Geodezja

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Tachimetr elektroniczny Sokkia umieszczony na statywie
Niwelator "automatyczny" Ni 020A firmy Zeiss Jena na statywie

Geodezjanauka zajmująca się ustalaniem wielkości i kształtu Ziemi oraz określaniem położenia punktów na jej powierzchni.

Wynikiem geodezyjnych pomiarów terenowych i prac kameralnych są różnego typu opracowania graficzne np. mapy czy profile ale także dokumenty tekstowe o charakterze prawnym (np. podczas rozgraniczenia nieruchomości).

Zadania geodezji[edytuj]

  • Uzyskanie, przetworzenie oraz rozpowszechnienie informacji o Ziemi jako planecie i środowisku geograficznym.
  • Przekształcenie struktur przestrzennych z myślą o racjonalnej gospodarce przestrzennej z dominacją ładu przestrzennego i ekologicznego.
  • Zapewnienie bezpiecznej eksploatacji budowli a także wielu skomplikowanych konstrukcji.

Geodezja jako nauka[edytuj]

W Polsce geodezja zaliczana do nauk technicznych albo do nauk o ziemi jako część geografii, której częścią jest kartografia.

Pochodzenie nazwy[edytuj]

Nazwa wprowadzona przez Arystotelesa, pochodzi z języka greckiego geo – Ziemia i daiso – będę dzielił.

Historia[edytuj]

Pierwsza książka o geometrii wydana w jęz. polskim w 1566 roku „Geometria to jest miernicka nauka” Stanisława Grzepskiego.

W miarę rozwoju osadnictwa i zawłaszczania ziemi granice miały tendencje do przechodzenia od pasów rubieżnych do coraz ściślejszych granic linearnych. Na ziemiach polskich wyznaczanie granic odbywano już w XII wieku w formie publicznej (tzw. ujazd, objazd), kiedy to panujący lub jego wysłannik oficjalnie obchodził lub objeżdżał granice, zlecając umieszczanie w wyznaczonych miejscach znaków granicznych. Ujazdy pojawiły się w okresie umacniania prawa własności ziemi oraz zanikania połaci ziemi nie eksploatowanej[1]. Jeśli przebieg granicy nie pokrywał się z żadną naturalną wyodrębnioną formą terenową, tam zachodziła potrzeba wyznaczenia jej w sposób sztuczny. W tym celu np. ryto znaki na drzewach i kamieniach, splatano korony drzew, wkopywano drewniane pale i kamienne słupy, usypywano stożki ziemne lub kamienne, ustawiano głazy, kapliczki i krzyże. Bywało, że przebieg granicy utrwalano w ludzkiej pamięci specjalnymi ceremoniami, bo nie zawsze na okazję jej wytyczenia sporządzano dokument[2].

Dawniej do wyznaczania własności gruntu wykorzystywano również roślinność, którą obsadzano granice posiadłości. Do tego celu wykorzystywano powszechnie tarninę[3], co wpłynęło z kolei na nazewnictwo miejscowości w Polsce, które swoje nazwy wywodzą od tej rośliny; są to np.: Tarnów Opolski, Tarnowskie Góry[3] oraz liczne miejscowości o nazwie Tarnów. Pierwszą książkę w języku polskim o geodezji oraz miernictwie, która poruszała praktyczne kwestie dotyczące wymierzania gruntu w budownictwie była wydana w 1566 roku „Geometria to jest miernicka nauka” Stanisława Grzepskiego[4].

Kolejne dzieło o tej tematyce p.t. Geodesia distantiarum napisał w 1610 polski matematyk Jan Brożek, który na Uniwersytecie Krakowskim założył pierwszą w Polsce katedrę geodezji[5].

Podział geodezji[edytuj]

Archiwum map geodezyjnych Bawarii w Monachium
Punkt pomiarowy na ulicy Warszawy

Współczesna geodezja dzieli się na:

  • geodezję niższą (geodezja ogólna, szczegółowa, miernictwo) – naukę o pomiarach wykonywanych na powierzchniach małych, o promieniu nie większym niż 15,6 km co obejmuje około 750 km², bez uwzględniania kulistości Ziemi[6].
  • geodezję wyższą – naukę o pomiarach wykonywanych na wielkich obszarach, o powierzchni ponad 750 km², uwzględniających kulistość Ziemi,

Częściowo w ramach, a częściowo obok powyższego podziału wyróżniamy również inne działy geodezji, takie jak: astronomia geodezyjna (geodezja astronomiczna), fotogrametria i teledetekcja, geodezja gospodarcza, geodezja satelitarna, geodezja fizyczna i grawimetria geodezyjna, kartografia, rachunek wyrównawczy, topografia. Działy geodezji możemy klasyfikować także ze względu na[6]:

Geodezja w Polsce[edytuj]

 Osobny artykuł: Prace geodezyjne.

Polska jest jednym z nielicznych krajów, w których słowa geodezja używa się do określenia dziedziny wiedzy i techniki związanej z pomiarami małych powierzchni (geodezja szczegółowa). W większości krajów Europy zachodniej termin geodezja zarezerwowany jest wyłącznie dla nauki zajmującej się pomiarami dużych obszarów i całej Ziemi. Zadania zarezerwowane dla geodezji szczegółowej określane są tam mianem miernictwa.

Termin miernictwo i związany z nim zawód mierniczego przysięgłego, jako osoby zaufania publicznego należy do polskiej tradycji i został zmieniony w latach po II wojnie światowej z powodów politycznych[7].

Geodezja (miernictwo) obecna jest w procesach planistycznych, projektowych i budowlanych. Architekci tworzą projekty na mapach sytuacyjno-wysokościowych wykonywanych dla potrzeb i na zlecenie konkretnego klienta (zaktualizowana mapa zasadnicza), gotowy projekt zostaje wytyczony w terenie przez geodetę, realizacja projektu jest również przez geodetę monitorowana. Kontynuacją tych prac, po zakończeniu budowy, jest inwentaryzacja powykonawcza (na którą składa się pomiar powykonawczy) wykonywana przez geodetę.

Przedmiotem geodezji są także badania odkształceń budowli, regulacje stanu prawnego nieruchomości oraz urządzeń rolnych.

Przypisy

  1. Lech Leciejewicz: Mały słownik kultury dawnych Słowian. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1972, s. 126 i 392.
  2. Maciej Boryna: Wały Śląskie. Tajemnice dawnych granic.. Wyd. 1. Szprotawa: Towarzystwo Bory Dolnośląskie, 2011, s. 5. ISBN 978-83-930137-1-5.
  3. a b Triest 1865 ↓.
  4. Sawicki 1964 ↓.
  5. Iłowiecki 1981 ↓, s. 71.
  6. a b Wiesław Kosiński: Geodezja. Wyd. 3. Warszawa: Wydawnictwo SGGW, 1999, s. 14-15. ISBN 83-7244-072-7.
  7. Ryszard Hycner, Paweł Hanus: Wykonawstwo geodezyjne. Katowice: Wydawnictwo Gall, 2007. ISBN 978-83-60968-01-7.

Bibliografia[edytuj]

  • Kazimierz Sawicki: Pięć wieków geodezji polskiej. Szkice historyczne XV–XIX wiek. Warszawa: Państwowe Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych, 1964, s. 80–97.
  • Maciej Iłowiecki: Dzieje nauki polskiej. Warszawa: Interpress, 1981. ISBN 8323318766.
  • Felix Triest: Topographisches handbuch von Oberschliesen. Breslau: Verlag von Wilh. Gottl. Korn, 1865, s. 104.

Linki zewnętrzne[edytuj]