Wilhelm Feldman

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
portret W. Feldmana namalowany przez St. Wyspiańskiego

Wilhelm Feldman (ur. 8 kwietnia 1868 w Zbarażu[1], zm. 25 października 1919 w Krakowie[2]) – polski publicysta, krytyk i historyk literatury, autor m.in. "Współczesnej literatury polskiej"; także dramatopisarz i prozaik[3].

Żonaty z Marią z Kleinmanów (tłumaczką literatury w językach zachodnich), miał z nią syna Józefa (1899-1946)[3].

Życiorys[edytuj]

Feldman pochodził z ortodoksyjnej rodziny żydowskiej, jako dziecko uczył się w chederze, gdzie otrzymał wykształcenie religijne[4]. Potajemnie nawiązał kontakt z młodzieżą polską i, opanowawszy podstawy języka polskiego, w 13. roku życia zainteresował się także polską literaturą. Był gorącym zwolennikiem ruchu asymilacyjnego. W wieku 15 lat podczas uroczystości 200. rocznicy wyzwolenia Wiednia wystąpił w synagodze zbaraskiej z przemówieniem na cześć Sobieskiego, polskiego bohaterstwa i obowiązków Żydów wobec Polski jako przybranej ojczyzny. Tłum chasydów, wzburzony profanacją świątyni, poturbował młodego mówcę.

W wieku lat 18 znalazł się we Lwowie gdzie, zarabiając jako korepetytor i cierpiąc dotkliwą biedę, poświęcił się całkowicie akcji asymilacyjnej wśród Żydów. W tym okresie pomogli mu działacze żydowscy – dr Lilien i Nossig, zaprzyjaźnił się również z dwoma zbarażanami, Daszyńskimi, ale największy wpływ miał na niego sędziwy weteran powstań 1831 oraz 1863, Mieczysław Darowski.

Już w 1886 rozwijał żywą akcję na polu "uobywatelenia" Żydów, wydawał w tym duchu czasopisma i broszury ("Asymilatorzy, sjoniści i Polacy"; "O jargonie żydowskim"; "Stosunek Mickiewicza do Żydów"; "Kościuszko i Berek Joselowicz"). Będąc sekretarzem barona Hirscha (w Krakowie 1891-1894), miał sposobność wcielania swych idei w życie[3].

Z kwestii żydowskiej przeszedł do spraw społecznych i brał udział w formowaniu w Galicji partii radykalno-postępowej. Należał do założycieli organu młodzieży postępowej "Ognisko"[3].

W 1895 w Berlinie słuchał wykładów z dziedziny nauk społecznych i filozofii, lecz z końcem roku musiał Berlin opuścić, ponieważ wytoczono mu proces o "propagandę wielkopolską"; osiadł w Krakowie, gdzie założył "Dziennik Krakowski", redagowany w duchu demokratyczno-wolnomyślnym. Po półtorarocznym istnieniu dziennik przestał wychodzić i Feldman przeniósł się do Lwowa, gdzie utrzymywał się z prac literackich i publicystycznych[3].

W 1901 objął wydawnictwo upadającego miesięcznika krakowskiego "Krytyka" i prowadził je z powodzeniem (do 1914), początkowo we Lwowie, później w Krakowie. Prócz tego zajmował się organizacją uniwersytetów ludowych (Uniwersytetu Ludowego w Krakowie i Wyższych Kursów Wakacyjnych w Zakopanem) i sam wygłosił wiele popularnych wykładów o kwestiach estetycznych, historyczno-literackich i filozoficznych. Podczas I wojny światowej poparł Piłsudskiego i wstąpił do Legionów[3].

Zmarł na czerwonkę[5]. Pochowany został na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie, w grobowcu rodzinnym, kwaterze 33 II[6].

Twórczość[edytuj]

Jego sztandarowe opracowanie "Współczesna literatura polska" miało za życia autora kilka wydań zawierających uzupełnienia autora obejmujące kolejne okresy (np. wydanie II z 1901 obejmowało okres 1880-1901 do wydania III z 1905 roku Feldman dodał tom czwarty do 1904, a wydanie szóste z 1918 objęło już czasy od 1864-1917. Wydanie ósme, opracowane po śmierci Feldmana przez Stanisława Lama w 1930 obejmowało już okres 1864-1923. Wśród innych prac publicystycznych napisał także m.in. "O Rosji" (Kraków, 1903); "Współczesna krytyka literacka w Polsce" (Lwów 1905); "Stronnictwa i programy polityczne w Galicji 1846-1906" (Kraków 1906-1907); "Dzieje polskiej myśli politycznej w okresie porozbiorowym" (Kraków, 1913-1920)[3]

Wydał także prace literackie, m.in.: Piękna Żydówka (1887); Żydziak (1888); Nowele i obrazki (1889); W okowach (1890); Jak w życiu (1892); Nowi ludzie (1894); Ananke (1897); Sądy Boże (dramat, 1898, wystawiony i drukowany w Warszawie w 1899), Cudotwórca (1901) dramat, grany w Warszawie, Lwowie i Krakowie; Czyste ręce, dramat (1901); Trzech muszkieterów (Kraków, 1903); My artyści (sztuka w 4 aktach, Lwów 1909). EPITAPHIUM Ignacego Maciejowskiego Sewera, wspomnienie, druk UJ, 1902[3].

Był też autorem dzieła Kodeks honorowy i reguły pojedynku (1899)[7]

Przypisy[edytuj]

  1. Mały Słownik pisarzy polskich, Wiedza Powszechna, Warszawa, 1972
  2. Ś.P. Wilhelm Feldman Nowości Illustrowane 1919 nr 45 s.9 [1]
  3. a b c d e f g h S. Orgelbranda Encyklopedja Powszechna. Warszawa: Wydawnictwo Towarzystwa Akcyjnego Odlewni Czcionek i Drukarni S. Orgelbranda Synów, XIX i pocz. XX wieku (może wymagać uaktualnienia).
  4. Rafał Żebrowski: Wilhelm Feldman (pol.). W: Polski słownik judaistyczny [on-line]. Żydowski Instytut Historyczny. [dostęp 2015-03-10].
  5. Aleksander Krawczuk: Opowieści o zmarłych. Cmentarz Rakowicki część 3 i 4. Kraków: Krajowa Agencja Wydawnicza w Krakowie, 1988, s. 134. ISBN 83-03-02300-4.
  6. Karolina Grodziska-Ożóg: Cmentarz Rakowicki w Krakowie (1803-1939). Wyd. II. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1987, s. 107. ISBN 83-08-01428-3.
  7. Kodeks honorowy i reguły pojedynku.

Linki zewnętrzne[edytuj]