Zbaraż

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Zbaraż
Ilustracja
Pałac na dziedzińcu
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Ukraina
Obwód tarnopolski
Populacja (2012)
• liczba ludności

13 949
Położenie na mapie obwodu tarnopolskiego
Mapa lokalizacyjna obwodu tarnopolskiego
Zbaraż
Zbaraż
Położenie na mapie Ukrainy
Mapa lokalizacyjna Ukrainy
Zbaraż
Zbaraż
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Zbaraż
Zbaraż
Ziemia 49°40′N 25°46′E/49,666667 25,766667
Portal Portal Ukraina
Kościoły, synagoga, pomnik
Kościół oo. bernardynów
Kościół oo. bernardynów
Kościół oo. bernardynów
Kościół oo. bernardynów
Kościół oo. bernardynów pw. św. Antoniego z Padwy
Wnętrze kościoła oo. bernardynów
Ambona w kościele oo. bernardynów
Tablica Mickiewicza w kościele
Fragmenty ołtarza w kościele oo. bernardynów
Fragment ołtarza
Fragment ołtarza
Kościół, ob. cerkiew w Zbarażu
Synagoga w Zbarażu
Pomnik Mickiewicza w Zbarażu

Zbaraż[1][2] (ukr. Збараж) – miasto nad rzeką Gniezna (ukr. Гні́зна)[3] w obwodzie tarnopolskim, siedziba rejonu zbaraskiego Ukrainy, do 1945[4] w Polsce, od grudnia 1920 w województwie tarnopolskim, siedziba powiatu zbaraskiego.

Przynależność państwowa[edytuj]

Historia[edytuj]

Zamek w Zbarażu
Budynek bramny zamku
Budynek bramny zamku
Zbaraż, podziemia
Zbaraż, podziemia
Kazamaty
Kazamaty
Komnata
Sufit w komnacie
Komnata
Komnata
Komnata
Komnata
Sala wystawowa
Sala wystawowa
Sala w remoncie
Mury obronne
Zamek Zbaraskich

Wzmiankowany w 1212 roku jako ruski gród, pod którym toczyli walki Rurykowicze rywalizujący o tron halicki[3].

Zbaraż był główną siedzibą książąt Zbaraskich, ośrodkiem ich gniazdowej posiadłości (Księstwo Zbaraskie). Po ich wygaśnięciu wszedł w posiadanie rodów Bełżeckich i Skotnickich h.Grzymała – po Katarzynie ze Zbaraskich Bełżeckiej, książąt Wiśniowieckich, a później – drogą spadku – przeszedł na Potockich.

Po raz pierwszy bronił się tu przed Tatarami w 1474 kniaź Wasyl Wasylewicz Nieświski. Zamek był wówczas drewniany i został spalony wraz z jego obrońcami.

Ponownie w roku 1589 odbudowanego zamku (także drewnianego) broni wojewoda bracławski Janusz Zbaraski, ponownie przed Tatarami. I tym razem twierdza została poważnie zniszczona. W 1626 powstaje nowy, tym razem murowany i dobrze ufortyfikowany zamek.

W 1649 roku miała tu miejsce słynna obrona zamku i miasta przed wojskami kozackimi i sprzymierzonymi z nimi Tatarami. Oblężony wówczas 14-tysięczny oddział polski bronił się pod dowództwem Jeremiego Wiśniowieckiego przez 43 dni (od 10 lipca do 22 sierpnia 1649) przed naporem liczącej 100-200 tysięcy żołnierzy armii kozacko-tatarskiej.

 Osobny artykuł: Obrona Zbaraża.

W 1651 roku Kozacy ponownie oblegali Zbaraż, zdobyli zamek i miasto. W 1675 roku zamek zdobyli Turcy, dokonując rzezi obrońców, mieszkańców biorąc w jasyr[3].

W 1689 roku odbudowany ze zniszczeń wojennych Zbaraż otrzymał magdeburskie prawa miejskie. Miasto było ponownie niszczone w 1707 roku (wojna północna) i 1734 roku[3].

Do rozwoju miasta przyczyniło się ustanowienie z Zbarażu siedziby powiatu (1867 r.) oraz przeprowadzenie linii kolejowej (1906). Liczba ludności miasta wzrosła do około 10 tys. Walki toczone podczas I wojny światowej ponownie obróciły miasto w ruinę, z której podnosiło się do 1939 roku[3].

Zajęciu miasta przez Niemców w lipcu 1941 roku towarzyszył pogrom, podczas którego zabito ponad 40 Żydów. Podczas II wojny światowej Niemcy dokonali zagłady zbaraskich Żydów. W 1942 roku w kilku deportacjach wywieźli do obozu śmierci w Bełżcu blisko 3 tys. Żydów, a ponad 1 tys. zabili na miejscu. Na przełomie września i października 1942 roku przesiedlili do Zbaraża Żydów z Podwołoczysk i okolicznych wsi, tworząc w grudniu 1942 roku getto liczące 1,5 tys. osób. 7 kwietnia 1943 roku rozstrzelali 1 tys. Żydów, a 19 czerwca 1943 roku około 500 likwidując tym samym getto[5].

 Osobny artykuł: Getto w Zbarażu.

Podczas ataków banderowskich na Polaków w latach 1944-45 Zbaraż był miejscem, do którego ściągali uchodźcy z okolicznych wsi[6]. Do 1946 roku z dawnego powiatu zbaraskiego wysiedlono do Polski 12,5 tys. Polaków[7] .

Zabytki[edytuj]

  • Zamek Zbaraskich z 1626 roku
 Osobny artykuł: Zamek w Zbarażu.
  • Klasztor oo. bernardynów z kościołem pw. śś. Antoniego i Jerzego – ufundowany w 1627 r. przez Jerzego Zbaraskiego[8], zniszczony w czasie wojny polsko-tureckiej w 1675[8]. Dotację w 1726 r. odnowił Józef Potocki. Na miejscu ruin został w 1755 r. zbudowany nowy klasztor i kościół. Projektantem i wykonawcą nowej świątyni był Jan Ganc ze Śląska. Świątynia otrzymała barokowy charakter, jej wnętrze zdobiło m.in. 13 ołtarzy i freski Śliwińskiego. W nawie głównej znajdowała się marmurowa tablica upamiętniająca setną rocznicę urodzin Adama Mickiewicza. Zarówno w okresie, gdy Zbaraż pozostawał pod zaborem austriackim, jak i w Polsce międzywojennej klasztor był znaczącym ośrodkiem życia zakonnego i siedzibą prowadzonych przez bernardynów szkół (szkoła główna od 1816, gimnazjum)[9] W czasie obu wojen światowych zarówno kościół, jak i klasztor nie doznały większego uszczerbku. Początkiem ich zagłady stał się okres po przymusowym wysiedleniu z tamtych ziem Polaków, bez których opieki miejsca te były świadomie i sukcesywnie dewastowane zarówno przez władzę sowiecką, jak i miejscową ludność ukraińską. Między 1945 a 1990 rokiem usytuowano w klasztorze zbaraskim szpital, a następnie mieściła się tutaj fabryka. Podobny los spotkał kościół, w którym umieszczono magazyn i niektóre pracujące urządzenia przykościelnej fabryki. Całkowicie zniszczono ołtarze, posadzki i podziemia kryjące szczątki mnichów. Z pierwotnego wyposażenie zdołało się uratować niewiele – tylko to, co udało się Polakom, wyjeżdżającym przymusowo ze swoich ziem ojczystych, przewieźć za Bug. Uratowane przedmioty złożono w bernardyńskich kościołach w Leżajsku, Rzeszowie i Alwerni. Po 1990 roku kompletnie zrujnowany kościół został oddany Bernardynom. Prace konserwatorskie jedynie częściowo przywróciły świątyni przedwojenny wdzięk. 3 września 2000 świątynia ponownie została uroczyście poświęcona przez metropolitę lwowskiego ks. abp Mariana Jaworskiego.
  • prawosławne seminarium duchowne pw. śś. Cyryla i Metodego, mieszczące się w budynku z XVIII w, wcześniej przytułek dla ubogich prowadzony przez felicjanki[3].
  • Cerkiew Przemienienia Pańskiego z XVII w.
  • Cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej z XVIII w.[10]
  • Cerkiew Zmartwychwstania Pańskiego w stylu barokowym z XVIII wieku[11]
  • synagoga z XVII wieku, po zniszczeniach i przebudowach utraciła walory zabytkowe[3].
  • stary zamek Zbaraskich w Starym Zbarażu. Zniszczony podczas obrony Janusza Zbaraskiego przed Tatarami w 1589 r., nie odbudowany[12].
 Osobny artykuł: Zamek w Zbarażu Starym.
  • pomnik Adama Mickiewicza z 1898 r. w parku przyzamkowym; do 1939 roku stał na rynku w miejscu, w którym obecnie znajduje się pomnik Chmielnickiego. Latem 2015 r., w 160. rocznicę śmierci poety, z funduszy polskich fundacja MOSTY z Otwocka oraz zespół polskich konserwatorów przeprowadzili renowację pomnika, który uroczyście odsłonięto 29 sierpnia tego samego roku[13]

Pomniki współczesne[edytuj]

Ludzie związani ze Zbarażem[edytuj]

  • Ignacy Daszyński – polski polityk socjalistyczny, premier rządu lubelskiego w 1918, publicysta, współzałożyciel PPSD (Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej), później PPS, w 1929 jeden z założycieli Centrolewu. Marszałek Sejmu w latach 1928–1930,
  • Wilhelm Feldman – krytyk i historyk literatury,
  • Ida Fink – polskojęzyczna pisarka pochodzenia żydowskiego,
  • Mieczysław Hartleb – polski historyk literatury,
  • Dmytro Klaczkiwski, urodzony w Zbarażu
  • Karol Kuryluk – polski dziennikarz i wydawca, społecznik i działacz kulturalny, minister kultury i ambasador,
  • Kazimierz Zipser – polski inżynier kolejnictwa, rektor Politechniki Lwowskiej.

Miasta partnerskie

Pobliskie miejscowości

Zobacz też

Przypisy

  1. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z dnia 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych. T. 15: Województwo tarnopolskie. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 1923, s. 24.
  2. Zarządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 28 lutego 1937 r. o ustaleniu urzędowych nazw miast (M.P. z 1937 r. Nr 69, poz. 104).
  3. a b c d e f g h Grzegorz Rąkowski: Przewodnik krajoznawczo - historyczny po Ukrainie zachodniej :część II Podole. Oficyna Wyydawnicza "Rewasz", s. 77-89. ISBN 83-89188-46-5.
  4. Ustawa z dnia 31 grudnia 1945 r. o ratyfikacji podpisanej w Moskwie dnia 16 sierpnia 1945 r. umowy między Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o polsko-radzieckiej granicy państwowej (Dz. U. z 1946 r. Nr 2, poz. 5).
  5. a b Холокост на территории СССР: Энциклопедия, Red. I.A. Altman, Moskwa 2009, ISBN 978-5-8243-1296-6 s. 328
  6. Rejony jak: Zborów, Zbaraż, Tarnopol, Trembowla, Borki Wielkie, Podwołoczyska, Grzymałów - są przepełnione przez uciekinierów ze wsi. Żyją oni w warunkach okropnych po 20 do 30 osób w jednej izbie, lub koczują pod gołym niebem, przymierając głodem i utrzymują z najwyższym wysiłkiem bydło. Paszę (siano, słoma) nie mogą dowozić ze swoich wsi, bo te zajęli miejscowi Ukraińcy lub ewakuowani z zachodu, a władze nie okazują żadnej pomocy. Bydło ginie, lub zostaje sprzedane za bezcen (konie). Ze zbliżeniem się wiosny grozi w tych skupiskach epidemia tyfusu - wypadki w Zborowie, Zbarażu i Podwołoczyskach, ponadto pomór wycieńczonego bydła. - Pismo Rejonowego Pełnomocnika w Tarnopolu do GPŁ, 24 III 1945 [cyt. za:] Grzegorz Hryciuk, "Przemiany narodowościowe w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1931-1948", Toruń 2005, ISBN 83-7441-121-X, s. 325
  7. Grzegorz Hryciuk, "Przemiany...", s. 336
  8. a b Filip Sulimierski, Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. XIV. Warszawa: 1880-1902, s. 509.
  9. J. Tokarski, Ilustrowany przewodnik po zabytkach kultury na Ukrainie, t. 2, Burchard Edition 2001, ISBN 83-87654-11-6, s. 252-254.
  10. Успенська церква.
  11. Воскресенська церква.
  12. Stary Zbaraż. [dostęp 5.9.13].
  13. Informacja o projekcie i relacja z uroczystości

Linki zewnętrzne[edytuj]