Zbaraż

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Zbaraż
Ilustracja
Pałac na dziedzińcu
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Ukraina
Obwód tarnopolski
Populacja (2012)
• liczba ludności

13 949
Położenie na mapie obwodu tarnopolskiego
Mapa lokalizacyjna obwodu tarnopolskiego
Zbaraż
Zbaraż
Położenie na mapie Ukrainy
Mapa lokalizacyjna Ukrainy
Zbaraż
Zbaraż
Ziemia 49°40′N 25°46′E/49,666667 25,766667
Portal Portal Ukraina
Kościoły, synagoga, pomnik
Kościół oo. bernardynów
Kościół oo. bernardynów
Kościół oo. bernardynów
Kościół oo. bernardynów
Kościół oo. bernardynów pw. św. Antoniego z Padwy
Wnętrze kościoła oo. bernardynów
Ambona w kościele oo. bernardynów
Tablica Mickiewicza w kościele
Fragmenty ołtarza w kościele oo. bernardynów
Fragment ołtarza
Fragment ołtarza
Kościół, ob. cerkiew w Zbarażu
Synagoga w Zbarażu
Pomnik Mickiewicza w Zbarażu

Zbaraż[1][2] (ukr. Збараж) – miasto nad rzeką Gniezna (ukr. Гні́зна)[3] w obwodzie tarnopolskim, siedziba rejonu zbaraskiego Ukrainy, do 1945[4] w Polsce, od grudnia 1920 w województwie tarnopolskim, siedziba powiatu zbaraskiego.

Przynależność państwowa[edytuj]

Historia[edytuj]

Zamek w Zbarażu
Budynek bramny zamku
Budynek bramny zamku
Zbaraż, podziemia
Zbaraż, podziemia
Kazamaty
Kazamaty
Komnata
Sufit w komnacie
Komnata
Komnata
Komnata
Komnata
Sala wystawowa
Sala wystawowa
Sala w remoncie
Mury obronne
Zamek Zbaraskich

Wzmiankowany w 1212 roku jako ruski gród, pod którym toczyli walki Rurykowicze rywalizujący o tron halicki[3].

Zbaraż był główną siedzibą książąt Zbaraskich, ośrodkiem ich gniazdowej posiadłości (Księstwo Zbaraskie). Po ich wygaśnięciu wszedł w posiadanie rodów Bełżeckich i Skotnickich h.Grzymała – po Katarzynie ze Zbaraskich Bełżeckiej, książąt Wiśniowieckich, a później – drogą spadku – przeszedł na Potockich.

Po raz pierwszy bronił się tu przed Tatarami w 1474 kniaź Wasyl Wasylewicz Nieświski. Zamek był wówczas drewniany i został spalony wraz z jego obrońcami.

Ponownie w roku 1589 odbudowanego zamku (także drewnianego) broni wojewoda bracławski Janusz Zbaraski, ponownie przed Tatarami. I tym razem twierdza została poważnie zniszczona. W 1626 powstaje nowy, tym razem murowany i dobrze ufortyfikowany zamek.

W 1649 roku miała tu miejsce słynna obrona zamku i miasta przed wojskami kozackimi i sprzymierzonymi z nimi Tatarami. Oblężony wówczas 14-tysięczny oddział polski bronił się pod dowództwem Jeremiego Wiśniowieckiego przez 43 dni (od 10 lipca do 22 sierpnia 1649) przed naporem liczącej 100-200 tysięcy żołnierzy armii kozacko-tatarskiej.

 Osobny artykuł: Obrona Zbaraża.

W 1651 roku Kozacy ponownie oblegali Zbaraż, zdobyli zamek i miasto. W 1675 roku zamek zdobyli Turcy, dokonując rzezi obrońców, mieszkańców biorąc w jasyr[3].

W 1689 roku odbudowany ze zniszczeń wojennych Zbaraż otrzymał magdeburskie prawa miejskie. Miasto było ponownie niszczone w 1707 roku (wojna północna) i 1734 roku[3].

Do rozwoju miasta przyczyniło się ustanowienie z Zbarażu siedziby powiatu (1867 r.) oraz przeprowadzenie linii kolejowej (1906). Liczba ludności miasta wzrosła do około 10 tys. Walki toczone podczas I wojny światowej ponownie obróciły miasto w ruinę, z której podnosiło się do 1939 roku[3].

Zajęciu miasta przez Niemców w lipcu 1941 roku towarzyszył pogrom, podczas którego zabito ponad 40 Żydów. Podczas II wojny światowej Niemcy dokonali zagłady zbaraskich Żydów. W 1942 roku w kilku deportacjach wywieźli do obozu śmierci w Bełżcu blisko 3 tys. Żydów, a ponad 1 tys. zabili na miejscu. Na przełomie września i października 1942 roku przesiedlili do Zbaraża Żydów z Podwołoczysk i okolicznych wsi, tworząc w grudniu 1942 roku getto liczące 1,5 tys. osób. 7 kwietnia 1943 roku rozstrzelali 1 tys. Żydów, a 19 czerwca 1943 roku około 500 likwidując tym samym getto[5].

 Osobny artykuł: Getto w Zbarażu.

Podczas ataków banderowskich na Polaków w latach 1944-45 Zbaraż był miejscem, do którego ściągali uchodźcy z okolicznych wsi[6]. Do 1946 roku z dawnego powiatu zbaraskiego wysiedlono do Polski 12,5 tys. Polaków[7] .

Zabytki[edytuj]

  • Zamek Zbaraskich z 1626 roku
 Osobny artykuł: Zamek w Zbarażu.
  • Klasztor oo. bernardynów z kościołem pw. śś. Antoniego i Jerzego – ufundowany w 1627 r. przez Jerzego Zbaraskiego[8], zniszczony w czasie wojny polsko-tureckiej w 1675[8]. Dotację w 1726 r. odnowił Józef Potocki. Na miejscu ruin został w 1755 r. zbudowany nowy klasztor i kościół. Projektantem i wykonawcą nowej świątyni był Jan Ganc ze Śląska. Świątynia otrzymała barokowy charakter, jej wnętrze zdobiło m.in. 13 ołtarzy i freski Śliwińskiego. W nawie głównej znajdowała się marmurowa tablica upamiętniająca setną rocznicę urodzin Adama Mickiewicza. Zarówno w okresie, gdy Zbaraż pozostawał pod zaborem austriackim, jak i w Polsce międzywojennej klasztor był znaczącym ośrodkiem życia zakonnego i siedzibą prowadzonych przez bernardynów szkół (szkoła główna od 1816, gimnazjum)[9] W czasie obu wojen światowych zarówno kościół, jak i klasztor nie doznały większego uszczerbku. Początkiem ich zagłady stał się okres po przymusowym wysiedleniu z tamtych ziem Polaków, bez których opieki miejsca te były świadomie i sukcesywnie dewastowane zarówno przez władzę sowiecką, jak i miejscową ludność ukraińską. Między 1945 a 1990 rokiem usytuowano w klasztorze zbaraskim szpital, a następnie mieściła się tutaj fabryka. Podobny los spotkał kościół, w którym umieszczono magazyn i niektóre pracujące urządzenia przykościelnej fabryki. Całkowicie zniszczono ołtarze, posadzki i podziemia kryjące szczątki mnichów. Z pierwotnego wyposażenie zdołało się uratować niewiele – tylko to, co udało się Polakom, wyjeżdżającym przymusowo ze swoich ziem ojczystych, przewieźć za Bug. Uratowane przedmioty złożono w bernardyńskich kościołach w Leżajsku, Rzeszowie i Alwerni. Po 1990 roku kompletnie zrujnowany kościół został oddany Bernardynom. Prace konserwatorskie jedynie częściowo przywróciły świątyni przedwojenny wdzięk. 3 września 2000 świątynia ponownie została uroczyście poświęcona przez metropolitę lwowskiego ks. abp Mariana Jaworskiego.
  • prawosławne seminarium duchowne pw. śś. Cyryla i Metodego, mieszczące się w budynku z XVIII w, wcześniej przytułek dla ubogich prowadzony przez felicjanki[3].
  • Cerkiew Przemienienia Pańskiego z XVII w.
  • Cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej z XVIII w.[10]
  • Cerkiew Zmartwychwstania Pańskiego w stylu barokowym z XVIII wieku[11]
  • synagoga z XVII wieku, po zniszczeniach i przebudowach utraciła walory zabytkowe[3].
  • stary zamek Zbaraskich w Starym Zbarażu. Zniszczony podczas obrony Janusza Zbaraskiego przed Tatarami w 1589 r., nie odbudowany[12].
 Osobny artykuł: Zamek w Zbarażu Starym.
  • pomnik Adama Mickiewicza z 1898 r. w parku przyzamkowym; do 1939 roku stał na rynku w miejscu, w którym obecnie znajduje się pomnik Chmielnickiego. Latem 2015 r., w 160. rocznicę śmierci poety, z funduszy polskich fundacja MOSTY z Otwocka oraz zespół polskich konserwatorów przeprowadzili renowację pomnika, który uroczyście odsłonięto 29 sierpnia tego samego roku[13]

Pomniki współczesne[edytuj]

Ludzie związani ze Zbarażem[edytuj]

  • Ignacy Daszyński – polski polityk socjalistyczny, premier rządu lubelskiego w 1918, publicysta, współzałożyciel PPSD (Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej), później PPS, w 1929 jeden z założycieli Centrolewu. Marszałek Sejmu w latach 1928–1930,
  • Wilhelm Feldman – krytyk i historyk literatury,
  • Ida Fink – polskojęzyczna pisarka pochodzenia żydowskiego,
  • Mieczysław Hartleb – polski historyk literatury,
  • Dmytro Klaczkiwski, urodzony w Zbarażu
  • Karol Kuryluk – polski dziennikarz i wydawca, społecznik i działacz kulturalny, minister kultury i ambasador,
  • Kazimierz Zipser – polski inżynier kolejnictwa, rektor Politechniki Lwowskiej.

Miasta partnerskie

Pobliskie miejscowości

Zobacz też

Przypisy

  1. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z dnia 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych. T. 15: Województwo tarnopolskie. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 1923, s. 24.
  2. Zarządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 28 lutego 1937 r. o ustaleniu urzędowych nazw miast (M.P. z 1937 r. Nr 69, poz. 104).
  3. a b c d e f g h Grzegorz Rąkowski: Przewodnik krajoznawczo - historyczny po Ukrainie zachodniej :część II Podole. Oficyna Wyydawnicza "Rewasz", s. 77-89. ISBN 83-89188-46-5.
  4. Ustawa z dnia 31 grudnia 1945 r. o ratyfikacji podpisanej w Moskwie dnia 16 sierpnia 1945 r. umowy między Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o polsko-radzieckiej granicy państwowej (Dz. U. z 1946 r. Nr 2, poz. 5).
  5. a b Холокост на территории СССР: Энциклопедия, Red. I.A. Altman, Moskwa 2009, ISBN 978-5-8243-1296-6 s. 328
  6. Rejony jak: Zborów, Zbaraż, Tarnopol, Trembowla, Borki Wielkie, Podwołoczyska, Grzymałów - są przepełnione przez uciekinierów ze wsi. Żyją oni w warunkach okropnych po 20 do 30 osób w jednej izbie, lub koczują pod gołym niebem, przymierając głodem i utrzymują z najwyższym wysiłkiem bydło. Paszę (siano, słoma) nie mogą dowozić ze swoich wsi, bo te zajęli miejscowi Ukraińcy lub ewakuowani z zachodu, a władze nie okazują żadnej pomocy. Bydło ginie, lub zostaje sprzedane za bezcen (konie). Ze zbliżeniem się wiosny grozi w tych skupiskach epidemia tyfusu - wypadki w Zborowie, Zbarażu i Podwołoczyskach, ponadto pomór wycieńczonego bydła. - Pismo Rejonowego Pełnomocnika w Tarnopolu do GPŁ, 24 III 1945 [cyt. za:] Grzegorz Hryciuk, "Przemiany narodowościowe w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1931-1948", Toruń 2005, ISBN 83-7441-121-X, s. 325
  7. Grzegorz Hryciuk, "Przemiany...", s. 336
  8. a b Filip Sulimierski, Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. XIV. Warszawa: 1880-1902, s. 509.
  9. J. Tokarski, Ilustrowany przewodnik po zabytkach kultury na Ukrainie, t. 2, Burchard Edition 2001, ISBN 83-87654-11-6, s. 252-254.
  10. Успенська церква.
  11. Воскресенська церква.
  12. Stary Zbaraż. [dostęp 5.9.13].
  13. Informacja o projekcie i relacja z uroczystości

Linki zewnętrzne[edytuj]