Wpływ promieniowania telefonów komórkowych na zdrowie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Stacja bazowa telefonii komórkowej

Stale zwiększająca się ilość używanych telefonów komórkowych na całym świecie spowodowała wzrost zainteresowania tematem związanym z wpływem promieniowania telefonów komórkowych na zdrowie. Powodem tego jest fakt, iż telefon komórkowy wykorzystuje promieniowanie elektromagnetyczne w zakresie fal mikrofalowych. Zainteresowanie to obejmuje dużą liczbę badań naukowych (zarówno o charakterze epidemiologicznym jak i eksperymentalnym in vivo oraz in vitro, na roślinach, zwierzętach i ludziach) dotyczących skutków oddziaływań pól elektromagnetycznych (PEM) o charakterystykach używanych w bezprzewodowych urządzeniach telekomunikacyjnych takich jak: telefony komórkowe, telefony bezprzewodowe DECT, telewizja cyfrowa DVB-T, sieci bezprzewodowej (Wi-Fi) i inne. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO), bazując na konsensusie środowisk naukowych i medycznych, stwierdziła, że efekty zdrowotne (takie jak bóle głowy) najprawdopodobniej nie są wywołane przez telefony komórkowe lub stacje bazowe[1][2].

Niektóre narodowe komitety doradcze ds. promieniowania takich państw jak Austria[3], Francja[4], Niemcy[5] czy Szwecja[6] stworzyły zalecenia dla swoich obywateli zmniejszające wpływ promieniowania. Przykładowe zalecenia:

  • używanie zestawów słuchawkowych zmniejszających promieniowanie w okolicach głowy,
  • trzymanie telefonu komórkowego z dala od ciała,
  • zakaz rozmowy przez telefon w samochodzie bez zewnętrznej anteny.

Z kolei Brytyjski Związek Konsumentów (ang. British Consumers’ Association) w raporcie z 2000 roku twierdzi, że zestaw słuchawkowy powoduje zwiększenie wpływu promieniowania[7]. Z kolei następne badania wykonane dla Brytyjskiego Departamentu Handlu i Przemysłu[8] oraz dla Francuskiej Agencji Bezpieczeństwa Sanitarnego[9] wykazują w tym przypadku istotne zmniejszenie.

Zagrożenia dla zdrowia spowodowane przez telefony[edytuj]

Część fal radiowych emitowanych przez telefony komórkowe jest pochłaniana przez głowę. Fale radiowe emitowane przez telefony GSM osiągają moce szczytowe dochodzące do 2 W, natomiast dla amerykańskich analogowych telefonów dochodzą do 3,6 W. Pozostałe cyfrowe mobilne technologie, takie jak CDMA i TDMA mają mniejszy pobór mocy, zwykle poniżej 1 W. Maksymalna moc wyjściowa telefonu komórkowego jest określana przez normy ustalane przez odpowiednie agencje w każdym kraju. W większości przypadków, telefon komórkowy oraz stacja bazowa dostosowują moc do panujących warunków (jakości sygnału, siły sygnału, otoczenia w jakim znajduje się telefon etc.).

Współczynnik pochłaniania promieniowania przez organizm człowieka jest mierzony jako SAR (ang. specific absorption rate). Maksymalny dopuszczalny poziom SAR jest określany ustawowo przez jednostki administracyjne wielu krajów. W USA agencja FCC (ang. Federal Communications Commition) ustaliła maksymalną wartość SAR na poziomie 1,6 W/kg uśredniając na 1 gramie tkanki. W Europie limit ten wynosi 2 W/kg (mierzone na 10 gramach tkanki). Wartość SAR silnie zależy od wagi, na którą zostanie ona uśredniona, a więc europejska 10-gramowa skala nie może być porównywana z amerykańska 1-gramową skalą. Wartości SAR dla konkretnych telefonów komórkowych, wraz z innymi pomocnymi informacjami, można znaleźć zarówno na stronach internetowych producentów jak i na stronach firm dostawców[10].

Efekt termiczny[edytuj]

Jednym z lepiej poznanych efektów promieniowania radiowego jest nagrzewanie pojemnościowe. Nagrzewanie pojemnościowe jest to nagrzewanie związane z efektami polaryzacji cząsteczek i przewodnictwa w ośrodkach dielektrycznych (takich jak tkanki żywe). W trakcie korzystania przez człowieka z telefonu komórkowego narażona na działanie efektu nagrzewania pojemnościowego jest głównie głowa. Efekt ten może spowodować wzrost jej temperatury. W tym przypadku, wzrost temperatury jest mniejszy niż w przypadku bezpośredniego wystawienia głowy na słońce. Krwiobieg mózgu umożliwia poprzez przepływ krwi odprowadzanie nadwyżki ciepła z mózgu. Jednak nie wszystkie narządy mają możliwości kontrolowania temperatury i odprowadzania ciepła. Przykładowo rogówka oka nie ma mechanizmu kontrolującego temperaturę i 2–3 godzinny wpływ promieniowania (o wartości SAR od 100 do 140 W/kg) powoduje wzrost temperatury soczewki do 41–42 °C oraz tworzenie się zaćmy[11]. Ryzyko zaćmy nie zostało jeszcze powiązane z używaniem telefonów komórkowych (głównie ze względu na ich niskie moce).

Cześć elementów głowy ludzkiej jest bardziej wrażliwych i narażonych na uszkodzenia związane z temperaturą, a w szczególności włókna nerwowe, które są słabo ukrwione.

Efekt nietermiczny[edytuj]

Protokoły komunikacyjne wykorzystywane przez telefony komórkowe często zawierają niskie częstotliwości w sygnale nośnym. Modulacje te są tematem debaty, mającej na celu określenie czy i jakie mają one znaczenie biologiczne[12].

Część z naukowców argumentuje, że tzw. nietermiczne efekty mogą być związane z odpowiedzią komórek na wzrost temperatury. Przykładowo[13] niemiecki biofizyk Roland Glaser twierdzi, że zawarte w komórkach białka szoku cieplnego (HSP – ang. Heat Shock Proteins) wykazują wzrost ekspresji w wyniku zwiększania temperatury ciała prowadząc do jego chłodzenia. Mimo wszystko zjawisko to jest mało zauważalne by uznać je za oczywiste.

Martin Blank nie zgadza się z argumentami Rolanda Glasera, dając na dowód różne ścieżki syntezy białek szoku cieplnego w komórkach[14].

Efekt bariery krew-mózg[edytuj]

Szwedzcy naukowcy z Uniwersytetu Lund badali wpływ fal radiowych na mózg szczura. Odkryli przeciek albuminy do mózgu poprzez przesiąkanie przez barierę krew-mózg[15]. Inne grupy nie potwierdzają tego odkrycia w komórkach[16] oraz w badaniach na zwierzętach[17].

Czułość elektryczna[edytuj]

Część użytkowników telefonów komórkowych uskarża się na nieokreślone dolegliwości podczas rozmów lub zaraz po nich. Wśród dolegliwości tych wymieniają m.in. pieczenie skóry głowy oraz rąk, zmęczenie, zaburzenia snu oraz pamięci, zawroty oraz bóle głowy, utrata koncentracji, opóźnione reakcje, palpitacje serca a w skrajnych przypadkach nawet zaburzenia układu pokarmowego. Raporty opisują wszystkie te objawy zaznaczając przy tym, że mogą być one jednocześnie spowodowane innymi czynnikami takimi jak stres czy efekt nocebo[18].

Efekt genotoksyczny[edytuj]

Zespół naukowców Uniwersytetu Ateńskiego w 2004 roku przeprowadził badania na muszkach owocówkach. Opublikowane wyniki badań wykazały zmniejszenie możliwości reprodukcyjnych muszek owocówek do sześciu minut w wyniku działania na nie pola elektromagnetycznego o częstotliwości 900 MHz przez pięć dni[19]. Podobne doświadczenie zostało powtórzone w 2007 roku dla dwóch częstotliwości: 900 MHz oraz 1800 MHz. Wynik badania był identyczny jak ten sprzed trzech lat, ale dodatkowo okazało się, że zmiana częstotliwości nie wprowadziła żadnych istotnych zmian[20]. Po kolejnych dodatkowych eksperymentach zespół opublikował trzeci raport w którym stwierdził, że „wyniki poprzednich badań były związane z uszkodzeniem dużej liczby komórek jajowych po fragmentacji DNA w komórkach macierzystych”[21].

W 1995 roku Lai i Singh w magazynie Bioelectromagnetics informowali o uszkodzeniach DNA po dwugodzinnym promieniowaniu falami mikrofalowym o poziomie uznanym jako bezpieczny[22]. W grudniu 2004 roku europejskie badania o nazwie REFLEX obejmujące 12 współpracujących ze sobą laboratoriów w różnych krajach, ukazały dowody na uszkodzenia DNA hodowli komórek in-vitro w wyniku działania pola elektromagnetycznego o średnim SAR równym 0,3–2 W/kg. Badania dostarczają tych samych informacji, natomiast nie zawierają żadnych dowodów na zmiany w komórkach innego typu, w tym zmian w chromosomach, genach oraz na ich przyśpieszone dzielenie[23]. Konkluzją badań REFLEX-u jest brak genotoksyczności promieniowania fal radiowych[24].

Rakotwórczość[edytuj]

W 2006 roku w Danii został opublikowany raport z badań dotyczących powiązania zachorowań na nowotwory złośliwe a korzystaniem z telefonów komórkowych[25]. Uczestnikami badań, które trwały przez okres 20 lat była grupa 420 tys. Duńczyków. Badania nie wykazały zwiększenia ryzyka zachorowań. Niemiecki Urząd do Spraw Ochrony przed Napromieniowaniem (BfS – niem. Bundesamt für Strahlenschutz) rozważa ten raport jako nierozstrzygający[26].

W celu zbadania oceny ryzyka zachorowań na raka poprzez wpływ telefonów komórkowych zapoczątkowano międzynarodowy projekt Interphone sponsorowany przez przemysł[27]. Projekt ten bierze pod uwagę badania trwające dłużej niż 10 lat[28]. Niektórzy naukowcy zarzucają, że projekt badania Interphone zawiera błędy[29].

Wyniki opublikowanego raportu odnośnie badań są następujące (badanie zakończyło się w 2004, ale jeszcze nie przedstawiono łącznych wyników[27]):

  • Nie znaleziono dowodów na powiązanie telefonów komórkowych z ryzykiem zachorowań na raka – 10-letnie duńskie badania (2004 rok)[30].
  • Szwedzkie badania (2005 rok) zakończyły się następującą konkluzją: „...dane nie potwierdzają hipotezy, iż używanie telefonów komórkowych jest związane ze zwiększeniem ryzyka powstania nowotworu mózgu[31].
  • Brytyjskie badania (2005 rok) zasugerowały iż „...w pierwszej dekadzie od momentu rozpoczęcia używania telefonów komórkowych nie ma zasadniczego ryzyka powstawania guza nerwu przedsionkowo-ślimakowego. Jednakże nie można wykluczyć zwiększenia tego ryzyka w wyniku długoterminowego użycia telefonów komórkowych”[32].
  • Niemieckie badania (2006 rok) zakończyły się wnioskiem: „...nie stwierdzono zwiększenia ryzyka powstania nowotworu mózgu u osób korzystających z telefonów komórkowych; jednakże dla użytkowników korzystających z telefonów komórkowych przez długi czas wyniki będą musiały zostać jeszcze potwierdzone i ewentualnie poprawione o nowe fakty w przyszłości”
  • Konkluzja wspólnych badań prowadzonych w północnej Europie: „...pomimo, że badania nie wskazują związania zwiększenia ryzyka powstania nowotworów mózgu w wyniku używania telefonów komórkowych; możliwe zagrożenie istnieje przede wszystkim dla mózgu w przypadku długoterminowego korzystania z telefonów komórkowych”[33].

Wyniki innych niezależnych badań nad związkiem zachorowań na raka a używaniem telefonów komórkowych wskazują na wzrost ryzyka wystąpienia nowotworów złośliwych mózgu w wyniku używania telefonów komórkowych:

  • Ryzyko powstania nowotworu jest związane z używaniem telefonów komórkowych[34].
  • Szwedzki zespół naukowców z Instytutu Karolinska przewodzący badaniom epidemiologicznym (2004 rok) sugerował, że regularne korzystanie z telefonu komórkowego przez ponad dekadę jest powiązane ze zwiększeniem ryzyka powstania guza mózgu. Wzrost ten nie został odnotowany dla osób, które używały telefon przez mniej niż 10 lat[35].
  • Grupa badawcza INTERPHONE z Japonii opublikowała wyniki swoich badań na temat ryzyka powstawania guza mózgu związanego z korzystaniem z telefonu komórkowego. Wykorzystywali nowe podejście: określanie wartości SAR wewnątrz guza poprzez obliczanie absorpcji pola o częstotliwości radiowej wewnątrz guza. Zespół badał różne typu guzów mózgu. W raporcie z wyników badań zespół stwierdza iż całkowita wartość ilorazu szans (OR – ang. Odd Ratio) nie została zwiększona i że nie było wyraźnego trendu w kierunku zwiększania OR w stosunku do określonego przez SAR narażenia[36].
  • Własne opracowanie badań australijskiego neurochirurga dr. Vini Khurana prezentuje dowody na to, że używanie telefonów komórkowych przez więcej niż 10 lat może podwoić ryzyko powstania nowotworów mózgu, przez co jest bardziej niebezpieczne niż palenie tytoniu[37]. Jego praca została skrytykowana jako wybiórcza analiza literatury wspierająca tezy autora[38].

Sen i efekt EEG[edytuj]

Niektóre badania twierdzą, że promieniowanie telefonów komórkowych ma wpływ na sen, w tym na opóźnienia w zasypaniu[39]. Autorzy badań klinicznych prowadzonych przez szwedzki Instytut Karolinska wraz z Uniwersytetem Stanowym Wayne w USA sugerują powiązanie promieniowania fal radiowych z zaburzeniami snu w pewnych jego stadiach[40]. Angielska Narodowa Opieka Zdrowotna (NHS – ang. UK National Health Service) skrytykowała te badania. Powodem była mała liczba uczestników oraz fakt, że 53% badanych zgłosiło uczulenie podczas używania telefonów komórkowych. Proporcja ta nie odzwierciedla rzeczywistego stanu całej populacji. NHS skrytykowała także prasę za niewłaściwe przekazywanie wyników tych badań[41].

Zagrożenia dla zdrowia spowodowane stacjami bazowymi[edytuj]

Innym zagrożeniem dla zdrowia ludzi może być promieniowanie emitowane przez stacje bazowe (anteny naziemne do komunikacji z telefonami). W porównaniu do telefonów komórkowych, stacje są niebezpieczniejsze, gdyż pracują nieustannie oraz są urządzeniami o większej mocy, odczuwanej głównie z bliska. Z drugiej jednak strony, emitowane pole drastycznie słabnie w funkcji odległości od anteny. Poziomy emisji stacji nadawczych muszą być zgodne z zaleceniami ICNIRP. Gęstość mocy nie może przekraczać 4,5 W/m² dla 900 MHz oraz 9 W/m² dla 1800 MHz (w Polsce normy są znacznie ostrzejsze: 0,1 W/m²)[42].

Zalecenia ICNIRP dotyczą głównie zjawiska krótkich czasów grzania tkanek biologicznych. Zalecenia te nie są uznawane przez niektóre grupy naukowców, w tym grupę BioInitiative. Twierdzą, że istniejące normy dotyczące bezpieczeństwa są nieodpowiednie dla ochrony zdrowia[43].

Według kilku badań w pobliżu stacji bazowych ludzie zgłaszają więcej objawów chorobowych. Podczas badań prowadzonych we Francji w 2002 roku ludzie mieszkających w sąsiedztwie stacji nadawczej (w promieniu 300 metrów dla obszarów wiejskich oraz 100 metrów dla miast) zgłaszali różnego rodzaju objawy takie jak zmęczenie, bóle głowy, zaburzenia snu oraz pamięci[44]. Podobne wyniki zaobserwowano w takich krajach jak Hiszpania[45], Egipt[46], Polska[47] oraz Austria[48]. Jednak badania wyższej jakości, takie jak badanie z użyciem podwójnie ślepej próby z próbą kontrolną i placebo nie potwierdzają tej zależności[49][50].

Rozwój technologii mobilnych oraz popyt na dane w miastach powoduje szybki powstawanie coraz to nowych wież, wśród których są wieże 3 G pracujące z wyższymi pasmami częstotliwości. Z wielu pomiarów oraz badań wynika, że nowoczesne anteny posiadają nadajniki o mniejszych mocach (20-100 W dla 2 G). Promieniowanie nowoczesnych anten 3 G jest mniejsze od aktualnie zainstalowanych anten 2 G. Średnia moc promieniowania jest na poziomie 3 W. Stosowanie w miastach większej liczby stacji, ale o mniejszej mocy powoduje dalsze zmniejszenie całkowitej mocy promieniowania. Nie zmienia to faktu, że anteny te i tak działają przez cały czas.

Doradcy francuscy uznali za konieczne ustawianie nadajników w odległości nie mniejszej niż 100 metrów od mieszkań[51]. Wymagania te zostały zmienione w 2003 roku[52]. Dotyczyły one zapisów lokalizacji anten w promieniu mniejszym niż 100 metrów od szkół, budynków medycznych. Anteny te miały być lepiej widoczne. Zmiany te następnie zostały usunięte i nie pojawiły się w kolejnym raporcie z 2005 roku[53].

Zawodowe zagrożenia dla zdrowia[edytuj]

Pracownicy sektora telekomunikacyjnego mający na co dzień styczność z elementami aktywnymi anten są bardziej narażeni na promieniowanie niż pozostała część ludzi. W bardzo wielu przypadkach podczas prac konserwacyjnych stacje nadawcze nie są wyłączane, przez co ludzie ci pracują w pobliżu „żywych” anten.

Na przełomie 50 lat przeprowadzono wiele różnych badań na pracownikach narażonych na duże promieniowanie fal radiowych. Badania te dotyczyły pracowników stacji radarowych, elektryków oraz zwykłych słuchaczy radia. Większość z badań nie wykazało zwiększonego ryzyka zachorowań na raka (w niektórych przypadkach nawet zmniejszyły)[54].

Normy bezpieczeństwa oraz uprawnienia[edytuj]

W celu ochrony życia w pobliżu stacji nadawczych oraz użytkowników telefonów komórkowych władze każdego z państw wraz z urzędami normalizacyjnymi tworzą normy bezpieczeństwa. Normy opisują maksymalne dopuszczalne wartości promieniowania. Do tej pory powstało wiele norm krajowych oraz międzynarodowych, z czego Międzynarodowa Komisja Ochrony przed Promieniowaniem Niejonizującym (ICNIRP – and. International Commission for Non-ionising Radiation Protection) jest najbardziej szanowana. Normy ICNIRP zostały wprowadzone w ponad 80 krajach. ICNIRP proponuje dwa poziomy bezpieczeństwa dla stacji nadawczych: pracowniczy oraz cywilny. Aktualnie są podejmowane próby pogodzenia różnych norm z życiem codziennym[55].

Procedury licencjonowania stacji radiowych odbywa się w zależności od ustaleń prawnych danego kraju. W większości krajów dostawcy usług sieci komórkowych są zobligowani do posiadania licencji na urządzenia oraz certyfikatów potwierdzających poziomy emisji promieniowania na unormowanym poziomie oraz powinni i zapewniać zgodność ze standardami ICNIRP lub innymi ustawami.

W wielu krajach władze wymagają, aby firmy telekomunikacyjne współdzieliły ze sobą maszty nadajników w celu zmniejszenia wpływu na środowisko oraz architekturę. Zmniejsza to istotnie ilość nowych masztów oraz wież nadajników.

Ewolucja norm bezpieczeństwa[edytuj]

Poniżej zamieszczono krótki przegląd norm dotyczących bezpieczeństwa urządzeń bezprzewodowych:

  • 1966: standard ANSI C95.1 przyjął limit 10 mW/cm² bazując na efekcie termicznym;
  • 1982: rekomendacje IEEE z 1982 zmniejszające limit do 1 mW/cm² dla pewnych częstotliwości, który stał się standardem w 1992 roku;
  • 1986: organizacja NCRP zaleca stosowanie limitu na poziomie 580 μW/cm²;
  • 1992: standard ANSI/IEEE C95.1-1992 5-krotnie mniej restrykcyjny niż NCRP; limit na poziomie 1 mW/cm²;
  • 1996: rządowa agencja USA FCC normalizuje następujące limity: 580 μW/cm² dla częstotliwości 869 MHz w 30-minutowych okresach oraz 1 mW/cm² dla częstotliwości PCS (1850–1990 MHz)[56];
  • 1998: standard ICNIRP przyjmuje limit 450 μW/cm².

Na podstawie powyższych danych widać, że ustalane normy są coraz bardziej restrykcyjne.

Trafność aktualnych norm bezpieczeństwa[edytuj]

Jak wynika z przeprowadzonych badań, tak naprawdę jeszcze niewiele wiadomo na temat zagrożeń dla życia w przypadku długoterminowego narażenia organizmu na działanie promieniowania telefonii komórkowej. Zatem nie wiadomo, czy aktualne normy i standardy bezpieczeństwa są odpowiednie, by zapobiec chorobom.

Parę krajów stosuje normy bardziej restrykcyjne niż te zalecane przez ICNIRP (przykładowo Austria), ale i dla nich już zauważono że mają wpływ na zdrowie.

Procesy sądowe[edytuj]

Procesy sądowe są najczęściej wszczynane w wyniku zachorowań na nowotwór mózgu lub śmierci. Procesy były wszczynane przeciwko producentom telefonów komórkowych takich jak Motorola[57], NEC, Siemens czy Nokia. Procesy takie należą do rzadkości i mają charakter indywidualny. W jednej sprawie wytoczone przeciwko firmie Motorola oskarżyciel twierdził, że używanie telefonu komórkowego może spowodować nowotwór mózgu i że telefon Motoroli właśnie go spowodował. Sędzia orzekł, że co do tego nie ma żadnych dowodów naukowych, odrzucił zeznania zarówno oskarżycieli jak i obrońców[58].

Zasada ostrożności[edytuj]

Organizacja WHO w 2000 roku zaleciła stosowanie zasady ostrożności[59]. Są to zalecenia Unii Europejskiej dotyczące ochrony środowiska. Według WHO zasadą ostrożności jest „polityka zarządzania ryzykiem w razie wysokiego stopnia nieznajomości naukowej, odzwierciedlająca wymagania jakie powinny zostać podjęte w przypadku rzeczywistego zagrożenia bez oczekiwania na wyniki badań naukowych. Innymi mniej surowymi podejściami do tego tematu są „zasada rozważnego unikania” oraz ALARA (ang. As Low as Reasonably Achievable)[60]. Tak czy inaczej, każdy z nich jest trudny w realizacji głównie za sprawą ogólnodostępności oraz ekonomicznego znaczenia telekomunikacji bezprzewodowej. Zalecenia dotyczą rzadkiego korzystania z telefonów komórkowych, ograniczania dla dzieci, stosowanie telefonów komórkowych o bardzo niskich poziomach promieniowania, szersze stosowanie technologii umożliwiających wolne korzystanie z rąk oraz zestawów słuchawkowych.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. What are the health risks associated with mobile phones and their base stations?. W: Online Q&A [on-line]. World Health Organization, 2005-12-05. [dostęp 2008-01-19].
  2. Electromagnetic fields and public health: mobile telephones and their base stations. W: Fact sheet N°193 [on-line]. World Health Organization, June 2000. [dostęp 2008-01-19].
  3. Information: Wie gefährlich sind Handystrahlen wirklich? (niem.). Pressbaum. [dostęp 2008-01-23].
  4. Téléphones mobiles : santé et sécurité (fr.). Le ministère de la santé, de la jeunesse et des sports, 2008-01-02. [dostęp 2008-01-19]. Lay article in English making comment at Jonathan M. Gitlin: France: Beware excessive cell phone use—despite lack of data. Ars Technica, 2008-01-03. [dostęp 2008-01-19].
  5. Precaution regarding electromagnetic fields. Federal Office for Radiation Protection, 2007-12-07. [dostęp 2008-01-19].
  6. Exponering (szw.). Swedish Radiation Protection Authority, February 2006. [dostęp 2008-01-19].
  7. UK consumer group: Hands-free phone kits boost radiation exposure. W: cnn.com [on-line]. Cable News Network, 2000-11-02. [dostęp 2008-01-19].
  8. Manning, MI and Gabriel, CHB, SAR tests on mobile phones used with and without personal hands-free kits, SARtest Report 0083 for the DTI, July 2000 (PDF) at http://www.gsmworld.com/documents/health/sartest_handsfreekits.pdf.
  9. Téléphonie mobile & santé, Report for l’Agence française de sécurité sanitaire environnementale (Afsse), June 2005 at http://www.afsse.fr/index.php?pageid=671&parentid=619#.
  10. Na przykład dwie listy dla 10 g standardu uśredniania SAR: dla współczesnych modeli telefonów Mobile Phones UK. W: Mobile Phones UK web site [on-line]. Landmark Internet Ltd. [dostęp 2008-01-19]. po roku 2005 oraz dla wcześniejszych telefonów The Complete SAR List For All Phones (Europe). On-Line-Net – Web Design & Internet Services (as SARValues.com). [dostęp 2008-01-19]. (lista wartości SAR dla telefonów amerykańskich uśrednianego dla 1gr jest dostępna na stronie SARValues. [dostęp 2008-06-16].).
  11. ICNIRP Guidelines For Limiting Exposure To Time-Varying Electric, Magnetic, And Electromagnetic Fields (do 300 GHz), International Commission on Non-Ionizing Radiation Protection, Health Physics, 74(4):494-522, April 1998 at p. 505.
  12. Biological Effects of Radiofrequency Fields: Does Modulation Matter?, Foster et al., Radiation Research, 162(2):219–225, August 2004. at http://www.bioone.org/bioone/?request=get-abstract&issn=0033-7587&volume=162&issue=02&page=0219.
  13. Roland Glaser. Are thermoreceptors responsible for “non-thermal” effects of RF fields?. „Edition Wissenschaft”. 21, Grudzień 2005. Forschungsgemeinschaft Funk. OCLC 179908725. 
  14. Martin Blank: Evidence for Stress Response (Stress Proteins). 2007. [dostęp 2008-05-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-10-02)].
  15. Leif G. Salford, Arne E. Brun, Jacob L. Eberhardt, Lars Malmgren i inni. Nerve Cell Damage in Mammalian Brain after Exposure to Microwaves from GSM Mobile Phones. „Environmental Health Perspectives”. Volume 111. 7, s. 881–883, Czerwiec 2003. National Institute of Environmental Health Sciences. PMID: 12782486 (ang.). 
  16. Electromagnetic fields (GSM 1800) do not alter blood-brain barrier permeability to sucrose in models in vitro with high barrier tightness, Franke et al., Bioelectromagnetics, 26(7):529-535 at http://dx.doi.org/10.1002/bem.20123.
  17. Lack of effects of 1439 MHz electromagnetic near field exposure on the blood-brain barrier in immature and young rats, Kuribayashi et al., Bioelectromagnetics, 26(7):578-588 at http://dx.doi.org/10.1002/bem.20138.
  18. Radiofrequency electromagnetic field exposure and non-specific symptoms of ill health: A systematic review, Röösli, Environmental Research, Available online 21 March 2008 at http://dx.doi.org/10.1016/j.envres.2008.02.003.
  19. DJ Panagopoulos, Karabarbounis, A, Margaritis, LH. Effect of GSM 900 MHz mobile phone radiation on the reproductive capacity of Drosophila melanogaster. „Electromagnetic Biology and Medicine”. 23. 1, s. 29–43, 12 2004. Londyn, UK: Taylor & Francis. DOI: 10.1081/JBC-120039350. ISSN 1536-8378. OCLC 87856304 (ang.). [dostęp 2008-01-15]. 
  20. DJ Panagopoulos, Chavdoula, ED, Karabarbounis, A, Margaritis, LH. Comparison of bioactivity between GSM 900 MHz and DCS 1800 MHz Mobile Telephony Radiation. „Electromagnetic Biology and Medicine”. 26. 1, s. 33–44, 01 2007. Informa Healthcare. DOI: 10.1080/15368370701205644. ISSN 1536-8378. PMID: 17454081. OCLC 47815878 (ang.). [dostęp 2008-01-14]. 
  21. DJ Panagopoulos, ED Chavdoula, IP Nezis, LH Margaritis. Cell death induced by GSM 900 MHz and DCS 1800 MHz mobile telephony radiation. „Mutation Research”. 1–2, s. 69–78, 01 2007. Elsevier. ISSN 0027-5107. PMID: 17045516 (ang.). [dostęp 2008-01-15]. Cytat: Our present results suggest that the decrease in oviposition previously reported, is due to degeneration of large numbers of egg chambers after DNA fragmentation of their constituent cells, induced by both types of mobile telephony radiation. Induced cell death is recorded for the first time, in all types of cells constituting an egg chamber…. 
  22. Rob Harrill. Wake-up Call. „The University of Washington Alumni Magazine”. March 2005, March 2005. [dostęp 2008-05-31]. 
  23. Risk Evaluation of Potential Environmental Hazards From Low Frequency Electromagnetic Field Exposure Using Sensitive in vitro Methods. , 2004. [dostęp 2008-01-20].  Undertaken as EU research contract QLK4-CT-1999-01574.
  24. Genetic Damage in Mammalian Somatic Cells Exposed to Radiofrequency Radiation: A Meta-analysis of Data from 63 Publications (1990–2005, Vijayalaxmi et al., Radiation Research, 169(5):561–574, May 2008 at http://www.bioone.org/perlserv/?request=get-abstract&doi=10.1667%2FRR0987.1.
  25. J Schüz, Jacobsen, R; Olsen, JH; Boice, JD; McLaughlin, JK; Johansen, C. Cellular Telephone Use and Cancer Risk: Update of a Nationwide Danish Cohort. „Journal of the National Cancer Institute”. 98. 23, s. 1707–1713, Grudzień 2006. Oxford University Press. DOI: 10.1093/jnci/djj464. ISSN 0027-8874. PMID: 17148772. OCLC 90861566. [dostęp 2008-01-20]. Cytat: Among long-term subscribers of 10 years or more, cellular telephone use was not associated with increased risk for brain tumors..., and there was no trend with time since first subscription. ...CONCLUSIONS: We found no evidence for an association between tumor risk and cellular telephone use among either short-term or long-term users. Moreover, the narrow confidence intervals provide evidence that any large association of risk of cancer and cellular telephone use can be excluded.. 
  26. Comments on the Danish cohort study on mobile phones (niem.). Bundesamt für Strahlenschutz, 2007-02-22. [dostęp 2008-01-20].
  27. a b Cell Phones and Brain Cancer -- Jury Still Out. [dostęp 2009-12-16].
  28. The INTERPHONE Study. International Agency for Research on Cancer. [dostęp 2008-01-20].
  29. Cellphones and Brain Tumors. 15 Reasons for Concern. [dostęp 2009-12-16].
  30. J Schüz, Jacobsen, R; Olsen, JH; Boice, JD; McLaughlin, JK; Johansen, C. Cellular Telephone Use and Cancer Risk: Update of a Nationwide Danish Cohort. „Journal of the National Cancer Institute”. 98. 23, s. 1707–1713, Grudzień 2006. Oxford University Press. DOI: 10.1093/jnci/djj464. ISSN 0027-8874. PMID: 17148772. OCLC 90861566. [dostęp 2008-01-20]. Cytat: Among long-term subscribers of 10 years or more, cellular telephone use was not associated with increased risk for brain tumors..., and there was no trend with time since first subscription. ...CONCLUSIONS: We found no evidence for an association between tumor risk and cellular telephone use among either short-term or long-term users. Moreover, the narrow confidence intervals provide evidence that any large association of risk of cancer and cellular telephone use can be excluded.. 
  31. S Lönn, Ahlbom, A; Hall, P; Feychting, M. Long-Term Mobile Phone Use and Brain Tumor Risk. „American Journal of Epidemiology”. 161. 6, s. 526–535, 2005-03-15. Oxford University Press. DOI: 10.1093/aje/kwi091. ISSN 0002-9262. PMID: 15746469. OCLC 111065031. [dostęp 2008-01-20]. 
  32. MJ Schoemaker, Swerdlow, AJ; Ahlbom, A; Auvinen, A; Blaasaas, KG; Cardis, E; Christensen, HC; Feychting, M; Hepworth, SJ; Johansen, C; Klaeboe, L; Lönn, S; McKinney, PA; Muir, K; Raitanen, J; Salminen, T; Thomsen, J; Tynes, T. Mobile phone use and risk of acoustic neuroma: results of the Interphone case-control study in five North European countries. „British Journal of Cancer”. 93. 7, s. 842–848, 2005-10-03. Cancer Research UK. DOI: 10.1038/sj.bjc.6602764. ISSN 0007-0920. PMID: 16136046. OCLC 111975508. [dostęp 2008-01-20]. 
  33. J Schüz, Böhler, E; Berg, G; Schlehofer, B; Hettinger, I; Schlaefer, K; Wahrendorf, J; Kunna-Grass, K; Blettner, M. Cellular phones, cordless phones, and the risks of glioma and meningioma (Interphone Study Group, Germany). „American Journal of Epidemiology”. 163. 6, s. 512–520, 2006-03-15. Oxford, UK: Oxford University Press. DOI: 10.1093/aje/kwj068. ISSN 0002-9262. PMID: 16443797. OCLC 108576662. [dostęp 2008-01-20]. 
  34. Tumour risk associated with use of cellular telephones or cordless desktop telephones. L. Hardell, K. Hansson-Mild, M. Carlberg, F. Söderqvist.
  35. S Lönn, Ahlbom, A.; Hall, P.; Feychting, M.. Mobile phone use and the risk of acoustic neuroma. „Epidemiology”. 15. 6, s. 653–659, Listopad, 2004. Lippincott Williams & Wilkins. DOI: 10.1097/01.ede.0000142519.00772.bf. ISSN 1044-3983. PMID: 15475713. OCLC 44996510 (ang.). [dostęp 2008-01-08]. Cytat: Conclusions: Our findings do not indicate an increased risk of acoustic neuroma related to short-term mobile phone use after a short latency period. However, our data suggest an increased risk of acoustic neuroma associated with mobile phone use of at least 10 years' duration.. 
  36. T Takebayashi, Varsier, N; Kikuchi, Y; Wake, K; Taki, M; Watanabe, S; Akiba, S; Yamaguchi, N. Mobile phone use, exposure to radiofrequency electromagnetic field, and brain tumour: a case-control study. „British Journal of Cancer”. 98. 3, s. 652–659, 2008-02-05. Nature Publishing Group. DOI: 10.1038/sj.bjc.6604214. ISSN 0007–0920. PMID: 18256587. [dostęp 2008-03-12]. Cytat: ‘Using our newly developed and more accurate techniques, we found no association between mobile phone use and cancer, providing more evidence to suggest they don’t cause brain cancer,’ Naohito Yamaguchi, who led the research, said.. 
  37. Vini Khurana: Mobile Phone-Brain Tumour Public Health Advisory. 2008-03-20. [dostęp 2008-04-05]. Lay news article Geoffrey Lean: Mobile phones 'more dangerous than smoking'. W: The Independent [on-line]. Independent News & Media, 2008-03-30. [dostęp 2008-04-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-04-02)].
  38. [1] ACRBR – FAQs & Facts.
  39. CS Hung, Anderson C; Horne, JA; McEvoy, P. Mobile phone 'talk-mode' signal delays EEG-determined sleep onset. „Neuroscience Letters”. 421. 1, s. 82–86, 2007-06-21. Elsevier Science Ireland. DOI: 10.1016/j.neulet.2007.05.027. ISSN 0304-3940. PMID: 17548154. OCLC 144640846. 
  40. BB Arnetz, Akerstedt, T; Hillert, L; Lowden, A; Kuster, N; Wiholm, C. The Effects of 884 MHz GSM Wireless Communication Signals on Self-reported Symptom and Sleep (EEG) – An Experimental Provocation Study. „Neuroscience Letters”. 3. 7, s. 1148–1150, 2007. Progress in Electromagnetics Research Symposium. ISSN 1931-7360. 
  41. Mobile effect on sleep. W: Behind the Headlines [on-line]. National Health Service, 2008-01-21. [dostęp 2008-01-22].
  42. Exposures from Base Stations. W: Mobile Telephony and Health [on-line]. Health Protection Agency. [dostęp 2008-01-31].  Cytat: Average exposures were found to be 0.002% of the ICNIRP public exposure guidelines and at no location was exposure found to exceed 0.2% of the guidelines.
  43. BioInitiative Report: A Rationale for a Biologically-based Public Exposure Standard for Electromagnetic Fields (ELF and RF). The BioInitiative Working Group, 2007-08-31. [dostęp 2008-02-09].
  44. R Santini, Santini, P; Danze, JM; LeRuz, P; Seigne, M. Survey Study of People Living in the Vicinity of Cellular Phone Base Stations. „Electromagnetic Biology and Medicine”. 22. 1, s. 41–49, January 2003. DOI: 10.1081/JBC-120020353. ISSN 1536-8378. OCLC 88891277. [dostęp 2008-02-09]. 
  45. Enrique A Navarro, Segura, J; Portolés, M; Gómez-Perretta de Mateo, Claudio. The Microwave Syndrome: A Preliminary Study in Spain. „Electromagnetic Biology and Medicine”. 22. 2, s. 161–169, Grudzień 2003. Londyn. DOI: 10.1081/JBC-120024625. ISSN 1536-8378. OCLC 89106315. [dostęp 2008-02-09]. 
    The Microwave Syndrome: Further Aspects of a Spanish Study. W: Gerd Oberfeld, Navarro, Enrique A; Portoles, Manuel; Maestu, Ceferino; Gomez-Perretta, Claudio: Biological effects of EMFs : Proceedings, Kos, Greece, 4–8 October 2004, 3rd International Workshop. Joanina, Grecja: 2004. ISBN 9602331526.
  46. G Abdel-Rassoul, Abou El-Fateh, O; Abou Salem, M; Michael, A; Farahat, F; El-Batanouny, M; Salem, E. Neurobehavioral effects among inhabitants around mobile phone base stations. „NeuroToxicology”. 28. 2, s. 434–40, March 2007. DOI: 10.1016/j.neuro.2006.07.012. ISSN 0161-813X. PMID: 16962663. OCLC 138574974. [dostęp 2008-02-10]. 
  47. A Bortkiewicz, Zmyslony, M; Szyjkowska, A; Gadzicka, E. Subjective symptoms reported by people living in the vicinity of cellular phone base stations: review. „Medycyna pracy”. 55. 4, s. 345–352, 2004. ISSN 0465-5893. PMID: 15620045. OCLC 108011911. BL Shelfmark: 5536.020000 (pol.). 
  48. H-P Hutter, H Moshammer, P Wallner, M Kundi. Subjective symptoms, sleeping problems, and cognitive performance in subjects living near mobile phone base stations. „Occupational and Environmental Medicine”. 63. 5, s. 307–313, May 1, 2006. DOI: 10.1136/oem.2005.020784. ISSN 1351-0711. PMID: 16621850. OCLC 41236398 (ang.). [dostęp 2008-01-07]. 
  49. UMTS Base Station-like Exposure, Well-Being, and Cognitive Performance. „Environmental Health Perspectives”, s. 8, 2006. DOI: 10.1289/ehp.8934. PMID: 16882538. PMCID: PMC1552030. 
  50. Does short-term exposure to mobile phone base station signals increase symptoms in individuals who report sensitivity to electromagnetic fields? A double-blind randomized provocation study. „Environ Health Perspect”. 115 (11), s. 1603–1608, 2007. DOI: 10.1289/ehp.10286. PMID: 18007992. OCLC 183843559. 
  51. http://web.archive.org/web/20051023091854/http://www.sante.gouv.fr/htm/dossiers/telephon_mobil/zmirou/chap_ii.pdf page 37.
  52. Téléphonie mobile et santé, Rapport à l’Agence Française de Sécurité Sanitaire Environnementale, 21 March 2003 at http://www.sante.gouv.fr/htm/dossiers/telephon_mobil/rapports.htm.
  53. Téléphonie mobile et santé, Rapport du groupe d’experts, l’Agence Française de Sécurité Sanitaire Environnementale, April 2005 at http://www.sante.gouv.fr/htm/dossiers/telephon_mobil/rapports.htm.
  54. JE Moulder, Erdreich, LS; Malyapa, RS; Merritt, J; Pickard, WF; Vijayalaxmi. Cell phones and cancer: what is the evidence for a connection?. „Radiation Research”. 151. 5, s. 513–531, Maj 1999. ISSN 0033-7587. PMID: 10319725. OCLC 119963820. [dostęp 2008-02-10]. 
  55. International Commission for Non-Ionizing Radiation Protection home page. [dostęp 2008-01-07].
  56. B. Blake Levitt: Electromagnetic Fields. San Diego: Harcourt Brace & Company, 1995.
  57. Wright v. Motorola, Inc. et al., No95-L-04929.
  58. Christopher Newman, et al. v Motorola, Inc., et al., [2] . “Because no sufficiently reliable and relevant scientific evidence in support of either general or specific causation has been proffered by the plaintiffs, as explained below, the defendants’ motion will be granted and the plaintiffs’ motion will be denied.”.
  59. Electromagnetic Fields and Public Health – Cautionary Policies. W: World Health Organization Backgrounder [on-line]. World Health Organization, March 2000. [dostęp 2008-02-01].
  60. The Impacts of Precautionary Measures and the Disclosure of Scientific Uncertainty on EMF Risk Perception and Trust, Wiedemann et al., Journal of Risk Research, 9(4):361–372, June 2006 at http://journalsonline.tandf.co.uk/openurl.asp?genre=article&id=doi:10.1080/13669870600802111.

Linki zewnętrzne[edytuj]