Zapatystowska Armia Wyzwolenia Narodowego

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Flaga EZLN

Zapatystowska Armia Wyzwolenia Narodowego (hiszp. Ejército Zapatista de Liberación Nacional, EZLN) – zbrojna grupa działająca głównie w stanie Chiapas, jednym z najuboższych regionów Meksyku. Swoje funkcjonowanie opiera głównie na poparciu ludności miejscowej, przede wszystkim z terenów wiejskich (składającej się w dużej części z Indian), chociaż ma również zwolenników na terenach zurbanizowanych. Posiada także wsparcie licznych grup na całym świecie. Największy rozgłos zyskała dzięki swojemu nieformalnemu przywódcy Subcomandante Marcosowi (znanym też jako delegat Zero).

Według niektórych zapatyści są pierwszym nowoczesnym ruchem rewolucyjnym, który na potrzeby swojej działalności wykorzystywał nowoczesne technologie takie jak: telefony satelitarne oraz Internet w celu zdobycia zagranicznego poparcia i rozgłosu[1].

Geneza i początki działalności[edytuj]

Początki zapatystów upatruje się w ruchach partyzanckich sformułowanych około roku 1968 na fali radykalizacji jaka nastąpiła po masakrze na Placu Tlatelolco. Grupy partyzanckie powstałe w tym okresie dążyły do wywołania ogólnomeksykańskiego powstania i utworzenia w Meksyku rządu socjalistycznego. Partyzantka rozpadła się na skutek represji rządowych w latach 70. i 80. a jej niedobitki przyłączyły się do Indian tworzących grupy samoobrony i związki zawodowy - jeszcze w 1974 roku w Chiapas odbył się kongres Indian. 17 listopada 1983 roku działacze indiańscy z Chiapas powołali do życia Zapatystowską Armię Wyzwolenia Narodowego która miała pełnić rolę grupy samoobrony broniącej miejscowych przez uzbrojone bandy wynajmowane przez właścicieli ziemskich[2]. Początkowo EZLN stała się tradycyjną guerillą czy partyzantką wiejską ograniczającą się do starć z niewielkimi oddziałami. Wówczas przyjęła ideologiczną orientacje marksistowską z czasem przechodząc transformację (po tym gdy na początku lat 90. decyzja o rozpoczęciu antyrządowej wojny spotkała się ze sprzeciwem kręgów marksistowskich) i skupiając się większym interesie na sprawie indiańskiej[2].

Na coraz większe poparcie miejscowych Indian dla ruchu zapatystowskiego duży wpływ miała specyfika stanu Chiapas. Chiapas pozostawał w ciężkiej sytuacji gospodarczej i znajdował się na uboczu meksykańskiego życia politycznego. Na początku lat 90. 60% obywateli zamieszkujących stan żyło za mniej niż pięć dolarów dziennie[2]. Mieszkańcy stanu mocno ucierpieli na procesie liberalizacji meksykańskiej gospodarki która objęła między innymi komercjalizację własności społeczności indiańskich[2].

Antyrządowe powstanie[edytuj]

1 stycznia 1994 roku w Chiapas Zapatystowska Armia Wyzwolenia Narodowego przystąpiła do zbrojnego powstania antyrządowego. Bezpośrednim impulsem do powstania było wejście w życie porozumienie o wolnym handlu pomiędzy krajami Ameryki Północnej, tzw. NAFTA (North American Free Trade Agreement)[3][4]. Siły zapatystów w liczbie od dwóch do pięciu tysięcy osób (z czego tylko kilkaset bojowników posiadało broń palną[5]) zajęły najważniejsze miejscowości stanu w tym San Cristóbal de las Casas (gdzie rzecznik partyzantki ukrywający się pod pseudonimem Subcomandante Marcos ogłosił początek rewolucji), Ocosingo, Altamirano i Las Margaritas. Choć kontrola powstańców nad tymi miastami trwała zaledwie kilka godzin to ich zajęcie przyczyniło się do zyskania przez partyzantkę międzynarodowego rozgłosu[2]. Rebelianci przedstawili swoje cele sprowadzające się do zmuszenia rządu do rezygnacji z liberalnego modelu gospodarki, przeprowadzenia uczciwych wyborów, parcelacji państwowych latyfundiów i wprowadzenia zakazu sprzedaży ziemi wspólnotowej[2]. Rebelianci starli się liczącymi 17 tysięcy żołnierzy siłami rządowymi (wspieranymi taktycznie przez Stany Zjednoczone i Gwatemalę) i wspierającymi je oddziałami paramilitarnymi[2]. W rezultacie powstanie trwało niespełna dwa tygodnie[5].

Z inicjatywy prezydenta Carlosa Salinasa de Gortari rozmowy pokojowe rozpoczęły się 12 stycznia, 27 z kolei obie strony podpisały porozumienie obejmujące zawieszenie broni, rozpoczęcie negocjacji o zakończeniu konfliktu i obustronne uwolnienie więźniów[2]. W marcu doszło do stabilizacji granicy pomiędzy terenami kontrolowanymi przez rząd a rebeliantów[2]. Pokojowe zamiary zapatystów spowodowały przyjęcie ich na świecie w pozytywny sposób a negocjacje z rządem odebrały politykom możliwość oskarżenia grupy o terroryzm[5]. Sami zapatyści szybko stali się jedną z ikon ruchu rewolucyjnego i lewicy a ich działania aprobował szereg światowych intelektualistów czy muzyków (np. Rage Against the Machine)[5].

Subcomandante Marcos

Dłużące się rozmowy pokojowe przez rok stały w miejscu. Rząd chcąc zakończyć impas w lutym 1995 roku przeprowadziły nieudaną akcję wojskową będącą próbą porwania przywódców zapatystów. Jednocześnie rozbudowano struktury armii w Chiapas. Akcja nie udała się a na ulice miast Meksyku wyszło 100 tysięcy protestujących w ramach solidarności z EZLN. Pod naporem opinii publicznej w marcu parlament meksykański utworzył komisję ds. negocjacji z zapatystami. Pierwsze spotkanie parlamentarzystów z rebeliantami odbyło się w San Miguel de Allende. Rozmowy trwały kilka miesięcy i były kilkukrotnie przerywane. W ramach negocjacji EZLN zorganizował konsultacje ludowe w których w całym kraju wzięło udział dwa miliona ludzi. Większość z uczestników konsultacji poparła plan przekształcenia ruchu zapatystowskiego w legalny ruch polityczny[2]. Rewolucjoniści do rozmów zaprosili kilkuset doradców i ekspertów w zakresie praw tubylców. Przedmiotem negocjacji stała się głównie zagadnienia takie jak kolektywna własność ziemi, język, odrębne trybunały czy ekologia. W lutym 1996 roku EZLN i rząd podpisały Porozumienia z San Andrés które zagwarantowały Indianom autonomię[2].

Autonomia Chiapas[edytuj]

Rozmowy pokojowe nie oznaczała jednak zakończenia ataków wojska rządowego. Nasiliły się one szczególnie po spekulacji o istnieniu w Chiapas złóż ropy naftowej. 22 grudnia 1997 roku prawicowe siły paramilitarne przy wsparciu rządowym i obojętności miejscowego garnizonu zajęły sprzyjającą rebelii wieś Acteal. Tam w trakcie niedzielnej mszy zmasakrowały 45 cywilnych mieszkańców (w tym kobiety w cięży i dzieci)[2][5]. Sytuacja uspokoiła się od połowy roku 1998. Wówczas EZLN rozpoczął proces demobilizacji. Proces demobilizacji umożliwiła ustalenie granicy między rządem a zapatystami oraz uspokojenie represji wobec rebelii. Utrata władzy przez Partię Rewolucyjno-Instytucjonalną w grudniu 2000 roku i przejęcie jej przez Partię Akcji Narodowej obudziło nadzieje zapatystów na poprawę warunków współpracy z rządem. EZLN zażądał od nowego rządu uwolnienia więźniów z EZLN, likwidacji baz wojskowych w Chiapas i całkowite spełnienie Porozumień z San Andrés. W lutym 2001 roku przedstawicielom rebeliantów zezwolono na przemowę w parlamencie. W trakcie wystąpienia rzecznicy partyzantów zażądali od władzy gwarancji autonomii dla Indian. W marcu odbył się pokojowy przemarsz nieuzbrojonych członków EZLN do miasta Meksyk. W trakcie manifestacji na głównym placu miasta, do zapatystów przyłączyło się 400 tysięcy mieszkańców miasta. W kwietniu tego samego roku rząd wprowadził prawo uznające prawa Indian, społeczność rdzennych mieszkańców Meksyku nie uznała jej jednak w większości uznając ja za niewystarczającą[2][5].

Napis na tablicy głosi: Jesteś na rebelianckim terytorium zapatystów. Tutaj ludzie rządzą, a rząd słucha

Ze względu na jedynie ograniczone działania rządu, zapatyści przystąpili do samodzielnego realizowania Porozumienia z San Andrés. Całkowicie zawiesili kontakty z rządem federalnymi i partiami politycznymi, zbojkotowali programy rządowe i odrzucili władzę rządu. Na terenie Chiapas powołali oni pięć stref autonomicznych (caracoles) i tzw. Komitety Dobrego Rządzenia które choć oficjalnie nie zostały uznane przez rząd to de facto został zmuszony do uznania takiego stanu rządu. Jednocześnie władze wysłały do Chiapas 70 tysięcy żołnierzy i rozpoczęły proces całkowitej izolacji EZLN. Rząd unikał otwartej walki z rebeliantami aktywizując zamiast tego nieregularne oddziały paramilitarne i dzielić wspólnoty indiańskie co nie przyniosło jednak widocznych rezultatów. Prowadzona akcja propagandowa miała wykazać że zapatyści to w rzeczywistości komunistyczni agitatorzy z Gwatemali czy też osoby wywodzące się z wyższych klas społecznych a nie mieszkańcy Chiapas[4][5][2]. Po dziś dzień EZLN jest celem ataków sił paramilitarnych wspieranych przez rząd. W maju 2014 roku w ataku paramilitarnych zginął compañero Galeano będący jednym z liderów ruchu[2].

Przy międzynarodowym wsparciu finansowym, autonomia zapatystowska zorganizowała życie w Chiapas i zajęła się tam budową szkół czy szpitali. Polityka ta przyniosła pozytywne efekty (choć dalej Chiapas jest jednym z najuboższych stanów) a Meksykański Uniwersytet Narodowy w swoich badaniach uznał że służba zdrowia w regionach Chiapas kontrolowanych przez partyzantów funkcjonuje lepiej aniżeli w innych częściach stanu[5] - spadkowi uległa między innymi śmiertelność niemowląt. Wzrosła też liczba uczniów, zmniejszył się stopień niedożywienia, powstrzymano plagę alkoholizmu i przemocy domowej[4]. W zapatystowskim Chiapas funkcjonuje odrębne prawo oparte na prawie zwyczajowym[4]. Pomimo częściowych sukcesów faktu nie zmienia uzależnienie administracji EZLN pomocy ze świata zewnętrznego[4].

Dalsze działania polityczne[edytuj]

Próbą powrotu EZLN do polityki ogólnokrajowej była uruchomiona przez Marcosa w 2006 roku „Inna Kampania” przed wyborami prezydenckimi. Akcja miała na celu zniechęcenie lewicy do głosowania na Andrésa Manuela Lópeza Obradora z Partii Rewolucji Demokratycznej - EZLN oskarżała go o oportunizm polityczna. Kampania zapatystów przeciwko temu kandydatowi zirytowała jedynie wyborców którzy tłumnie zagłosowali na Obradora. Innymi działaniami EZLN była mobilizacja mniejszości społecznych, seksualnych czy etnicznych do utworzenia „narodowego lewicowego ruchu antykapitalistycznego” funkcjonującego poza ramami politycznej reprezentacji. W 2009 roku zapatyści zorganizowali w Chiapas międzynarodowe spotkanie pod nazwą Festiwal Słusznego Gniewu. Festiwal zgromadził dużą grupę intelektualistów i polityków Ameryki Łacińskiej[4]. Do dzisiaj co jakiś czas EZLN daje o sobie znać angażując się w sprawy Meksyku. W październiku 2014 roku odbył się marsz 20 tysięcy zapatystów w proteście przeciwko zamordowaniu kilkudziesięciu studentów przez kartel narkotykowy współpracujący według niektórych z władzami lokalnymi i policją[2].

Ideologia[edytuj]

Korzenie ideologi zapatystowskiej znajdują się w socjalizmie, teologii wyzwolenia, ruchu indiańskim, alterglobalizmie i municypalizmie. Zapatyści wyrażają swój sprzeciw wobec neoliberalizmu jak i kapitalizmu w ogóle. Duże znaczenie w doktrynie zapatystów ma też ekologia[2].

Przypisy

  1. Rebecca Solnit: Hope in the Dark: Untold Histories, Wild Possibilities. Nation Books, 2005. ISBN 1-56025-577-3.
  2. a b c d e f g h i j k l m n o p q Rewolta zapatystów w Meksyku – wojowniczy Indianie czy świadomi obywatele? (nowyobywatel.pl)).
  3. Álvaro Bello Etnicidad y cudadanía en América Latina. La acción colectiva de los pueblos indígenas, s.175
  4. a b c d e f Zapatyści już niemodni, ale wciąż żywi (monde-diplomatique.pl/)).
  5. a b c d e f g h Zapatyści w Meksyku. Indiańska rebelia sprzed dwóch dekad rozgorzeje na nowo? (wiadomosci.wp.pl)).

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]