Indianie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Indianka z Peru

Indianie (od hiszp. Indios[1]) – najliczniejsza z trzech (obok Inuitów i Aleutów) i jednocześnie najbardziej zróżnicowana grupa ludności tubylczej (rdzennej, autochtonicznej) zamieszkującej Amerykę, obejmująca zarówno dawniej jak i dziś setki ludów, plemion i grup etnicznych o bardzo różnym charakterze i stopniu rozwoju. W tradycyjnej antropologii zaliczani do rasy żółtej[2].

Nazwa i tożsamość

Tubylczy Amerykanie (rysunek z początku XX wieku)

Nazwa „Indianie” została nadana rdzennym ludom Ameryki przez Krzysztofa Kolumba, który błędnie sądził, że dopłynął do wschodnich wybrzeży Indii[1][3]. Według ówczesnego nazewnictwa nazwą Indii rozumiano całość południowego, południowo-wschodniego i wschodniego wybrzeża Azji aż po „Kataj” (Chiny) i „Cipangu” (Japonię).

W różnych krajach, środowiskach i językach Ameryki stosowane bywają – obok nie zawsze i nie wszędzie szeroko akceptowanych „Indian” – także różne inne określenia o rozmaitym zasięgu stosowania, popularności, nacechowaniu i konotacjach. W Kanadzie oficjalnie są to First Nations („Pierwsze Narody”), w Stanach ZjednoczonychNative Americans („Tubylczy Amerykanie”) lub First Americans („Pierwsi Amerykanie”), w Ameryce Łacińskiej są to zwykle Indigenas (tubylcy), istnieje też określenie Amerindians („Amerindianie”). Przez część „Indian” jak i badaczy kultury tych ludów słowo „Indianie” bywa uważane za pejoratywne, zaś na pewno jest nieprecyzyjne[1].

Nie ma i nigdy nie było jednej ogólnoamerykańskiej kultury indiańskiej[4]. Poszczególne grupy, nazywane do dziś przez Europejczyków wspólnym nieprecyzyjnym określeniem „Indianie”, miały zawsze własne nazwy dla siebie i swoich sąsiadów – w ich własnych językach oznaczające zwykle tyle co „(prawdziwi) ludzie”. W czasach prekolumbijskich nie miały one natomiast świadomości wspólnoty rasowej, geograficznej czy kulturowej, odróżniającej ich od reszty „nie-Indian” z innych kontynentów. Także białych przybyszów Indianie traktowali zwykle początkowo jako jeszcze jedną grupę „obcych ludzi z daleka”, dużo rzadziej zaś (właściwie tylko przy pierwszym kontakcie) – jako „wysłanników bogów” (Aztekowie, Inkowie, Majowie).

Dopiero stosunkowo niedawno, w czasach współczesnych, wśród większości indiańskich społeczności pojawiła się świadomość wspólnoty tubylczego pochodzenia, zbieżności historycznych losów, podobieństw obecnej sytuacji, problemów i dążeń. Do tej panindiańskiej świadomości (a także wciąż silne nierzadko poczucie własnej tożsamości plemiennej i etnicznej odrębności) odwołują się obecnie tubylcze samorządy, organizacje i ruchy społeczne, takie jak Krajowy Kongres Indian Amerykańskich (NCAI), Ruch Indian Amerykańskich (AIM), Zapatyści, Cocaleros, a także niektórzy indiańscy i nie-indiańscy działacze społeczno-polityczni (Benito Juárez, Evo Morales, Alejandro Toledo, Rigoberta Menchú Tum, Subcomandante Marcos).

Historia

Przodkowie Indian przybyli do Ameryki w kilku falach migracyjnych z północno-wschodniej Azji pomostem lądowym istniejącym w miejscu dzisiejszej Cieśniny Beringa. Najczęściej przyjmuje się, iż nastąpiło to podczas ostatniej epoki lodowej, 27–15 tysięcy lat temu[3] (prawdopodobnie 25 tys.[5]). W kolejnych tysiącleciach w Ameryce rozwijały się różnorodne kultury i społeczeństwa: od rozproszonych grup zbieracko-łowieckich do zorganizowanych królestw Mezoameryki i obszaru andyjskiego[3].

Konkwista, kolonializm, niewolnictwo, wojny, powstania, przymusowa chrystianizacja, europejskie choroby oraz osadnictwo doprowadziły do śmierci milionów Indian, a w wielu regionach – np. na wschodzie Stanów Zjednoczonych, Karaibach czy Ziemi Ognistej – (niemal) wszystkich, do rozpadu tradycyjnych systemów gospodarowania i organizacji społecznej, przymusowych migracji całych plemion oraz częściowego (a w przypadku setek mniejszych plemion – całkowitego) upadku ich kultur, języków i religii.

Współczesność

Przybliżony udział Indian w populacji

Obecnie – poza nielicznymi przypadkami niewielkich, stosunkowo izolowanych, pierwotnych grup w Amazonii i Mezoameryce – Indianie są w znacznym (choć zróżnicowanym) stopniu zasymilowanymi członkami wieloetnicznych i wielokulturowych społeczeństw narodowych. W większości krajów obu kontynentów (poza Meksykiem oraz kilkoma mniejszymi państwami andyjskimi, gdzie łącznie z Metysami są nadal w większości) stanowią oni niewielkie procentowo mniejszości etniczne. Chociaż wszędzie cieszą się formalnie pełnią praw obywatelskich i praw człowieka (czasami uzyskanych niedawno – np. w USA wszyscy Indianie uzyskali obywatelstwo w 1924 roku, a w innych krajach – jeszcze później), to zazwyczaj pozostają zarazem mniejszościami ubogimi, marginalizowanymi i pozbawionymi znaczących wpływów politycznych (a nierzadko także w różny sposób dyskryminowanymi).

Populacja
Meksyk Meksyk – 14,7 mln (12,6%)[6]
Peru Peru – 13,8 mln (46,7%)[7]
Boliwia Boliwia – 6,0 mln (52,2%)[8]
Gwatemala Gwatemala – 5,8 mln (42,0%)[9]
Ekwador Ekwador – 3,4 mln (21,1%)
Stany Zjednoczone Stany Zjednoczone – 2,9 mln (0,9%)[10]
Chile Chile – 1,8 mln (9,9%)[11]
Kolumbia Kolumbia – 1,4 mln (2,9%)
Kanada Kanada – 1,4 mln (4,3%)[12]
Argentyna Argentyna – 955 tys. (2,2%)[13]
Brazylia Brazylia – 818 tys. (0,4%)[14]
Wenezuela Wenezuela – 524 tys. (1,8%)[15]
Honduras Honduras – 520 tys. (7,1%)[16]
Nikaragua Nikaragua – 443 tys. (7,3%)
Panama Panama – 204 tys. (5,6%)[17]
Kostaryka Kostaryka – 114 tys. (2,6%)[18]
Paragwaj Paragwaj – 95 tys. (1,4%)[19]
Salwador Salwador – 70 tys. (1,0%)[20]
Gujana Gujana – 60 tys. (7,5%)
Belize Belize – 24 tys. (7,3%)[21]
Gujana Francuska Gujana Fr. – 19 tys. (8,2%)
Surinam Surinam – 12 tys. (2,5%)
RAZEM – 55,1 mln

W większości krajów obu Ameryk tradycyjne indiańskie grupy i tworzone przez nie nowoczesne organizacje występują wobec władz państwowych (i na forum międzynarodowym, w tym w ONZ i OPA) z rozmaitymi roszczeniami o charakterze politycznym, społecznym i gospodarczym, powołując się na liczne względy historyczne, społeczne i prawne. W niektórych państwach nadal zabiegają o formalne uznanie swoich praw grupowych jako ignorowane przez krajowe systemy prawne i konstytucje ludy tubylcze i mniejszości etniczne. Społeczność międzynarodowa wspiera prawa ludów tubylczych m.in. poprzez proklamowanie pod auspicjami ONZ kolejnych „Dekad ludów tubylczych” oraz promowanie wynegocjowanej w ramach ECOSOC i przyjętej w 2007 przez Zgromadzenie Ogólne ONZ Deklaracji praw ludów tubylczych.

Regiony zamieszkania

Kręgi kulturowe, grupy językowe i plemiona Indian na terenie współczesnych Stanów Zjednoczonych w początkach europejskiej kolonizacji kontynentu (XVII w.) – cz. zachodnia
Kręgi kulturowe, grupy językowe i plemiona Indian na terenie współczesnych Stanów Zjednoczonych w początkach europejskiej kolonizacji kontynentu (XVII w.) – cz. wschodnia

Ze względu na rozmieszczenie geograficzne Indian dzieli się na:

Dla antropologów i etnologów Indianie Ameryki Północnej to wszystkie grupy z Kanady, Stanów Zjednoczonych i północnego Meksyku, aż do granic dawnej cywilizacji Azteków. Ludy Otomi zaliczane są już do Mezoameryki, a Cywilizacja Mezoamerykańska (środkowoamerykańska) kończy się na południe od ludów z rodziny językowej maja z dzisiejszej Gwatemali. Dalej na południe jest już krąg cywilizacji południowoamerykańskich, obejmujący kontynent Ameryki Południowej oraz część Ameryki Środkowej na południe od Meksyku, Gwatemali i Salwadoru.

W Ameryce Północnej wyróżnia się kilka głównych regionów kulturowych, z których każdy dzieli się na jeszcze mniejsze obszary poszczególnych kultur. Ilość i zasięg poszczególnych regionów kulturowych różnią się nieco w zależności od przyjętych kryteriów podziału i analizowanego okresu (zobacz np. Kręgi kulturowe Ameryki Północnej i Środkowej i Indianie Ameryki Północnej), ale za główne regiony uważa się zwykle (za T. Lovenstein, „Ameryka Północna”, Time-Life Books):

Podobieństwa i różnice

Być może pierwsi ludzie pojawili się w Ameryce już około 30 tysięcy lat temu. Populacja Indian reprezentuje głównie cztery tzw. haplogrupy mitochondrialnego DNA – A, B, C i D oraz piątą haplogrupę związaną z eurazjatycką grupą X[22].

Chociaż grupy i plemiona Indian zamieszkujące poszczególne obszary i regiony kulturowe miały pewne cechy wspólne, to jednak w przypadku porównań zawsze dominowały nad nimi różnice wynikające z szeregu przyczyn historycznych, geograficznych i społecznych. Różnice te obejmowały nie tylko fizyczny wygląd Indian z poszczególnych plemion i regionów, ale także ich języki (na terenie obu Ameryk naukowcy wyróżnili setki tubylczych języków i ich dialektów – współcześnie w znacznej części wymarłych lub zanikających), wszelkie aspekty życia społecznego, gospodarczego, kultury materialnej i duchowej.

Wszystkie te elementy, wyróżniające poszczególne tubylcze ludy obu Ameryk, ulegały przez wieki (i nadal podlegają) głębokim przemianom, chociaż dostrzegalne do dziś silne zróżnicowanie setek plemion i grup tubylczych Ameryki podlega też procesom wzajemnego przenikania (panindianizm), uniformizacji i globalizacji. Pomimo tego w świadomości potocznej narodów i społeczeństw nieindiańskich utrzymują się stereotypowe – uproszczone zwykle i zafałszowane – wyobrażenia na temat „Indian”.

Zobacz też

Przypisy

  1. a b c Ola Synowiec, Dlaczego przestałam używać słowa „Indianie”, Kwartalnik Przekrój, 24 listopada 2020 [dostęp 2021-09-25].
  2. żółta odmiana człowieka, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2017-11-24].
  3. a b c Indianie, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2021-09-25].
  4. Radosław Palonka, Karyna Piwowarska, Oni byli tu pierwsi, Kwartalnik Przekrój, 18 września 2020 [dostęp 2021-09-25].
  5. Artur Domosławski, Indianie, wyrzut sumienia, „Polityka” (3158), 24 kwietnia 2018.
  6. Proyecciones de indígenas de México y de las entidades federativas 2000-2010.
  7. CIA, The World Factbook Peru.
  8. The World Factbook.
  9. The World Factbook.
  10. The American Indian and Alaska Native Population: 2010.
  11. Síntesis de Resultados. [dostęp 2014-11-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-07-18)].
  12. 2011 National Household Survey: Aboriginal Peoples in Canada: First Nations People, Métis and Inuit.
  13. Población indígena o descendiente de pueblos indígenas u originarios en viviendas particulares por sexo, según edad en años simples y grupos quinquenales de edad..
  14. Brazil urged to protect Indians.
  15. Country Profile:Venezuela.
  16. Honduras.
  17. Panama.
  18. Costa Rica.
  19. Composición Étnica de las Tres Áreas Cultura les del Continente Americano al Comienzo del Siglo XXI.
  20. Una comunidad indígena salvadoreña pide su reconocimiento constitucional en el país.
  21. Redatam::CELADE, ECLAC – United Nations. [dostęp 2014-11-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-07-12)].
  22. wprost.pl: Pierwsi Amerykanie. [dostęp 12.01.2014].

Linki zewnętrzne