Zodiak birmański

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
UCS Myanmar 1006.svg Ta strona zawiera znaki pisma birmańskiego. Bez właściwego wsparcia renderowania zamiast znaków birmańskich wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole – potrzebne może być wówczas zainstalowanie właściwej czcionki, np. Padauk Font.

Zodiak birmański (ဇာတာ ရာသီခွင် /zàdà jàðì gwɪ̀ɴ/) — tradycyjny birmański system astronomiczny i astrologiczny.

Chociaż jest on nadal ważnym elementem kalendarza birmańskiego, zodiak jest dziś wiązany ściśle z astrologią birmańską nazywaną Bedin (ဗေဒင်). Wywodząc się głównie z astronomii hinduskiej i astrologii wedyjskiej, zodiak birmański składa się nie tylko z tych samych 12 znaków co zodiak europejski, ale obejmuje też 27 stacji księżycowych miesiąca oraz osiem znaków dni tygodnia.

Konstrukcja[edytuj | edytuj kod]

Znaki[edytuj | edytuj kod]

Zodiak birmański, podobnie jak europejski, podzielony jest na 12 znaków nazywanych yathi (ရာသီ, IPA: jàðì). Znaki birmańskie są takie same, jak indyjskie i europejskie, gdyż pochodzą z zodiaka indyjskiego i, ostatecznie, europejskiego. Każdy yathi dzieli się na 30 stopni (အင်္သာ, IPA: ɪ̀ɴðà), każdy stopień na 60 minut (လိတ္တာ, IPA: leiʔtà), a każda minuta na 60 sekund (ဝိလိတ္တာ, IPA: wḭleiʔtà)[1].

Długość
အင်္သာ
Znak
ရာသီ
Nazwa sanskrycka Nazwa łacińska Rządząca planeta
ရာသီခွင်
Meittha
မိဿ
Meṣha
मेष
Aries Mars
30° Pyeittha
ပြိဿ
Vṛiṣabha
वृषभ
Taurus Wenus
60° Mehton
မေထုန်
Mithuna
मिथुन
Gemini Merkury
90° Karakat
ကရကဋ်
Karkaṭa
कर्कट
Cancer Księżyc
120° Thein
သိဟ်
Siṃha
सिंह
Leo Słońce
150° Kan
ကန်
Kanyā
कन्या
Virgo Merkury
180° Tu
တူ
Tulā
तुला
Libra Wenus
210° Byeissa
ဗြိစ္ဆာ
Vṛścika
वृश्चिक
Scorpio Mars
240° Danu
ဓနု
Dhanuṣa
धनुष
Sagittarius Jowisz
270° Makara
မကာရ
Makara
मकर
Capricorn Saturn
300° Kon
ကုံ
Kumbha
कुम्भ
Aquarius Saturn
330° Mein
မိန်
Mīna
मीन
Pisces Jowisz


Stacje księżycowe[edytuj | edytuj kod]

Na miesiąc zodiakalny składa się 27 dni, co daje w przybliżeniu średni miesiąc gwiazdowy trwający 27,321661 dni. Każdy dzień zodiakalny, zwany nekkhat, reprezentuje stację księżycową czyli wycinek ekliptyki, wzdłuż której księżyc obraca się wokół Ziemi. Chociaż nazwy birmańskie są adaptacją nazw sanskryckich, system birmański nie jest identyczny ze współczesnym systemem indyjskim. System birmański przyjmuje nierówne odcinki dla każdego segmentu (od 5° do 26°), a pierwszy segment, Athawani, znajduje się na długości 350°. Współczesny system indyjski używa równych segmentów po 13° 20' (360° podzielone na 27), a pierwszy segment, Asvini, znajduje się na długości 0°[2] (Zodiak birmański uwzględnia także porzuconą 28. konstelację zwaną Abizi (အဘိဇိ; sanskr. Abhijit))[3].

Nekkhaty są używane zwykle do układania zata (horoskopu) dla osoby lub wydarzenia. Wiele dat historycznych przedstawianych było jako pozycja w horoskopie, a nie jako daty kalendarzowe[a].

Dzień Nazwa birmańska Nazwa sanskrycka Rozpiętość Zakres
1 Athawani
အဿဝဏီ
Asvini 18° 350°–8°
2 Barani
ဘရဏီ
Bharani 10° 8°–18°
3 Kyattika
ကြတ္တိကာ
Krittika 16° 18°–34°
4 Yawhani
ရောဟဏီ
Rohini 12° 34°–46°
5 Migathi
မိဂသီ
Mrigasiras 14° 46°–60°
6 Adra
အဒြ
Ardra 60°–65°
7 Ponnahpukshu
ပုဏ္ဏဖုသျှု
Punarvasu 27° 65°–92°
8 Hpusha
ဖုသျှ
Pushya 14° 92°–106°
9 Athaleiktha
အသလိဿ
Aslesha 12° 106°–118°
10 Maga
မာဃ
Magha 11° 118°–129°
11 Pyobba Baragonni
ပြုဗ္ဗာ ဘရဂုဏ္ဏီ
Purva Phalguni 16° 129°–145°
12 Ottara Baragonni
ဥတ္တရာ ဘရဂုဏ္ဏီ
Uttara Phalguni 145°–154°
13 Hathada
ဟဿဒ
Hasta 10° 154°–164°
14 Seiktra
စိတြ
Chitra 15° 164°–179°
15 Thwati
သွာတိ
Svati 13° 179°–192°
16 Withaka
ဝိသာခါ
Visakha 21° 192°–213°
17 Anuyada
အနုရာဓ
Anuradha 11° 213°–224°
18 Zehta
ဇေဋ္ဌ
Jyeshtha 224°–229°
19 Mula
မူလ
Mula 13° 229°–242°
20 Pyobba Than
ပြုဗ္ဗာသဠ်
Purva Ashadha 15° 242°–257°
21 Ottara Than
ဥတ္တရာသဠ်
Uttara Ashadha 257°–262°
22 Tharawun
သရဝဏ်
Sravana 13° 262°–275°
23 Danatheikda
ဓနသိဒ္ဓ
Dhanishtha 12° 275°–287°
24 Thattabeiksha
သတ္တဘိသျှ
Satataraka 26° 287°–313°
25 Pyobba Parabaik
ပြုဗ္ဗာ ပုရပိုက်
Purva Bhadrapada 10° 313°–323°
26 Ottara Parabaik
ဥတ္တရာ ပုရပိုက်
Uttara Bhadrapada 16° 323°–339°
27 Yewati
ရေဝတီ
Revati 11° 339°–350°

Dni tygodnia[edytuj | edytuj kod]

Birmański zodiak wykorzystuje osiem znaków dla siedmiodniowego tygodnia, przy czym każdy znak reprezentuje swój własny dzień, główny kierunek, planetę (ciało niebieskie) i zwięrzę.

Kierunek Nazwa birmańska Nazwa sanskrycka Nazwa polska Planeta Znak
Północny wschód Taninganwe
တနင်္ဂနွေ
Aditya Niedziela Słońce Garuda
ဂဠုန်
Wschód Taninla
တနင်္လာ
Ćandra Poniedziałek Księżyc Tygrys
ကျား
Południowy wschód Inga
အင်္ဂါ
Angaraka Wtorek Mars Lew
ခြင်္သေ့
Południe Boddahu
ဗုဒ္ဓဟူး
Budha Środa przed południem Merkury Słoń z kłami
ဆင်
Północny zachód Rahu
ရာဟု
Rahu Środa po południu Węzeł księżycowy Słoń bez kłów
ဟိုင်း
Zachód Kyathabade
ကြာသပတေး
Bṛhaspati Czwartek Jowisz Szczur
ကြွက်
Północ Thaukkya
သောကြာ
Śukra Piątek Wenus Świnka morska [b]
ပူး
Południowy zachód Sanay
စနေ
Śani Niedziela Saturn Nāga
နဂါး
Stacja poświęcona planecie Jowisz w Pagodzie Szwedagon z reprezentującym ją wizerunkiem szczura poniżej

Chociaż we współczesnym zodiaku birmańskim najczęściej spotyka się osiem znaków, zodiak ten uznaje też oficjalnie znak dziewiąty nazywany Ketu (ကိတ်, IPA: keiʔ), który sprawuje władzę nad znakami pozostałymi. Znakiem Ketu jest mityczne Zwierzę Pięciu Piękności nazywane Pyinsa Rupa (ပဉ္စရူပ, IPA: pjɪ̀ɴsa̰ jùpa̰), mające poroże jelenia, kły i tułów słonia, grzywę lwa, ciało węża naga oraz ogon ryby. Co więcej, Rahu i Ketu, chociaż zapożyczone z astrologii hinduskiej, różnią się od oryginałów. Astrologia hinduska przyjmuje , że Rahu i Ketu to wstępujący i zstępujący węzeł księżycowy podczas gdy astrologia birmańska traktuje je jak oddzielne planety[4].

W każdym razie włączenie Ketu do zodiaku nie wynika z konieczności astronomicznej, ale raczej kulturowej. (J.C. Eade wskazuje, że "nie ma żadnej konieczności astronomicznej" dla Ketu, którego orbita może być wyliczona z wartości Rahu, i sugeruje, że znak ten był "zbędny dla systemu a być może nawet zawdzięczał swoje pochodzenie błędowi"[5]. Htin Aung twierdzi, że wykorzystanie Rahu i Ketu przez birmański zodiak i astrologię wynika z powodów kulturowych, a niekoniecznie astronomicznych, zauważając przy tym iż dziewięć znaków pasuje zgrabnie do Dziewięciu Bogów birmańskiej tradycji animistycznej i rzeczywiście są one ważnym elementem "Ceremonii Dziewięciu Bogów" odprawianej zwykle, gdy w domu panuje choroba[4]).

Znaki zodiaku mogą zostać przedstawione w diagramie dziewięciopolowym. Tak dokładne rozmieszczenie wykorzystywane jest przy ustawianiu figurek planet podczas "Ceremonii Dziewięciu Bogów", z Ketu umieszczonym w środku, zaraz za posążkiem Buddy. Wszystkie figurki planet zwrócone są ku Buddzie (jako że praktyka animistyczna została przyswojona przez birmański buddyzm)[4].

Północny zachód
Środa po południu
Rahu
Słoń bez kłów
Północ
Piątek
Wenus
Świnka morska
Północny wschód
Niedziela
Słońce
Garuda
Zachód
Czwartek
Jowisz
Szczur
Środek
Tydzień
Ketu
Pyinsa Rupa
Wschód
Poniedziałek
Księżyc
Tygrys
Południowy zachód
Sobota
Saturn
Naga
Południe
Środa przed południem
Merkury
Słoń z kłami
Południowy wschód
Wtorek
Mars
Lew

Planety Niedziela, Wtorek, Sobota i Rahu uważane są za przynoszące nieszczęście albo mające zły wpływ, podczas gdy Poniedziałek, Środa, Czwartek i Piątek uważane są za szczęśliwe albo mające wpływ dobroczynny. Ketu uważą się za planetę najpotężniejszą i mającą najbardziej dobroczynny wpływ, jednak jako najważniejsza nie może być ona grupowana z jakąkolwiek inną planetą. Współczesna astrologia birmańska rzadko jednak wykorzystuje Ketu wykazując tenedencję do uwzględniania jedynie pozostałych ośmiu planet[6].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Zobacz kronikę Zatadawbon Yazawin (Zata 1960), aby przekonać się w jaki sposób nekkhaty wykorzystywane są do przedstawiania dat urodzin królów i innych ważnych wydarzeń
  2. (Htin Aung 1959: 12): W tradycji Szanów, znakiem piątku jest wół.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Irwin 1909: 7–8
  2. Irwin 1909: 10–11
  3. Luce 1970: 333
  4. a b c Htin Aung 1959: 11–13
  5. Eade 1989: 18–19
  6. Htin Aung 1959: 15

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • J.C. Eade: Southeast Asian Ephemeris: Solar and Planetary Positions, A.D. 638–2000. Ithaca: Cornell University, 1989. ISBN 0-87727-704-4. (ang.)
  • J.C. Eade: The Calendrical Systems of Mainland South-East Asia. Wyd. ilustrowane. Brill, 1995. ISBN 978-90-04-10437-2. (ang.)
  • Maung Htin Aung: Folk Elements in Burmese Buddhism. Rangoon: Department of Religious Affairs, 1959. (ang.)
  • Sir Alfred Macdonald Bulteel Irwin: The Burmese and Arakanese calendars. Rangoon: Hanthawaddy Printing Works, 1909. (ang.)
  • G.H. Luce: Old Burma: Early Pagan. T. 2. Locust Valley, NY: Artibus Asiae and New York University, 1970. (ang.)