Albrecht von Haller

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Albrecht von Haller

Albrecht von Haller (ur. 16 października 1708 w Bernie, zm. 12 grudnia 1777 w Bernie) – szwajcarski, niemieckojęzyczny lekarz, fizjolog, botanik i poeta, a także jeden z pierwszych niemieckojęzycznych konserwatystów.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Od 1723 do kwietnia 1725 studiował pod kierunkiem Johanna Duvernoy nauki przyrodnicze, głównie botanikę i anatomię, na protestanckim uniwersytecie w Tybindze. Od 1725, kontynuował naukę z zakresu anatomii i chirurgii na uniwersytecie w Lejdzie u słynnego już wówczas profesora Hermana Boerhaave, gdzie też 23 maja 1727 uzyskał stopień doctor medicinae. W Lejdzie Haller poznał Johannesa Gessnera. Latem 1727 odbył akademicką podróż po Anglii (Londyn i Oxford), a następnie udał się do Francji, gdzie w Paryżu ponownie spotkał Gessnera.

Zimą 1727–1728 Haller i Gessner studiowali tu anatomię i doskonalili się w chirurgii w renomowanych szpitalach. Wiosną 1728 obaj wyjechali do Bazylei, gdzie na uniwersytecie uczęszczali na wykłady Johanna Bernoulliego z matematyki. Latem odbyli wspólnie podróż po Szwajcarii, która zaowocowała głębszym zainteresowaniem się Hallera florą alpejską i rozpoczęciem gromadzenia jego zbiorów botanicznych, a także popularnym później poematem dydaktycznym pt. "Die Alpen". Utwór ten doczekał się aż 30 wydań i został przetłumaczony na języki: angielski, francuski, włoski i łacinę. Zimą 1728–1729

Haller zastąpił w Bernie na stanowisku profesora anatomii chorego J.R. Miega, po czym jeszcze w tym samym 1729 osiadł w tym mieście i tu podjął praktykę lekarską. Bezskutecznie ubiegał się o posadę medyka miejskiego, a później także o objęcie katedry retoryki miejscowej uczelni. W 1735 uzyskał jedynie nominację na stanowisko bibliotekarza miejskiego. Zawiedziony w następnym roku opuścił miasto. Ostatnie lata Hallera naznaczone były walką z chorobami. Jego synem był botanik Albrecht von Haller (1758–1823).

Osiągnięcia[edytuj | edytuj kod]

Elementa physiologiae corporis humani VIII

W latach 1736–1753 Haller zajmował stanowisko profesora medycyny, botaniki i anatomii na uniwersytecie w Getyndze, gdzie stworzył m.in. instytut anatomii i założył ogród botaniczny. Usystematyzował wiedzę botaniczną i medyczną, którą zawarł w wielotomowym opracowaniu pt. "Elementa physiologiae corporis humani" (wyd. 1757–1766). W dziele tym, które wznawiano aż do początków XX w., zawarł kompleksową, krytyczną wiedzę z anatomii i fizjologii swojej epoki. Dało ono podwaliny pod nowoczesną fizjologię eksperymentalną. Haller po raz pierwszy objął tu terminem fizjologii całokształt czynności zdrowego organizmu ludzkiego, wprowadzając szereg nowych pojęć, m.in. drażliwość (irritabilitas) i czułość (sensibilitas). Drażliwość wg niego jest specyficzna dla mięśni, a czułość dla nerwów. Jako pierwszy wprowadził także takie pojęcia medyczne jak nadpobudliwość i nadwrażliwość.

W uznaniu swej wiedzy medycznej został mianowany doktorem honoris causa i nadwornym medykiem dworu angielskiego. Oferowano mu wielokrotnie posady na różnych europejskich uczelniach, m.in. w Utrechcie i Oxfordzie, jednak żadnej z nich nie przyjął. W 1747 objął kierowanie wydawaniem "Göttingischen Zeitungen von gelehrten Sachen" i ponownie odrzucił zaproszenie z zagranicy, tym razem z Berlina. 23 kwietnia 1749 uzyskał szlachectwo, nadane mu przez cesarza Franciszka I.

W 1753 objął stanowisko Rathausammana we władzach Berna, co pozwoliło mu powrócić do tego miasta wraz z rodziną - jednak tylko na cztery lata. Później (w latach 1758–1762) zarządzał salinami w Roche w dystrykcie L'Aigle, a następnie, do 1763 pełnił obowiązki wicegubernatora L'Aigle (obecnie w kantonie Vaud).

W 1764 Haller ponownie wrócił do konserwatywnego Berna, gdzie dziewięciokrotnie bez sukcesu ubiegał się o mandat w tzw. Małej Radzie. Dopiero w 1769, gdy po raz kolejny otrzymał zaproszenie do wyjazdu do Getyngi i objęcia tam urzędu kanclerza uniwersytetu, Berno w wyjątkowym trybie mianowało go dożywotnim assesorem sanitarnym z roczną pensją 400 koron.

Poglądy polityczne[edytuj | edytuj kod]

Von Haller reprezentował typowo konserwatywne poglądy polityczne i społeczne, do pewnego stopnia zbieżne z tymi jakie głosił Justus Möser. Von Haller uważał radykalne poglądy filozofów oświecenia za "czyste zło". Krytykował ich bezkrytyczną wiarę w rozumowe możliwości ludzkie. Jego bratankiem był konserwatywny myśliciel polityczny Karl Ludwig von Haller (ur. 1768), który kontynuował idee wuja.

Dzieła[edytuj | edytuj kod]

Dzieła naukowe (wybór)[edytuj | edytuj kod]

  • Erläuterungen zu Boerhaaves Institutiones (7 tomów), 1739-1744
  • Enumeratio methodica stirpium Helveticae indigenarum (opis flory szwajcarskiej), 1742
  • Icones anatomicae quibus praecipuae aliquae partes corporis humani delineatae proponuntur (...), Göttingen 1743-1754
  • Primae lineae physiologiae in usum praelectionem academicarum, Göttingen 1747
  • Opuscula botanica, Göttingen 1749
  • Hermanni Boerhaave Methodus studii medici emaculata et accessionibus locupletata (...), Amsterdam 1751
  • Opuscula anatomica Göttingen 1751
  • De partibus corporis humani sensilibus et irritabilibus, 1752
  • Elementa physiologiae corporis humani (8 tomów), 1757-1766
  • Historia stirpium Helvetiae über die schweizerische Alpenflora, 1768

Dzieła literackie[edytuj | edytuj kod]

Powieści[edytuj | edytuj kod]

  • ,,Usong", 1771
  • ,,Alfred, König der Angelsachsen", 1773
  • ,,Fabius und Cato", 1774
  • ,,Tagebuch seiner Beobachtungen uber Schriftseller und uber sich selbst", 1787
  • ,,Tagebucher seiner Reisen", 1883

Poezje[edytuj | edytuj kod]

  • ,,Die Alpen", 1729
  • ,,Vom Ursprung des Ubels", 1734
  • ,,Gedichte", 1732


Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]