Atiśa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Atiśa Dīpaṃkara Śrījñāna
अतिश दीपङ्कर श्रीज्ञान
XII-wieczny portret Atiśy nieznanego autora. Metropolitan Museum of Art, Nowy Jork
XII-wieczny portret Atiśy nieznanego autora. Metropolitan Museum of Art, Nowy Jork
Data urodzenia 982
Miejsce urodzenia Vikrama Puri (Bikrampur), Bengal
Data śmierci 1054
Miejsce śmierci Nyêtang, Tybet
Szkoła kadampa
Linia przekazu Dharmy sarma
Nauczyciel wielu
Zakon Vikramasila
Honorowy tytuł lub imię pośmiertne Dżo-wo-dże (Wylie: Jo-bo-rje, pol. „Szlachetny Pan”)
Słynny cytat „Po prostu bądź miły”[1]

Atīśa Dīpamkara Śrījñāna (Atisza Dipamkara Szridźńana, sanskryt: अतिश दीपङ्कर श्रीज्ञान, bengalski: অতীশ দীপঙ্কর শ্রীজ্ঞান Ôtish Dipôngkor Srigên, chiń. trad. 燃燈吉祥智 pinyin: Rándēng Jíxiángzhì) ur. w 982, w Vikrama Puri w Bengalu; zm. 1054 w Nyêtang, w Tybecie[2][3] – pochodzący z północno-wschodnich Indii mistrz i uczony buddyjski, jeden z głównych nauczycieli zgromadzenia zakonnego i uniwersytetu Vikramaśīla. Ostatnich kilkanaście lat życia spędził w Tybecie pomagając w tłumaczeniu tekstów religijnych i nauczając. Zgodnie z tybetańską tradycją jego przybycie zapoczątkowało tzw. sarmę („nowy przekaz”), czyli odrodzenie buddyzmu.

Atīśa pobierał nauki od wielu nauczycieli, spośród których najwybitniejszym był niewątpliwie, nauczający na Sumatrze (w dzisiejszej Indonezji) Suvarṇadvipi Dharmakīrti. Następca Atiśy Dromton założył szkołę kadampa, wokół której zgromadzili się także pozostali uczniowie. Praktyka tonglen, polegająca na wymianie własnego szczęścia na cierpienie innych, którą rozpropagował, ma szczególne znaczenie we wszystkich szkołach buddyzmu tybetańskiego.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Atīśa urodził się w rodzinie władcy małego królestwa w północno-wschodnich Indiach (dzisiejszy Bangladesz) jako jeden z trzech braci. Do dwudziestego pierwszego roku życia studiował tradycyjne sześćdziesiąt cztery sztuki (literatua, gramatyka, logika itp.) oraz otrzymał pierwsze buddyjskie inicjacje[2]. W okresie późniejszym wyruszył do doliny Swat, w północno-zachodnich Indiach, aby praktykować tantrę. W wieku 29 lat przyjął śluby zakonne (możliwe, że wcześniej był żonaty[4]), po czym na Sumatrze, gdzie przebywał pod okiem słynnego buddyjskiego nauczyciela Suvarṇadvipi Dharmakīrtiego, przez kolejne 10 lat kontynuował studia nad naukami buddyzmu Mahajany[3][4].

Po powrocie rozpoczął nauczanie na jednym z najsłynniejszych zakonów-uniwersytetów tamtych czasów Vikramaśīli. Ponieważ w tym czasie był już uznanym uczonym (pandita), którego specjalnością był sanskryt, objął pozycję sthaviry (starszego) i z czasem stał się acarya (popularnym nauczycielem)[3].

Uczniami Atiśy zostało wielu tybetańskich mnichów, co związane było ze stopniowym odradzaniem się buddyzmu w tym regionie. Tradycja nakazuje wierzyć, że bengalski pandita zyskał sobie u nich wielki szacunek, a Tybetańczycy uznanie nauczyciela związane z ich ogromnym zaangażowaniem i pracowitością[1].

Odrodzenie buddyzmu w Tybecie i przybycie Atiśy[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Rozbicie dzielnicowe (Tybet).

Przełom wieków X i XI był w Tybecie okresem politycznej fragmentacji. Trwała ona od czasów upadku pierwszej państwowości, spowodowanej śmiercią ostatniego władcy imperium Langdarmy. Buddyzm, który wyrugowano z Tybetu za jego rządów, przetrwał tylko na obrzeżach[5].

W drugiej połowie X wieku, za sprawą przywódców poszczególnych księstw, religia buddyjska (w swojej monastycznej formie) powróciła do regionów centralnych (Ü i Cang)[6]. Również na zachodzie, ze względu na bliskość, Kaszmiru (w którym w tym czasie buddyzm dominował)[7], ruch zakonny wykazywał silne tendencje odrodzeniowe. Problemem pozostawała jakość przekazu, bowiem w tych regionach, z których za czasów Langdarmy mnichów wyrugowano, pamięć o dharmie przetrwała w formie zwulgaryzowanej. Nauki tantryczne rozumiano dosłownie co prowadziło do szokujących ekscesów, z kolei mnisi, którzy powrócili do Ü-Cangu po latach prześladowań, mieli poważny problem z przestrzeganiem zasad określającej ich sposób życia Vinaji[8].

W pierwszej połowie XI wieku władca zachodniego Tybetu (królestwo Guge) Jangczub O, który pochodził z rodziny wielkiego propagatora buddyzmu i bezpośredniego potomka władców okresu imperialnego Jeszego O, postanowił zadbać o zmianę tego stanu rzeczy. Chcąc w tym celu zaprosić do Tybetu Atiśę, w 1037 wysłał do Vikramaśili delegację, na czele której stanął Nagco Cultrim Gjelwa[7].

Wielki pandita mając wcześniej kontakt z tybetańskimi studentami zgodził się natychmiast. Problemem okazał się za to jego przełożony, opat zgromadzenia, który oskarżył królewskich posłańców o próbę pozbawienia uniwersytetu najlepszego z jego uczonych. Zgodził się dopiero wtedy, kiedy otrzymał zapewnienie, że nieobecność Atiśy nie potrwa dłużej niż 3 lata[1].

Już na samym początku okazało się, że dotrzymanie obietnicy może być niezwykle trudne. Ponieważ sława pandity znacznie go wyprzedzała, opóźnienia w podróży okazały się nieuniknione (np. w Nepalu Atiśa i jego kompani zostali poproszeni przez lokalnego władcę o zatrzymanie się na rok w Katmandu). W tej sytuacji podróżni przybyli do Purang (Wylie: spu hreng rdzong), stolicy królestwa Guge, dopiero w 1042[7].

Tradycyjna tybetańska thanka z wizerunkiem Atiśy w towarzystwie 28 z 84 tzw. Mahasidhów

Pobyt w Tybecie[edytuj | edytuj kod]

Atiśa przebywał w zachodnim Tybecie przez kolejne trzy lata spędzając większość czasu w zbudowanym za czasów Jeszego O klasztorze Toling. Wtedy też napisał swój najbardziej znany traktat „Lampa na ścieżce”[9] (Bodhipathapradipa), będący odpowiedzią na zapotrzebowanie praktykujących buddyzm Tybetańczyków, na klarowne nauki pochodzące od zrealizowanego mistrza. Zajmował się także tłumaczeniem świętych tekstów oraz bezpośrednim nauczaniem, m.in. spotkał się z najwybitniejszym tybetańskim mnichem tamtych czasów Rinczen Zangpo[7]. Chcąc dotrzymać przyrzeczenia, po trzech latach udał się w drogę powrotną, jednak na granicy z Nepalem zatrzymały go działania wojenne. W tej sytuacji wraz ze swoimi uczniami skierował się do centralnego Tybetu[1].

W 1046 odwiedził Cang, rok później zawitał do najstarszego klasztoru w Tybecie Samje. W kolejnych latach podróżował po pozostałych zakątkach kraju nauczając i zgodnie z tradycją wszędzie wzbudzając wielkie zainteresowanie. Nigdy też nie wypełnił danego opatowi słowa, ponieważ zmarł w Tybecie w 1054 (w wiosce Njetang Wylie: mnyes thang, w dolinie Kjiczu sKyid chu)[7].

Nauczanie[edytuj | edytuj kod]

Podczas pobytu w Tybecie podstawowym zadaniem Atiśy było przekazanie właściwej wykładni tekstów i praktyk tantrycznych[10]. Z powodu zaniku ortodoksyjnego monastycyzmu rytuały buddyjskie uległy znacznej deformacji. Odpowiedzialni za ten stan rzeczy tzw. „mnisi-rabusie” (Wylie: ar-tsho bande, a-ra-mo ban-dhe) pod pozorem tantrycznej praktyki potrafili porywać i zabijać współziomków, pić alkohol oraz wchodzić w relacje intymne z kobietami[11]. Ta sytuacja bardzo niepokoiła miejscowe władze oraz tych zakonników, którzy powrócili w tym czasie do centralnego Tybetu. Według nich tak dosłownie praktykowana tantra oznaczała brak właściwego zrozumienia, a podejmujące ją osoby, szukały jedynie sposobu na zaspokojenie własnych pragnień[1][8].

Pierwszą zdecydowaną reakcją był traktat wspomnianego już Rinczen Zangpo pt. „Obalenie fałszywych tantr” (Wylie: sNags log sun 'byin). Jego przesłanie wzmacniały prace Atiśy, zgodnie z którymi praktyki tantryczne mają znaczenie głównie ezoteryczne (niedosłowne), a niektóre rozumiane dosłownie kłócą się ze ślubami czystości (tzn., że nie powinny być podejmowane przez mnichów)[10][12][1].

Inaczej wyglądała sytuacja w przypadku nauk dotyczących przestrzegania reguł Vinaji. Atiśa nie mógł mieć wpływu na tego rodzaju przekaz ponieważ należał do odłamu wyznającego zasady Lokottaravādy (jednej z wczesnych szkół, będącej częścią większej społeczności Mahasanghiki). Miała ona swój własny kodeks, różniący się znacznie od tzw. „wschodniego” kultywowanego w tym czasie w Tybecie i nawet bezpośredni, tybetańscy uczniowie pandity odmawiali słuchania jego wskazówek[7].

W tej sytuacji szczegółowe nauki dotyczyły głównie praktyk oczyszczających (Wylie: blo sbyong) w kontekście urzeczywistniania etycznych i ezoterycznych reguł buddyzmu. Miało to prowadzić praktykującego do znacznie lepszego zrozumienia własnego umysłu i osiągnięcia wglądu w nietrwałą naturę rzeczy (mthar thug). Znacznie mniej czasu poświęcano zagadnieniom teoretycznym kładąc szczególny nacisk na bezpośrednią relację nauczyciela z uczniem, co w założeniu zapewniało właściwe zrozumienie nauk i ustanowienie linii zapewniającej czystość przekazu[13].

Znaczenie[edytuj | edytuj kod]

Atiśa razem z Rinczen Zangpo oraz Marpą Tłumaczem stanowili w średniowiecznym Tybecie podstawowe źródło transferu zaawansowanych nauk buddyjskich. W wyniku tego tzw. „drugiego rozprzestrzenienia” wyłoniło się większość dzisiejszych szkół-linii przekazu, z których dwie kadam i kagju rozpoznają tych samych indyjskich nauczycieli[13].

Kilka wieków później jeden z wielkich religijnych reformatorów Congkhapa dokonał odnowy buddyzmu tybetańskiego w duchu nauczania Atiśy i założył nową szkołę gelug, z której wywodzą się dalajlamowie.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 S.van Schaik: Tibet. A History. New Haven, London: Yale University Press, 2011, s. 41-61. ISBN 978-0-300-15404-7.
  2. 2,0 2,1 The Great Kagyu Masters. The Golden Lineage Treasury (tłum. Khenpo Konchog Gyaltsen, red. V.Huckenpahler). Ithaca, N.Y., Boulder Col.: Snow Lion Publications, 2006, s. 158-185. ISBN 978-1-55939-244-0.
  3. 3,0 3,1 3,2 A Lamp for the Path and Commentary of Atīśa (tłum. R.Sherburne). Londyn, Boston, Sydney: George Allen & Unwin Ltd., 1983, s. X-XIII. ISBN 0-04-294124-5.
  4. 4,0 4,1 G.Sparham: Atisha. W: Encyclopedia of Buddhism (pod red. E.D.Bushwella). Nowy Jork: Thomson, Gale, 2004, s. 35-36. ISBN 0-02-865720-9.
  5. D.Snellgrove, H.Richardson: A Cultural History of Tibet. Nowy Jork, Londyn: Frederick A. Praeger, Publishers, 1968, s. 111-144.
  6. R.M.Davidson: Tibetan Renaissance. Tantric Buddhism in the Rebirth of Tibetan Culture. New York, Chichester: Columbia University Press, 2005, s. 92-105. ISBN 0-231-13471-1.
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 R.M.Davidson: Tibetan Renaissance. Tantric Buddhism in.... s. 108-112.
  8. 8,0 8,1 T.Laird: The Story of Tibet: Conversations with the Dalai Lama. Nowy Jork: Grove Press, 2007, s. 75-105. ISBN 978-0802143273.
  9. A Lamp for the Path and Commentary of Atīśa (tłum. R.Sherburne). Londyn, Boston, Sydney: George Allen & Unwin Ltd., 1983. ISBN 0-04-294124-5.
  10. 10,0 10,1 D. Seyfort Ruegg: Problems in the Transmission of Vajrayana Buddhism in the Western Himalaya about the Year 1000. W: The History of Tibet (pod red. A.McKaya). T. II: The Medieval Period: c.850-1895 The Development of Buddhist Paramountcy. Londyn, Nowy Jork: RoutledgeCurzon, 2003, s. 123-133. ISBN 0-415-30843-7.
  11. R.A.Stein: Tibetan Civilization. Stanford, Cal.: Stanford University Press, 1972, s. 71. ISBN 0-8047-0901-7.
  12. A Lamp for the Path and Commentary.... s. 172-175.
  13. 13,0 13,1 G.Tucci: The Religions of Tibet. London, Henley: Routledge & Kegan Paul, 1980, s. 16-26. ISBN 0 7100 02041.