Hanyu pinyin

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy Hanyu pinyin. Zobacz też: inne systemy Pinyin.
Hanyu pinyin
Nazwa chińska
Hanyu pinyin Hànyǔ pīnyīn
Wade-Giles Han-yü p’in-yin
Zn. tradycyjne 漢語拼音
Zn. uproszczone 汉语拼音

Hanyu pinyin – oficjalna transkrypcja standardowego języka mandaryńskiego (putonghua) – urzędowego języka Chin – na alfabet łaciński.

Hanyu pinyin został opracowany przez Komitet Reformy Języka na czele z Zhou Youguangiem[1] w 1956 i zatwierdzony przez rząd chiński w 1958 roku[2]. Jego celem było upowszechnienie wymowy putonghua i pomoc w nauce znaków chińskiego pisma[3]. Do szerszego użytku wprowadzony został dopiero w 1979 r., po otwarciu Chin na świat. Miał zastąpić starsze metody transkrypcji:

  • oparty na grafice chińskiej, a nie łacińskiej, alfabet bopomofo (w zasadzie system nauczania poprawnej wymowy, stąd inna nazwa zhuyin zimu), który stworzono w Chinach na początku XIX wieku,
  • system Gwoyeu Romatzyh z 1909 r. – skomplikowany, gdyż zapisuje się w nim tony bez użycia znaków diakrytycznych, a poprzez modyfikację wyglądu sylaby podstawowej,
  • transkrypcje zagraniczne, np. najpopularniejszą brytyjską transkrypcję Wade'a i Gilesa z 1859 r. (wersja zmodyfikowana z 1912 r.).

Zamierzenie to się powiodło. Obecnie pinyin jest akceptowany przez większość międzynarodowych instytucji (m.in. ONZ), jako system transkrypcji współczesnego języka chińskiego ogólnonarodowego. W 1979 roku Rada Państwa ChRL podjęła decyzję o wyłącznym stosowaniu transkrypcji hanyu pinyin w publikacjach dyplomatycznych i tłumaczeniach na języki obce[3]. W 1981 roku Międzynarodowa Organizacja Normalizacyjna (ISO) na wniosek ONZ zaadaptowała pinyin jako jedyny sposób romanizacji współczesnego chińskiego[4]. Pinyin wyparł wcześniejsze systemy transkrypcji, m.in. angielski system Wade-Gilesa. W języku angielskim stara angielska forma nazwy PekinuPeking została wyparta przez zapis w pinyin – Beijing.

Pinyin jest stosowany przy zapisie chińskich nazw i nazwisk, stosuje się go również w publikacjach prasowych i fachowych, a także w słownikach oraz podręcznikach putonghua dla cudzoziemców. Wypiera powoli systemy lokalne stosowane w Hongkongu, Makau i Singapurze. Przez długi czas nie przyjęto go natomiast na Tajwanie, gdzie królował angielski system Wade-Gilesa. Z dniem 1 stycznia 2009 r. również Tajwan przeszedł oficjalnie na system hanyu pinyin[5].

W Chinach pinyin jest również nauczany w szkołach podstawowych, co ma pomagać w opanowaniu putonghua. Większość dzieci używa bowiem w domu lokalnego dialektu. Opanowanie pinyinu ułatwia dzieciom także naukę języków europejskich, z drugiej strony przyspiesza proces inkorporacji łacińskich liter do pisma chińskiego.

Nazwa hanyu pinyin oznacza zapis fonetyczny języka chińskiego (pełna nazwa: 漢語拼音方案 hànyǔ pīnyīn fāng’àn – schemat fonetyzacji języka chińskiego) i bywa często skracana do samego słowa pinyin (dosł. "składanie dźwięków [w słowa]", od 拼 "łączyć coś w całość, składać", 音 "dźwięk/dźwięki"). Chociaż najczęściej chodzi właśnie o hanyu pinyin, warto pamiętać, że istnieją inne "pinyiny", m.in. opracowany w 2000 r. na Tajwanie tongyong pinyin.

Zasady pisowni[edytuj | edytuj kod]

Oryginalny pinyin używa następujących liter: a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, w, x, y, z – wszystkich liter alfabetu łacińskiego oprócz v , gdyż w standardowym języku mandaryńskim dźwięk ten nie występuje. Do tej puli często dodaje się także literę ü, która precyzuje o jaki dźwięk chodzi w dyftongach lu i nu (występują po dwa warianty lu/lü oraz nu/nü). Komputerowe systemy wprowadzania znaków chińskich przy pomocy pinyinu zastępują zwykle literę ü literą v, stąd dość często spotyka się takie właśnie użycie litery v w różnego typu publikacjach chińskich (gdzie pinyin jest stosowany np. do transkrypcji tytułu).

W podręcznikach do nauki putonghua, słownikach oraz publikacjach fachowych stosuje się również oznaczenia tonów, które zmieniają znaczenie danej sylaby. Tony można zapisywać przy pomocy znaków diakrytycznych, które na przykładzie sylaby ”ma” wyglądają odpowiednio: mā, má, mǎ, mà. Inny system polega na użyciu cyfr: ma1, ma2, ma3 i ma4. Sylaby nieintonowane (tzw. piąty ton) w obu wariantach pozbawione są dodatkowych oznaczeń.

W pinyinie wyrazy kilkusylabowe pisane są łącznie, bez kresek (”-”) czy spacji. Częsty błąd polega na pisowni rozdzielnej, np. Mao Ze Dong, zamiast prawidłowego Mao Zedong (patrz też: chińskie nazwiska). System ten ma jednak jedną wadę: prawidłowa wymowa wymaga umiejętności podzielenia słowa na sylaby, co wymaga znajomości podstaw mandaryńskiego. Są jednak zbitki, których jednoznacznie podzielić się nie da, dlatego wówczas stosuje się apostrof, który niestety w publikacjach niefachowych jest na ogół pomijany, np. Tian’anmen, Xi’an itd.

Przybliżona wymowa dla Polaków[edytuj | edytuj kod]

Pinyin najlepiej traktować tak jak łaciński zapis języka obcego, tj. francuski, angielski czy hiszpański. Oznacza to, że jego poprawna wymowa wymaga opanowania podstaw fonologii putonghua, które w przeciwieństwie do np. fonologii języka angielskiego – nie są w Polsce powszechnie znane. Prawidłowa wymowa pinyinu jest dla Polaków łatwiejsza niż dla Anglików, pod warunkiem, że nie będą próbowali czytać pinyinu z angielską manierą. Dzieje się tak dlatego, że putonghua obfituje w "szeleszczące" głoski podobne do polskich, tj. ś, dź, ć itd., które w angielskim nie występują.

Podstawowy problem w wymowie stanowią dźwięki, które w polskim nie występują: ü oraz ng, czyli n tylnojęzykowe.

  • ü – przypomina trochę niemieckie ü lub francuskie u: składając usta do u wymawiamy y. Osoby, które nie są pewne efektów swoich starań, mogą zamiast ü wymawiać i, albo wzorem rosyjskiej transkrypcjiju.
  • ngŋ (n tylnojęzyczne), głoska występująca w polskich słowach z tzw. "nosówką" przed "k" lub "g", np. w słowie "sęk" pomiędzy "e" a "k" (wymawianym bez hiperpoprawności); także "n" w wymawianym według wzorcowej wymowy lub po krakowsku słowie "bank" bądź wymawianym po krakowsku słowie "panienka". W przeciwieństwie do polskiego używane w wygłosie, tzn. nie następuje po nim żadna spółgłoska w obrębie tej samej sylaby.
  • e – chińskie e występujące jako samodzielna sylaba, lub jedyna samogłoska w wygłosie również nie ma polskiego odpowiednika. Przypomina zamknięte "o" (zbliżone do "u", tak jak w niemieckim Hosen) wymówione bez labializacji (zaokrąglania warg). Polskie "e" jest dla niego najbliższym przybliżeniem, na pewno lepszym niż głoska "o", którą mechanicznie skopiowano z transkrypcji Wade-Giles (brytyjscy sinolodzy też mieli problem braku tej głoski w ich języku; wybrali wariant "Ho" ze względu na wymowę "o" w brytyjskiej Received Pronunciation).
  • Przydech. W putonghua nie istnieje podział na głoski dźwięczne i bezdźwięczne (np. d-t), lecz na przydechowe i bezprzydechowe. Przydech to krótkie "h" nagłośniowe (tak jak angielskie lub niemieckie "h" w nagłosie) wymawiane po spółgłosce (a więc np. przydechowe "p" wymawia się tak, jak angielskie "p" w nagłosie sylaby). Twórcy pinyinu postanowili, że litery oznaczające głoski dźwięczne będę oddawały bezprzydechowe głoski putonghua, a głoski bezdźwięczne – przydechowe. Głoska bezprzydechowa to odpowiednik polskiej (ale nie angielskiej) głoski bezdźwięcznej (w niektórych dialektach chińskich, np. szanghajskim pojawia się też trzeci szereg – spółgłoski bezdźwięczne z wymawiane z lekko rozszerzoną krtanią, o brzmieniu jakby pomiędzy polskimi dźwięcznymi a bezdźwięcznymi). Np. b oznacza polskie p, a pph (trochę jak w polskim słowie pchać). W ten sposób parom z języka polskiego, tj. b-p, d-t, g-k w wymowie putonghua odpowiadają pary: p-ph, t-th, k-kh. W takie pary łączą się również inne spółgłoski (zh-ch, j-q, z-c); można je oddać jako: cz-czh, ć-ćh, c-ch.
  • Nagłos i wygłos. W putonghua sylaba składa się z dwóch części nagłosu i wygłosu lub samego wygłosu. Pisownia wygłosu zależy od tego, czy jest z nagłosem (nagłos p+wygłos -u=pu), czy nie jest (wygłos-u, bez nagłosu=wu)

Tabela. Głoski hanyu pinyin[edytuj | edytuj kod]

Nagłos Przybliżona wymowa
b b
c ch
ch czh
d d
f f
g g
h h
j
k kh
l l
m m
n n
p ph
q ćh (ćś[6])
r ż albo amerykańskie r[7]
s s
sh sz
t th
w ł zwałczone
x ś
y j
z dz
zh
Końcówki Przybliżona wymowa
a, -a a
o, -o o
e, -e e
i, -i i
wu, -u u
yu, -ü ü
e, -e e
i, -i i
ai, -ai aj
ei, -ei oj
ao, -ao
ou, -ou
en, -en en
ye, ie je
an, -an an
ang, -ang
ying, -ing
you, -iu joł
eng, -eng
weng, -ong
ya, -ia ja
yao, -iao jał
yan, -ian jen
yin, -in jin
yang, -iang jaŋ
yong, -iong joŋ
er, -er er
wa, -ua ła
wo, -uo ło
wai, -uai łaj
wei, -ui łej
wan, -uan łan
wen, -un łen
wang, -uang łaŋ
weng, -ueng łeŋ
yue, -üe üe
yuan, -üan üan
yun, -ün ün

Spolszczanie pinyinu[edytuj | edytuj kod]

Niektórzy poznawszy podstawy wymowy pinyinu próbują go spolszczać, co ma na ogół opłakane skutki, bo znakomicie utrudnia identyfikację nazw i nigdy nie jest precyzyjne. Przykładowo imię Mao Zedonga można bowiem spolszczyć jako Dzedung, Cedung, Dzetung, Cetung itd., a żaden z wariantów nie jest lepszy od innych.

Kolejny błąd polega na spolszczaniu pinyinu tak, jakby był on pisownią anglojęzyczną, np. Chongqing na "Czongking", podczas gdy przybliżona chińska wymowa to "czhung–ćhing".

Warto jednak pamiętać, że istnieje pula nazw własnych i nazwisk, które mają spolszczoną formę, na ogół pochodzącą z innych transkrypcji, m.in. Wade'a-Gilesa, czy rosyjskiej. Stosowanie tych nazw jest zalecane ze względu na uzus (patrz: poniższa tabela). Porównaj: Polska transkrypcja sinologiczna.

Pinyin Polska pisownia Pinyin Polska pisownia Pinyin Polska pisownia
Beijing Pekin Guangzhou Kanton Shanghai Szanghaj
Jiang Jieshi Czang Kaj-szek Sun Zhongshan Sun Jat-sen Kongzi/Kongfuzi Konfucjusz
hongweibing hunwejbin Nanjing Nankin Sichuan Syczuan

Wymowa IPA[edytuj | edytuj kod]

Nagłos Wygłos Wygłos
pinyin IPA pinyin IPA pinyin IPA
b p a a o o
c ʦʰ ai ai ong
ch tʂʰ an an ou əu
d t ang u u
f f ao au ua ua
g k e ə uai uai
h x ei ei uan uan
j ʨ en ən uang uaŋ
k eng əŋ uei uei
l l er ər uen uən
m m ê ɛ ueng uəŋ
n n i i ui uei
p -i ɪ un uən
q ʨʰ ia ia uo
r ʐ ian ian ü y
s s iang iaŋ üan yan
sh ʂ iao iau üe
t ie ün yn
w w in in ün yn
x ɕ ing
y j iong
z ʦ iou iəu
zh iu iəu

Przypisy

  1. Father of pinyin (ang.). china.org.cn, 26 marca 2009. [dostęp 30 stycznia 2011].
  2. Pinyin celebrates 50th birthday (ang.). china.org.cn, 11 lutego 2008. [dostęp 30 stycznia 2011].
  3. 3,0 3,1 Edward Kajdański: Chiny. Leksykon. Warszawa: Książka i Wiedza, 2005. ISBN 83-05-13407-5.
  4. Wiesław Olszewski: Chiny. Zarys kultury. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 2003. ISBN 83-232-1272-4.
  5. Gov’t to improve English-friendly environment (ang.). chinapost.com.tw, 18 września 2008. [dostęp 30 stycznia 2011].
  6. Wymowa "ćś" jest dobrym przybliżeniem, ze względu na upodobnienie, któremu ulega przydech po głosce "ć"
  7. (zależnie od mówiącego)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]