Bezokolicznik

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Bezokolicznik (łac. infinitivus) – forma czasownika, która wyraża czynność lub stan w sposób abstrakcyjny, zazwyczaj bez określania czasu, rodzaju, liczby, osoby, trybu, strony i aspektu. W niektórych językach może jednak wyrażać niektóre z tych kategorii, np. w łacinie istnieją bezokoliczniki wyrażające czas i stronę, a w grece klasycznej dodatkowo także aspekt. Istnieją też języki (np. arabski, nowogrecki lub bułgarski) pozbawione form bezokolicznika.

W zdaniu bezokolicznik uzupełnia treść czasowników fazowych oraz konstrukcji modalnych. W niektórych językach istnieją też rozbudowane konstrukcje bezokolicznikowe (zob. np. accusativus cum infinitivo, nominativus cum infinitivo).

Bezokolicznik w języku polskim[edytuj | edytuj kod]

W języku polskim bezokolicznik wyraża aspekt czasownika – np. robić (a. niedokonany) a zrobić (a. dokonany). Bezokoliczniki w języku polskim kończą się na lub -c. Część z nich można dodatkowo podzielić na grupy według końcówek – bezokolicznik kończy się na

  • -ić, -yć, -uć – gdy forma 3 os. liczby pojedynczej czasu przeszłego kończy się na -ił, -ył, -uł (np. tłumaczyć → tłumaczył),
  • -eć – najczęściej gdy forma 3 os. liczby mnogiej czasu przeszłego kończy się na -eli, -eły (oraz formy typu  drzeć → darłdrę),
  • -ać – gdy forma 3 os. liczby mnogiej czasu przeszłego kończy się na -ali, -ały (w tym formy typu  piali, piały lub pieli → piać),
  • -ąć – gdy forma 3 os. liczby mnogiej czasu przeszłego kończy się na -ęli, -ęły (w tym formy typu  dęli, dęły → dąć),
  • -ść – gdy temat czasownika kończy się na s, t, d lub dz (np. nios → nieść; gniot-ę →gnieśćbodz → bóść),
  • -źć – gdy temat czasownika kończy się na z (np. gryz → gryźć),
  • -c – gdy temat czasownika kończy się na k lub g (np. wlok → wlec).

Uwagi:

  • we współczesnej polszczyźnie nie ma bezokoliczników kończących się na -dz. Pisownia taka (np. mogę, biegnę → *módz, biedz) występowała do roku 1918, w którym Polska Akademia Umiejętności wprowadziła końcówkę -c;
  • historycznie – do XV wieku – w jęz. polskim występowała także końcówka -ci, np. mieci (dziś: mieć),
  • niektóre formy pełniące funkcję czasownika, tak zwane czasowniki niewłaściwe, można poznać po braku bezokolicznika, np. powinien, powinna.