Dydaktyka geografii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Dydaktyka geografii - jedna z dydaktyk przedmiotowych, która formułuje cele nauczania geografii, opracowuje kryteria doboru i sposoby układu treści nauczania geografii, adaptuje ogólnodydaktyczne oraz opracowuje własne metody kształcenia i środki dydaktyczne, bada różne elementy i uwarunkowania procesu nauczania-uczenia się geografii, wykrywa prawidłowości tego procesu oraz racjonalizuje jego organizację.

Historia dydaktyki geografii[edytuj | edytuj kod]

Początki geografii jako przedmiotu nauczania i jej dydaktyki są niejasne. Niewątpliwie są one związane z rozwojem samej geografii jako nauki. Geografii uczono prawdopodobnie już w starożytnej Grecji, ale są o tym tylko niejasne wzmianki. O jej nauczaniu wspomina Propercjusz: Zmuszają mnie do studiowania i przedstawiania świata w tablicach.

Przyjmuje się, że geografia zaczęła pojawiać się w szkołach jako dodatkowy przedmiot nauczania już w XV w., a w XVIII w. była już odrębnym przedmiotem szkolnym.

W Polsce nie ma dokładnych danych kiedy rozpoczęto nauczać geografii. Prawdopodobnie w średniowiecznych szkołach klasztornych i katedralnych uczono jej pod nazwą kosmografii i geometrii wpajając pamięciowo fragmenty wiedzy geograficznej. Regularne wykłady z zakresu kosmografii w Polsce rozpoczęły się na uniwersytecie krakowskim w latach 1493-1494. Miały one charakter prelekcji, polegających na komentowaniu dzieł starożytnych autorów - przede wszystkim Ptolemeusza. Pierwsze łacińskie podręczniki kosmografii powstały na przełomie XV/XVI w.

Pierwszym dydaktykiem geografii był czeski pedagog Jan Ámos Komenský (J.A. Komeński) (1592-1670). W dziele Wielka Dydaktyka przedstawiająca uniwersalną sztukę nauczania wszystkich wszystkiego (Didactica magna universale omnes omnia docendi artificum exhibens) opublikowanym w 1657 r. zalecał nauczanie poglądowe (za T. Campanellą) w języku ojczystym, oparte na współdziałaniu zmysłów i umysłu. J.A. Komeński uzasadnił wprowadzenie geografii do szkoły, poddając krytycznej ocenie ówczesne podręczniki i metody stosowane przy jej nauczaniu. Głosił zasadę poznawania Ziemi od najbliższej okolicy, kładł nacisk na używanie map i obrazów w przypadku kiedy nie można było pokazać w naturze rzeczy odległych. Do koncepcji J.A. Komeńskiego wracali później również Jan Jakub Rousseau, Johann Heinrich Pestalozzi i in. Myśli Komeńskiego zmierzające do zreformowania szkolnictwa w Polsce nie przyjęły się. Szkolnictwo w XVII i początkach XVIII w. upadło a wraz z nim również szkolna geografia. Jeśli uczono jej elementów w szkołach klasztornych, to zwracano głównie uwagę na głównie na tematy historyczno-polityczne np. genealogia panujących czy nazwy różnych miejscowości, które podawano pamięciowo.

Podstawa programowa i podręczniki do nauczania geografii[edytuj | edytuj kod]

Aktualnie obowiązująca podstawa programowa geografii w gimnazjum i szkole ponadgimnazjalnej [1](stan na listopad 2011)
Podręczniki do nauczania geografii zatwierdzone przez MEN[2]

Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Dobór i układ treści w nauczaniu[edytuj | edytuj kod]

Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Metody kształcenia[edytuj | edytuj kod]

Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Środki dydaktyczne[edytuj | edytuj kod]

W polskiej literaturze wyróżnia się wiele podziałów środków dydaktycznych jednak dydaktycy geografii posługują się swoją klasyfikacją środków dydaktycznych opracowaną przez S. Piskorza (1995) i zamieszczoną w Zarysie dydaktyki geografii (1995, s. 114). Podział środków dydaktycznych przedstawiony przez S. Piskorza (1995), z upływem czasu stracił na aktualności. Szczególnie daje się to zauważyć w grupie II. Przyrządy pomiarowe i urządzenia dydaktyczne, gdzie od czasu stworzenia klasyfikacji pojawiło się wiele nowych urządzeń. W tabeli poniżej przedstawiono klasyfikację środków dydaktycznych stosowanych w nauczaniu geografii wraz z propozycją ich uzupełnień. Elementy, które zostały dodane wyróżnione kursywą.

Podstawowym uzupełnieniem tej klasyfikacji jest utworzenie nowej kategorii w grupie urządzeń dydaktycznych nadając jej nazwę urządzenia interaktywne, w której została umieszczona tablica interaktywna i urządzenia z nią współpracujące. Każda z powyższych kategorii (wizualne, audytywne, audiowizualne, automatyzujące nauczanie) dla urządzeń interaktywnych jest zbyt wąska i nie odzwierciedla właściwości, które one posiadają. Główną cechą tych urządzeń jest ich interaktywność. Wychodząc z definicji interaktywności - urządzeniami interaktywnymi należy nazywać takie, które odbierając informacje od użytkownika współpracują z komputerem, reagują na nie, pozwalając na ich dowolną modyfikację oraz na bezpośrednią i sprawną ich wymianę między użytkownikiem a całym oprogramowaniem lub jego dowolną aplikacją.

Pomoce dydaktyczne Urządzenia dydaktyczne
1. Okazy naturalne i wyroby
    • okazy minerałów
    • okazy skał
    • okazy skamieniałości
    • okazy surowców mineralnych
    • próbki gleb (profile glebowe)
    • okazy etnograficzne
    • okazy roślinne
    • półfabrykaty i gotowe wyroby

2. Modele

    • globusy
    • przystawki i pierścienie do globusów
    • model wahadła Faucaulta
    • horyzontarium
    • zenitarium
    • tellurium
    • model współrzędnych geograficznych
    • rzutnik kartograficzny
    • model struktur fałdowych
    • model struktur zrębowych
    • modele poziomic i warstwic
    • modele ukształtowania powierzchni terenu (mapy plastyczne)

3. Obrazy realistyczne i schematyczne:

    • statyczne: fotografie, rysunki schematyczne
    • dynamiczne: filmy, animacje, audycje telewizyjne, wideogramy

4. Obrazy symboliczne:

    • plany
    • mapy wielkoskalowe
    • mapy ścienne
    • atlasy geograficzne
    • mapy konturowe, indukcyjne i świetlne
    • wykresy

5. Mowa pisana:

    • szkolny podręcznik geografii
    • zeszyt przedmiotowy
    • zeszyt ćwiczeń
    • geograficzna literatura uzupełniająca
    • tablice statystyczne

6. Multimedia:

    • komputerowe programy edukacyjne
    • diaporamy
    • Internet
1. Przyrządy pomiarowe
    • gnomon
    • zegar słoneczny
    • wskaźnik wysokości Słońca
    • kompas i busola
    • pochyłościomierz
    • tyczki geodezyjne
    • taśma miernicza
    • niwelator szkolny
    • łata niwelacyjna
    • wiatromierz
    • deszczomierz
    • termometr
    • barometr
    • kwasomierz

2. Urządzenia dydaktyczne: wizualne:

tablica ścienna
    • tablica magnetyczna
    • ekran
    • episkop
    • rzutnik do przeźroczy (diaskop)
    • epidiaskop
    • grafoskop
    • przeglądarka do przeźroczy
    • przeglądarka stereoskopowa
    • lupy i lornetki
    • aparat fotograficzny
    • kamera filmowa
    • piaskownica
audytywne:
    • radio
    • magnetofon
    • gramofon
    • odtwarzacz CD
    • odtwarzacz Mp3
audiowizualne:
    • projektor filmowy
    • projektor multimedialny
    • telewizor
    • magnetowid
    • wideo
    • odtwarzacz DVD
automatyzujące nauczanie:
    • skaner
    • drukarka
    • kserograf
    • maszyny dydaktyczne
    • komputery
interaktywne:
    • tablica interaktywna
    • tablet interaktywny
    • panel interaktywny
    • interaktywny system odpowiedzi
warsztat pracy nauczyciela geografii i jego uczniów:
    • gabinet geograficzny
    • klaso-pracownia
    • pracownia geograficzna
    • ogródek geograficzny
geograficzne systemy informacyjne (GIS)

Szkoły wyższe i ich jednostki organizacyjne zajmujące się dydaktyką geografii w Polsce - główne kierunki badań[edytuj | edytuj kod]

  • Uniwersytet Warszawski - Katedra Dydaktyki i Krajoznawstwa w Instytucie Geografii Społeczno-Ekonomicznej i Gospodarki Przestrzennej na Wydziale Geografii i Studiów Regionalnych
    • ścieżki dydaktyczne
    • edukacja regionalna a tożsamość kulturowa
    • tożsamość regionalna
    • metody nauczania
    • ranga geografii jako przedmiotu
    • dobór treści nauczania geografii
    • analiza treści podręczników do nauczania geografii
  • Uniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie - Zakład Dydaktyki Geografii w Instytucie Geografii na Wydziale Geograficzno-Biologicznym
    • cele kształcenia
    • dobór i układ treści
    • terminologia i klasyfikacja
    • optymalizacja metod nauczania i środków dydaktycznych, w tym technik komputerowych
    • historia dydaktyki geografii
    • problemy kształcenia geograficznego szkoły wyższej
    • badania stosowane (tworzenie programów nauczania, podręczników i ich obudowy)
  • Uniwersytet Śląski - Zakład Biogeografii i Dydaktyki Geografii w Katedrze Geografii Fizycznej na Wydziale Nauk o Ziemi
  • Uniwersytet Łódzki - Zakład Dydaktyki Geografii na Wydziale Nauk Geograficznych
    • kształtowanie i kontrola umiejętności w nauczaniu, uczeniu się geografii
    • założenia nowoczesnego podręcznika geograficznego
    • dobór treści w programach i podręcznikach geograficznych
    • metody edukacji regionalnej i środowiskowej
    • rola własnego regionu w edukacji geograficznej i wychowaniu
    • założenia, dobór treści, metod nauczania geografii regionalnej
    • walory kształcące i wychowawcze geografii
    • więzi terytorialne młodzieży mieszkającej w dużych miastach w Polsce
    • rola geografii i ścieżek międzyprzedmiotowych w patriotycznym wychowaniu
    • poczucie tożsamości i świadomości terytorialnej młodzieży województwa łódzkiego
    • przyczyny przestrzennego zróżnicowania egzaminów zewnętrznych
    • przygotowanie studentów do pracy w szkole w świetle nowej koncepcji kształcenia ogólnego i geograficznego
    • ranga i rola geografii w systemach kształcenia krajów europejskich
    • dobór treści w programach nauczania geografii w krajach europejskich
    • motywacja studentów geografii do pracy w zawodzie nauczyciela
  • Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy w Kielcach - Pracownia Dydaktyki Geografii i Krajoznawstwa w Instytucie Geografii na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym
    • optymalizacja procesu kształcenia
  • Uniwersytet Jagielloński - Zespół Dydaktyków Przedmiotowych na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi
    • modele edukacji geograficznej
    • treści kształcenia i koncepcje programów nauczania geografii
    • kształcenie kandydatów na nauczycieli geografii (zasady nauczania metodą e-learningu)
    • cele, treści i nowoczesne środki dydaktyczne w nauczaniu geografii na różnych poziomach (wykorzystanie Internetu)
    • pozyskanie, selekcjonowanie, ocena i analiza informacji
    • wnioskowanie, przewidywanie i tworzenie projektów dotyczących środowiska geograficznego zgodnie z koncepcją zrównoważonego rozwoju
  • Uniwersytet Gdański - Pracownia Dydaktyki Geografii w Instytucie Geografii na Wydziale Oceanografii i Geografii
    • edukacja geograficzna i przyrodnicza
    • dydaktyka przedsiębiorczości
    • regionalizm w nauczaniu geografii
    • konstruowanie wiedzy geograficznej przez uczniów
    • ocenianie wspierające a poziom wiedzy
    • geografia na egzaminach zewnętrznych
    • zastosowanie technologii informacyjnej na lekcjach geografii
    • "Program ukryty" w szkolnej geografii
    • wprowadzanie praktycznej przedsiębiorczości w szkołach
    • edukacja ekologiczna
  • Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie - Pracownia Dydaktyki Geografii na Wydziale Nauk o Ziemi i Gospodarki Przestrzennej
    • nowoczesne strategie kształcenia w zakresie geografii i przyrody
    • problemy współczesnej dydaktyki geografii
    • rysunek poziomicowy w edukacji przyrodniczej i geograficznej - przeszłość, teraźniejszość, przyszłość
    • historia myśli geograficznej
  • Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu - Pracownia Dydaktyki Wydziałów Biologii i Ochrony Środowiska oraz Nauk o Ziemi
    • wspomaganie procesu nauczania-uczenia się geografii za pomocą komputerów i internetu
    • konstrukcja programów nauczania i podręczników dla reformowanego szkolnictwa ogólnokształcącego
    • kształcenie umiejętności kluczowych w nauczaniu geografii
    • metody aktywizujące w nauczaniu - uczeniu się biologii, przyrody
    • kształtowanie postawy badawczej ucznia na lekcjach biologii, przyrody
    • gry dydaktyczne na lekcjach biologii i przyrody
    • komputer i internet na lekcjach biologii i przyrody a efektywność procesu kształcenia
    • rola zajęć terenowych na lekcjach biologii i przyrody
    • wpływ wykorzystywania tablicy interaktywnej na efektywność procesu nauczania
  • Uniwersytet Wrocławski - Pracownia Dydaktyki Geografii w Instytucie Geografii i Rozwoju Regionalnego na Wydziale Nauk o Ziemi i Kształtowania Środowiska
    • problemy doskonalenia metod i technik nauczania-uczenia się geografii na różnych poziomach edukacyjnych.
    • nauczanie przedmiotu geografia a współczesne wyzwania edukacyjne.
    • problemy projektowania dydaktycznego a jakość pracy nauczyciela
  • Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu - Pracownia Dydaktyki i Edukacji Ekologicznej na Wydziale Nauk Geograficznych i Geologicznych
    • proces nauczania geografii i przyrody
    • poszukiwanie nowoczesnych metod i technik nauczania geografii i przyrody
    • stosowanie nowoczesnych środków dydaktycznych (multimedia, tablica interaktywna)
    • projektowanie i wykorzystywanie ścieżek dydaktycznych
    • wykorzystywanie aplikacji Systemu Informacji Geograficznej w nauczaniu geografii i przyrody
    • edukacja regionalna i ekologiczna
    • metodyka organizowania i prowadzenia wycieczek
    • ocena przydatności terenu do szkolnych zajęć terenowych
    • ewaluacja procesu kształcenia
    • geograficzna edukacja dwujęzycznej (bilingwalna)
    • sztuka prezentacji w nauczaniu geografii i przyrody

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Piskorz S., 1995, Zarys dydaktyki geografii, WSiP, Warszawa.