Erozja

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy erozji powierzchni terenu. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.

Erozja – proces niszczenia powierzchni terenu przez wodę, wiatr, słońce, siłę grawitacji i działalność organizmów.

Efekty działania erozji[edytuj | edytuj kod]

  • zmiana rzeźby terenu, a czasami także zmiana struktury podłoża,
  • w przypadku erozji skał, efektem jest rozpoczęcie procesów glebotwórczych,
  • w przypadku erozji gleby, efektem jest obniżenie jej wartości, a czasem wręcz jej usunięcie i odsłonięcie skalistego podłoża.

Rodzaje erozji w zależności od działającego czynnika[edytuj | edytuj kod]

Erozja skał nadmorskich – widoczne nierównomierne zniszczenie skał wynikające ze zróżnicowanej twardości
Erozja morska (Wybrzeże Słowińskie)

erozja lodowcowa (glacjalna)[edytuj | edytuj kod]

to żłobienie terenu przez płynący lodowiec, który:

erozja wodna[edytuj | edytuj kod]

  • erozja deszczowa (ablacja deszczowa) – spłukiwanie luźnej, wierzchniej warstwy terenu (zwłaszcza cząstek gleby) przez wody deszczowe
  • erozja rzeczna – przenoszenie cząstek przez prąd rzeki bądź falowanie wody:
    • W górnym biegu rzeki występują:
      • erozja wgłębna – polega na wcinaniu się rzeki w koryto rzeczne poprzez niszczenie go przez niesione przez rzekę materiał skalny
        Efekty: tworzenie się dolin głębokich i wąskich V-kształtnych
      • erozja wsteczna – cofanie się źródeł rzeki w kierunku działu wodnego (może doprowadzić do przejęcia początkowego odcinka innej rzeki tzw. kaptaż).
        Efekty: łączenie się dwóch cieków wodnych w odcinkach źródliskowych (kaptaż), wyrównywanie się brzegów rzeki i „cofanie się” wodospadów, powstawania kotłów eworsyjnych
    • W środkowym biegu rzeki:
      • erozja boczna – podmywanie brzegów rzeki, spowodowane nierównomiernym nurtem rzecznym
        Efekty: meandry (zakola rzeczne), starorzecza (meandry odcięte od głównej rzeki wałem ziemi – groblą), łachy (wyspy rzeczne), niszczenie brzegów
      • erozja denna – żłobienie dna rzeki przez płynącą wodę i niesiony przez nią materiał.
        Efekty: powstają terasy zalewowe
    • W dolnym biegu rzeki zwykle nad erozją przeważa akumulacja osadów niesionych przez rzekę
      Efekty: powstawanie form ujść rzecznych: delt i estuariów.
  • erozja morska (abrazja) – niszczenie brzegów przez falowanie i pływy (przypływy i odpływy)

    Negatywne skutki erozji wodnej
    1. rolnictwo:
      • zmniejszanie miąższości gleby
      • wymywanie składników pokarmowych
      • pogorszenie struktury gleby
      • straty powierzchni uprawnej (wąwozy, żłobiny itp.)
      • niszczenie roślin uprawnych
    2. gospodarka wodna:
      • pogorszenie stosunków hydrologicznych
      • pogorszenie warunków eksploatacji urządzeń hydrotechnicznych
      • wzrost spływu powierzchniowego
      • spadek retencji
      • zmiany przepływów rzek
      • wzrost sedymentacji rzecznej (zagrożenie powodziowe)

erozja eoliczna (wiatrowa)[edytuj | edytuj kod]

to przenoszenie cząstek gleby i rozkruszonych skał przez wiatr (deflacja), szlifowanie skał przez niesione przez wiatr ziarna piasku (korazja) oraz deponowanie cząstek na powierzchni gleby (akumulacja) (wydmy).

ruchy masowe[edytuj | edytuj kod]

Dead Sea Coastal Erosion March 2012.JPG

to zespół procesów, z których siłą sprawczą jest przyciąganie ziemskie. Wyróżnia się m.in.:

  • Odpadanie – odrywanie się od litego podłoża i spadanie fragmentów zwietrzałej skały
  • Obrywanie – obrywanie się mas skalnych bądź ziemnych z nawisów, przy czym oderwane elementy przemieszczają się drogą powietrzną.
  • Osuwanie – na ogół szybkie przemieszczanie się w dół stoku mas glebowo-zwietrzelinowych. Osuwanie ma miejsce najczęściej na skutek nadmiernego uwilgotnienia lub zmian w rzeźbie terenu, powodujących zwiększenie nachylenia stoku, w wyniku czego traci on stateczność przyjmując różne płaszczyzny poślizgu.
  • Spływy – (soliflukcja), spływanie nadmiernie uwilgotnionych mas glebowo-zwietrzelinowych po płaszczyźnie poślizgu utworzonej przez nierozmarzniętą jeszcze warstwę gruntu. Zachodzi najczęściej na utworach glebowych o dużej zawartości części ilastych i pyłowych, na stokach o wystawie północnej i spadkach powyżej 30%. Typową formą dla tego rodzaju erozji są jęzory soliflukcyjne.
  • Pełzanie – mechanizm podobny do osuwania, jednak ruch mas ziemnych przebiega wolniej, miąższość przemieszczanej warstwy bywa znacznie większa.
  • Osiadanie – powolne obniżanie się powierzchni terenu wskutek zmniejszenia objętości gruntu. Osiadanie często towarzyszy procesom sufozji.

Rodzaje erozji w zależności od skutku[edytuj | edytuj kod]

  • powierzchniowa – zmywanie i rozmywanie wierzchnich warstw gleby przez wodę lub rozwiewanie przez wiatr,
  • liniowa – rozcinanie gleby przez skoncentrowany spływ wody, prowadzący zazwyczaj do powstawania form żłobinowych, głębokich rozcięć typu wąwozowego,
  • rozbryzgowa – odrywanie i odrzucanie cząstek ziemnych przez krople deszczu i gradu, połączone z ubijaniem i zamulaniem powierzchni gleby,
  • uprawowa – trwałe przemieszczanie gleby ku dołowi stoków pod wpływem działania narzędzi i maszyn rolniczych.

Czynniki wpływające na erozję[edytuj | edytuj kod]

Czynniki przeciwdziałające erozji:

  • Osłona i wiązanie powierzchni gruntu poprzez rosnącą na niej roślinność
  • Zabezpieczanie powierzchni gruntu poprzez systemy korzeniowe (tereny zdegradowane)
  • Osłona i wiązanie powierzchni gruntu poprzez natrysk sklejających mas celulozowych
  • Właściwa uprawa (agrotechnika przeciwerozyjna)
  • Właściwe melioracje wodne

Czynniki sprzyjające erozji:

  • Wycinanie i wypalanie lasów (zwłaszcza wilgotnych lasów równikowych)
  • Źle prowadzone osuszanie terenów
  • Likwidacja miedz w procesie łączenia małych gospodarstw w duże farmy
  • Usuwanie murków, żywopłotów, zakrzewień i zadrzewień śródpolnych
  • Zbyt intensywny wypas zwierząt
  • Zła lokalizacja dróg
  • Uprawa stromych stoków i dolinek śródzboczowych
  • Uprawa wzdłuż stoku

Dokumenty[edytuj | edytuj kod]

Europejska Karta Gleby wymienia erozję jako jeden z elementów przed którym należy chronić glebę[1].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. podręcznik „Gleboznawstwo” na stronach księgarni. [dostęp 2011-10-05]. za: Praca zbiorowa: Gleboznawstwo. Powszechne wydawnictwo rolnicze i leśne, 1999. ISBN 83-09-01703-0.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Józefaciuk Cz., Józefaciuk A., Nowocień E., Wawer R., 2002. Przeciwerozyjne zagospodarowanie zlewni wyżynnej potoku Grodarz z uwzględnieniem ograniczania występowania powodzi. Puławy ISBN 83-88031-84-8.
  2. Wawer R., 2002. Vademecum nauk erozyjno-rolniczych. http://www.erozja.iung.pulawy.pl/VademecumPl.htm, http://www.erozja.iung.pulawy.pl/Vademecum/V1Pl.htm