Źródło

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy szeregu pojęć z dziedziny krenologii. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Źródła helokrenowe przy rzece Łynie, powyżej miejscowości Ruś
Źródło ocembrowane, antropogenicznie przekształcony wypływ wody
Źródło ocembrowane, środowisko źródliskowe całkowicie antropogenicznie przekształcone
Źródło geotermalne
Źródło limnokrenowe
Publiczny zdrój przy Pasażu Schillera w Łodzi

Źródło – naturalny, skoncentrowany, samoczynny wypływ wody podziemnej na powierzchnię Ziemi. W hydrobiologii strefa źródliskowa określana jest nazwą krenal, dzielący się na eukrenal (źródło właściwe) i hypokrenal (strefę odpływu źródła), natomiast organizmy je zamieszkujące to krenon.

Zazwyczaj źródła mają stałą temperaturę, równą w przybliżeniu średniej w ciągu roku temperaturze powietrza w danym obszarze. Wyjątkiem są źródła termalne. Badaniem źródeł zajmuje się krenologia.

Z punktu widzenia hydrogeologii zdrój to zarówno ujęte źródło jak i otwór hydrogeologiczny (studnia), szczególnie z samowypływem, a także punkt zaopatrzenia w wodę, zwłaszcza publiczny[1].

Wydajność źródła mierzy się ilością wody wypływającej w jednostce czasu. Zazwyczaj podaje się ją w l/s lub l/min.

Powstawanie źródeł[edytuj | edytuj kod]

Miejsce wypływu źródła związane jest głównie z układem nieprzepuszczalnych warstw skalnych w powiązaniu z rzeźbą terenu. Wody opadowe przesączają się przez warstwy przepuszczalne, zasilając głębsze poziomy wodonośne. Napotykając warstwy nieprzepuszczalne, spływają po nich pod wpływem siły ciężkości lub pod naporem ciśnienia hydrostatycznego. W miejscu, gdzie strop skał nieprzepuszczalnych wychodzi na powierzchnię, np. na stoku górskim lub w dolinie, tworzy się źródło.

Rodzaje źródeł[2][edytuj | edytuj kod]

Kryterium: kierunek siły hydrodynamicznej[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na kierunek siły hydrodynamicznej (którą może być grawitacja lub ciśnienie hydrostatyczne) wyróżnia się:

  • źródło descenzyjne (descensyjne, zstępujące, spływowe, grawitacyjne) – gdy woda swobodnie wypływa na powierzchnię pod wpływem siły ciężkości;
  • źródło ascenzyjne (ascensyjne, wstępujące, podpływowe) – woda pod wpływem ciśnienia hydrostatycznego podnosi się w pustkach skalnych (porach lub szczelinach) w końcowym odcinku do góry i wypływa w miejscu, gdzie powierzchnia przetnie zwierciadło statyczne lub warstwę wodonośną poniżej zwierciadła;
  • źródło lewarowe (intermitujące) – wypływa ze skał w regionie krasowym przez naturalny lewar, działający okresowo.

Kryterium: procesy geologiczne[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na charakter procesów geologicznych, które formują podziemną część źródła, wyróżnia się:

  • źródła warstwowe – najczęściej mało wydajne źródła spływowe lub obfite źródła przelewowe, występują jako grawitacyjne, rzadko powstają jako artezyjskie, które występują w głębokich dolinach erozyjnych rzek górskich
  • źródła uskokowe – zarówno spływowe, jak i przelewowe; woda jest transportowana na powierzchnię ziemi przez uskok tektoniczny
  • źródła szczelinowe – mające zmienną wydajność, charakteryzują się zmienną wydajnością i znacznym zanieczyszczeniem spowodowanym dużą prędkością przenikania wód opadowych w głąb ziemi
  • źródła krasowe – spływowe, przelewowe bądź lewarowe; największe z nich, dające początek rzekom, to wywierzyska. Występują jak szczelinowe, bardzo podobnie, woda przez szczeliny skalne trafia do podziemnych korytarzy, kanałów i kawern, skąd może w pewnych miejscach wypływać na powierzchnię

Kryterium: rzeźba terenu[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na położenie i stosunek do morfologii terenu wyróżnia się:

  • źródła grzbietowe – występujące na grzbietach
  • źródła zboczowe – położone na zboczach dolin
  • źródła stokowe – położone na stokach wzniesień
  • źródła krawędziowe – wypływające u podnóża krawędzi morfologicznej
  • źródła podzboczowe i podstokowe
  • źródła terasowe
  • źródła przykorytowe
  • źródła dolinne
  • źródła podwodne
  • źródła klifowe

Kryterium: litologia utworów[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na charakter litologiczny utworów, w których występują, wyróżnia się:

Kryterium hydrobiologia[edytuj | edytuj kod]

Hydrobiolodzy wyróżniają trzy rodzaje źródeł, różniące się warunkami życia oraz zamieszkującymi je hydrobiontami:

Inne[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Tatiana Bocheńska: Słownik hydrogeologiczny. Państwowy Instytut Geologiczny, 2002. ISBN 8386986573. (pol.)
  2. Stanisław Zbigniew Czachorowski: Klasyfikacje źródeł. [dostęp 2009-09-15].
Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o źródle
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło źródło w Wikisłowniku