Fałd

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Fałd
Fałdy z płynięcia na fyllicie, kop. Dewon, Jarnołtówek, Góry Opawskie
Fałdy ze zginania, sfałdowany flisz karpacki, odsłonięcie Rudawka Rymanowska n. Wisłokiem, okolice Rymanowa
Fałdki ptygmatyczne powstałe w ośrodku elastycznym
Fałdy powstałe wskutek kompresji, kop. Dewon, Jarnołtówek, Góry Opawskie
Zafałdowane osady dolnego kambru, reprezentowane przez kwarcyty osadowe, kop. Wiśniówka Duża, koło Kielc

Fałd – ciągła deformacja tektoniczna polegająca na wygięciu plastycznym pierwotnie płasko ułożonych warstw skalnych bez przerwania ich ciągłości. Wyróżnia się dwie formy fałdu, przeważnie sąsiadujące ze sobą: antykliny i synkliny (łęki)[1]. Antyklina posiada w swoim jądrze utwory starsze, natomiast synklina posiada w swoim jądrze utwory młodsze. Zwykle antyklina jest wypukła ku górze, a synklina wklęsła ku górze, ale nie dotyczy to fałdów leżących, przewalonych, silnie przechylonych i pionowych[1].

Dawniej te dwa rodzaje fałdów klasyfikowano jako elementy pojedynczego fałdu.

Elementy fałdu[edytuj | edytuj kod]

  • jądro – część wewnętrzna fałdu
  • skrzydła fałdu – części otaczające jądro
  • przegub – odcinek warstwy fałdowanej o największej krzywiźnie, zwykle wiąże skrzydła, czasem nie da się go wyodrębnić
  • oś fałdu – prosta biegnąca wzdłuż przegubu lub podłużna oś symetrii fałdu; także tworząca fałdu cylindrycznego, czyli prosta, przez której przemieszczenie w przestrzeni może być utworzona powierzchnia fałdu
  • undulacje – lokalne wygięcia osi fałdu w górę i w dół
  • powierzchnia osiowa fałdu – powierzchnia łącząca osie fałdu w kolejnych ławicach
  • nachylenie osi fałdu – kąt między osią fałdu a płaszczyzną poziomą
  • promień fałdu – odległość między promieniami osiowymi antykliny i sąsiadującej synkliny

Wielkość fałdów[edytuj | edytuj kod]

Jako długość fałdu określa się długość wychodni wybranej warstwy fałdu. Fałdy mają najrozmaitszą wielkość. Największe, wielokilometrowe fałdy wyznacza się na podstawie mapy geologicznej. Kilkusetmetrowe fałdy można obserwować w wysokich górach, na zdjęciach lotniczych. Fałdy kilkudziesięciometrowe widać w naturalnych lub sztucznych odsłonięciach, np w kamieniołomach. W skali próbki możemy oglądać fałdy i fałdki kilku-kilkunastocentymetrowe, do milimetrowych. W płytce cienkiej obserwowanej pod mikroskopem opisywane są mikrofałdy wielkości ułamka milimetra.

Klasyfikacje fałdów[edytuj | edytuj kod]

Klasyfikacja geometryczno-kinematyczna[edytuj | edytuj kod]

Uwzględnia położenie skrzydeł względem powierzchni osiowej:

  • fałdy stojące – fałdy zbudowane normalnie i symetrycznie o skrzydłach zapadających się pod prawie takim samym kątem w przeciwnych kierunkach na zewnątrz. Fałdy stojące są niesymetryczne, gdy kąty upadu skrzydeł są różne.
  • fałdy pochylone – fałdy o jednokierunkowym upadzie obu skrzydeł pod kątem 90-60°.
  • fałdy obalone – fałdy o jednokierunkowym upadzie obu skrzydeł pod kątem 60-30°.
  • fałdy leżące – fałdy przy upadzie skrzydeł mniejszym niż 30°.
  • fałdy przewalone

Klasyfikacja ze względu na symetrię fałdu[edytuj | edytuj kod]

  • symetryczne – fałd, gdzie płaszczyzna osiowa dzieli fałd na dwie równe części, tzn. gdy kąt upadu na obie strony jest mniej więcej jednakowy.
  • asymetryczne – są znaczne różnice upadu obu skrzydeł.

Klasyfikacja ze względu na położenie osi fałdu[edytuj | edytuj kod]

  • fałdy poziome
  • fałdy przechylone
  • fałdy pionowe

Klasyfikacja ze względu na rozmieszczenie w planie[edytuj | edytuj kod]

Klasyfikacja ze względu na stosunek promienia fałdu do wysokości fałdu[edytuj | edytuj kod]

  • fałdy szerokopromienne
  • fałdy średnopromienne
  • fałdy wąskopromienne

Klasyfikacja geometryczno-morfologiczna[edytuj | edytuj kod]

  • fałdy zygzakowate (zębate, szewronowe, dachowe)
  • fałdy grzebieniowate
  • fałdy hiperboliczne
  • fałdy paraboliczne
  • fałdy półkoliste
  • fałdy skrzynkowe
  • fałdy wachlarzowe

Klasyfikacja ze względu na kąt pomiędzy skrzydłami[edytuj | edytuj kod]

  • fałdy normalne (otwarte; kąt jest większy niż zero)
  • fałdy izoklinalne (zamknięte; kąt jest równy zeru)
  • fałdy wachlarzowe (kąt jest mniejszy od zera)

Klasyfikacja strukturalna[edytuj | edytuj kod]

  • fałdy koncentryczne
  • fałdy symilarne
  • fałdy dysharmonijne

Genetyczna klasyfikacja fałdów[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 5. W: Ryszard Dadlez, Wojciech Jaroszewski: Tektonika. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]