Fundusz Kościelny

Fundusz Kościelny został powołany na mocy art. 8 ustawy z 20 marca 1950 roku o przejęciu przez państwo dóbr martwej ręki, poręczeniu proboszczom posiadania gospodarstw rolnych i utworzeniu Funduszu Kościelnego i znajdować się miał pod nadzorem ministra administracji publicznej. Miesiąc później Sejm zreorganizował administrację centralną i m.in. powołał do życia Urząd do Spraw Wyznań. Odtąd Fundusz Kościelny do 1989 znajdował się w strukturze UdSW jako samodzielny referat.

Obecnie Fundusz Kościelny działa na rzecz wszystkich Kościołów i innych związków wyznaniowych posiadających uregulowany status prawny w Rzeczypospolitej Polskiej (także tych, którym państwo niczego zabrać nie mogło, gdyż powstały po roku 1950). Według rejestru MSWiA jest ich ponad 160, ale większość pieniędzy z Funduszu dostaje Kościół katolicki. Od 1990 roku jedynym źródłem finansowania Funduszu jest budżet państwa.

Organizacja funduszu

Organizację, organa i tryb działania Funduszu Kościelnego określa statut stanowiący załącznik do uchwały nr 148 Rady Ministrów z dnia 7 listopada 1991 r. w sprawie statutu Funduszu Kościelnego (M. P. Nr 39, poz. 279). Fundusz Kościelny nie posiada osobowości prawnej. Usytuowany jest w strukturze Departamentu Wyznań i Mniejszości Narodowych Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji.

Finansowanie

Fundusz Kościelny początkowo miał być finansowany przede wszystkim z dochodów z nieruchomości przejętych przez państwo na mocy ustawy (dóbr martwej ręki) oraz uzupełniająco poprzez dotacje państwowe uchwalane przez Radę Ministrów. Okazało się to niemożliwe – nie wiadomo, jakie są to dochody, ponieważ nigdy nie zinwentaryzowano zabranych Kościołom dóbr. Aktualnie – na mocy konkordatu – Fundusz Kościelny jest finansowany z budżetu państwa.

Wydatki z budżetu państwa na Fundusz Kościelny w złotych (w nawiasie całkowite wydatki Funduszu Kościelnego):

• 1990 – 2 000 000 (2 110 071)
• 1991 – 4 656 000 (4 459 747)
• 1992 – 7 800 000 (7 932 900)
• 1993 – 9 360 000 (9 474 400)
• 1994 – 11 000 000 (11 127 109)
• 1995 – 15 000 000 (15 122 318)
• 1996 – 22 100 000 (22 376 247)
• 1997 – 25 400 000 (25 400 000)
• 1998 – 28 579 000 (28 579 000)
• 1999 – 36 778 000 (36 778 000)
• 2000 – 67 834 000 (67 834 000)
• 2001 – 132 280 000 (132 280 000)
• 2002 – 75 719 000 (75 719 000)
• 2003 – 78 333 000 (78 333 000) (0,04% wszystkich wydatków budżetu państwa)
• 2004 – 78 333 000 (78 333 000)
• 2008 – 97 908 000
• 2009 – 95 929 000
• 2010 – 86 336 000
• 2011 - 89 000 000

Cele funduszu

W myśl pierwszego statutu Funduszu (z 1951 r.) jego działalność powinna obejmować:

• Konserwację i odbudowę miejsc poświęconych kultowi religijnemu;
• Udzielanie duchownym pomocy materialnej oraz lekarskiej;
• W uzasadnionych wypadkach obejmowanie duchownych ubezpieczeniem chorobowym;
• Dotowanie związków wyznaniowych;
• Specjalne zaopatrzenie emerytalne duchownych "społecznie zasłużonych".

Obecnie cele Funduszu Kościelnego to m.in.:

• dotowanie lub całkowite finansowanie składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne duchownych (całkowite dotyczy tylko misjonarzy i zakonnic klauzurowych)
• wspomaganie kościelnej działalności charytatywnej,
• wspomaganie kościelnej działalności oświatowo-wychowawczej i opiekuńczo-wychowawczej, a także inicjatyw związanych ze zwalczaniem patologii społecznych oraz współdziałania w tym zakresie organów administracji rządowej z Kościołami i innymi związkami wyznaniowymi,
• odbudowę, remonty i konserwację obiektów sakralnych o wartości zabytkowej.

Sposób rozdziału środków

Dotacje z Funduszu Kościelnego przyznawane są na wniosek osób prawnych Kościołów i innych związków wyznaniowych lub z inicjatywy własnej Zarządu Funduszu Kościelnego. Przy decydowaniu o przyznaniu dotacji Zarząd Funduszu korzysta z opinii przedstawicielstw, jakie przy Funduszu Kościelnym mogą tworzyć osoby prawne Kościołów i innych związków wyznaniowych oraz bezpośrednio władz kościelnych.

W pierwszym roku działalności (1951) Fundusz przekazywał środki na następujące cele:

• Odbudowa i konserwacja istniejących oraz budowa nowych obiektów sakralnych – 145.500 zł (Kościół prawosławny 60.000, Kościół Polskokatolicki 43.500, Kościół Ewangelicko-Augsburski 30.000 i Centralna Muzułmańska Gmina Wyznaniowa 12.000);
• Pomoc materialna dla wymienionych z nazwiska duchownych (prawosławnego i polskokatolickiego) – 12.000;
• "Dotacje na wydatki osobowe i administracyjno-materialne" – 520.000 (w tym 340.000 dla Kościoła prawosławnego i 180.000 dla polskokatolickiego);
• Dla Kościoła ewangelicko-augsburskiego "na reorganizację prasy i organizację kursu" – 60.000

W 1956 roku większość kwot (3.349.997 zł) wydatkowanych na działalność statutową Fundusz przeznaczył na pomoc materialną poszczególnym tzw. księżom patriotom. Pozostałe pozycje wydatków to: konserwacja i odbudowa obiektów sakralnych i innych obiektów kościelnych Kościoła rzymskokatolickiego (1.012.051,46 zł) i wyznań niekatolickich (459.000 zł) oraz dotacje związków wyznaniowych (631.291,49 zł).

Krytyka

Fundusz jest krytykowany między innymi za – jak to określają krytycy – "stracenie racji bytu". Powstał on w założeniu jako rekompensata za szkody jakich doznał Kościół od państwa, a Kościół otrzymywał rekompensaty i nadal ma taką możliwość na drodze sądowej. Podnoszone są także zarzuty, że pieniądze z Funduszu dostają także Kościoły, których dóbr państwo nigdy nie przejęło, jak również inny, mówiący iż każdego roku ponad połowa pieniędzy Funduszu jest przeznaczana na ubezpieczenia dla duchowieństwa.

Status prawny

Wg. odpowiedzi na interpelację jednej z posłanek istnieje możliwość zlikwidowania Funduszu bez renegocjowania konkordatu bo jako taki Fundusz działa na podstawie jednostronnej, dobrowolnej ustawy państwowej przyjętej bez podpisywania dwustronnej umowy z przedstawicielami np. państwa wyznaniowego jakim jest Watykan.

Zobacz też

• Komisja majątkowa