Homo sovieticus

Homo sovieticus (łac. Człowiek radziecki) – spopularyzowane w Polsce przez ks. Józefa Tischnera określenie człowieka przyzwyczajonego do komunistycznej formuły państwa, oczekującego, że od państwa otrzyma pracę, opiekę socjalną, zdrowotną i inną w zamian za płacenie podatków. Autorem sformułowania był rosyjski pisarz i socjolog Aleksandr Zinowjew, który ukuł dla niego również skrótowiec homosos (ros. гомосос) w stylu radzieckiej nowomowy. Podobny znaczeniowo terminem w rosyjskim slangu jest sovok (совок).

Homo sovieticus – wg Tischnera – to zniewolony przez system komunistyczny klient komunizmu – żywił się towarami, jakie komunizm mu oferował. Trzy wartości były dla niego szczególnie ważne: praca, udział we władzy, poczucie własnej godności. Zawdzięczając je komunizmowi, homo sovieticus uzależnił się od komunizmu, co jednak nie znaczy, by w pewnym momencie nie przyczynił się do jego obalenia. Gdy komunizm przestał zaspokajać jego nadzieje i potrzeby, homo sovieticus wziął udział w buncie. Przyczynił się w mniejszym lub większym stopniu do tego, że miejsce komunistów zajęli inni ludzie - zwolennicy «kapitalizmu». Ale oto powstał paradoks. Homo sovieticus wymaga teraz od nowych «kapitalistów», by zaspokajali te potrzeby, których nie zdołali zaspokoić komuniści. Jest on jak niewolnik, który po wyzwoleniu z jednej niewoli czym prędzej szuka sobie drugiej. Homo sovieticus to postkomunistyczna forma «ucieczki od wolności», którą kiedyś opisał Erich Fromm (Tischner, 1992)

Homo sovieticus:

• człowiek podporządkowany kolektywowi (organizacji partyjnej),
• dla jego postawy charakterystyczna jest ucieczka od wolności i odpowiedzialności,
• koniunkturalizm, oportunizm,
• agresja wobec słabszych, uniżoność wobec silniejszych,
• brak samodzielnego myślenia oraz działania,
• oczekiwanie że "ktoś coś załatwi",
• zniewolony intelektualnie,
• pozbawiony osobowości i godności,
• całkowicie podporządkowany władzy.

Literatura

• Courtois S., Werth N., Panné J.L., Paczkowski A., Bartosek K., Margolin J.L. – Czarna Księga komunizmu. Zbrodnie, prześladowania, terror, Prószyński i spółka, Warszawa 1999.
• Davies N. – Europa, Wydawnictwo Znak, Kraków 1998.
• Diamond J. – Guns, Germs and Steel. The fates of Human Societies, New York 1997.
• Kapuściński R. – Imperium, Czytelnik, Warszawa 1997.
• Tischner J. – Etyka solidarności i Homo sovieticus, Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, Kraków 1992, ISBN 83-240-0588-9.
• Tischner J. – Historia filozofii po góralsku, Wydawnictwo Znak, Kraków 1997.
• Tischner J. – Miłość nas rozumie. Rok liturgiczny z księdzem Tischnerem, Wydawnictwo Znak, Kraków 2000.
• Tischner J. – Nieszczęsny dar wolności, Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, Kraków 1993.
• Zinovyev A. – Homo sovieticus. Grove/Atlantic, 1986, ISBN 0-87113-080-7.
• Piasecki S. - ZAPISKI OFICERA ARMII CZERWONEJ , ISBN 83-88736-26-4

Linki zewnętrzne

• Wojciech Bonowicz, Myśli wyszukane ks. Józefa Tischnera, Znak, Kraków 2000
• Jan Kruszyński, Jaki kapitalizm w Polsce?
• Michał Czaplicki, What is the content of a popular phrase „Homo sovieticus”? Does it have any economic consequences, if so – what are these?
• Soviet Civilization: A Cultural History by Andrei Sinyavsky (New York: Arcade Publishing, 1990)
• Człowiek niezwykły
• Dlaczego chcą wyjechać?, Z Maciejem Langiem, konsulem RP w Ałma-Aty (Kazachstan) rozmawia Krzysztof Renik
• Tygodnik Powszechny Online