Hypocaustum

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Arles Thermes de Constantin 3 hypocauste.jpg
Vieux la Romaine Villa hypocauste.jpg

Hypocaustum (łac. hypocaustum) – rzymski system centralnego ogrzewania / ogrzewania podłogowego. Stosowany od IV w. p.n.e. w starożytnej Grecji i od I w. p.n.e. w starożytnym Rzymie. System hypocaustum wykorzystywany był do ogrzewania domów, term publicznych i prywatnych gorącym powietrzem. Słowo dosłownie oznacza „podogień”, od greckiego słowa hypo – poniżej lub pod spodem, i kaiein – spalić lub rozpalić ogień. W centralnym pomieszczeniu pod posadzką ustawiony był piec, który ogrzewał powietrze. Posadzkę układano na szeregu podpórek wysokości około 80 cm. Przestrzeń pomiędzy podpórkami tworzyła system kanałów wypełnianych gorącym powietrzem. Dodatkowo pomieszczenia były niekiedy ogrzewane przez kanały utworzone w ścianach wykonanych ze specjalnych pustaków. Przyjmuje się, że hypocastum zostało wynalezione przez Sergiusza Orata, choć nie jest to w pełni potwierdzone.

Działanie[edytuj | edytuj kod]

Caldarium rzymskich term w angielskim Bath (podłogę usunięto dla odsłonięcia przestrzeni, w której przepływa gorące powietrze)

Hypocausta były wykorzystywane do ogrzewania term i domów prywatnych. Wzniesiona wysoko podłoga opierała się na słupkach, zwanych pilae, na których układano stropy wyłożone warstwą płytek zalanych warstwą betonu, z drugą warstwą płytek na powierzchni. Przestrzenie pozostawione w ścianach służyły temu, aby gorące powietrze i dym z pieca mogły przejść przez nie i zostać wyprowadzone na zewnątrz przez ujścia przewodów w dachu. Dzięki temu gorące powietrze i dym nie przenikały do wnętrza pomieszczeń. Płytki ceramiczne umieszczano dla ogrzewania ścian. Pokoje wymagające największego ciepła położone były najbliżej pieca, którego ciepło można było zwiększać poprzez rozniecanie większego ognia. Uruchomienie hypocaustu było czynnością pracochłonną, wymagało stałego dozorowania mocy ognia, a ponieważ jako system był kosztowny w użytkowaniu, funkcjonował głównie w prywatnych willach i łaźniach publicznych.

Witruwiusz opisuje jego budowę i eksploatację opierając się na pracy Sergiusza Orata z ok. 25 roku p.n.e., i dodając szczegółowe informacje dotyczące paliwa. Opisuje także urządzenie do regulacji ciepła – wentylator z brązu w kopule sufitu.

Wiele pozostałości hypocaustów przetrwało wśród ruin architektury rzymskiej w całej Europie, zachodniej Azji i północnej Afryce. Hypocaust uważany jest za wynalazek, który poprawił higienę i warunki życia ludności, będąc zarazem poprzednikiem współczesnego centralnego ogrzewania.

Wykopaliska w Mohendżo-Daro (w obecnym Pakistanie) odkryły konstrukcję hypocaustu wyłożonego cegłami i powlekanego asfaltem, co świadczy o jego istnieniu 2000 lat wcześniej od najstarszego rzymskiego.

Ścienne kanały na gorące powietrze

W czasach późniejszych[edytuj | edytuj kod]

Hypocaustum średniowieczne różniło się od antycznego przede wszystkim dodaniem akumulatora ciepła, zazwyczaj w postaci kamieni. Na obszarze Polski korzystano z niego od XIII nawet do XVI w. – przejętego z zachodu i przyniesionego przez osadników niemieckich oraz cystersów. Używano go początkowo w klasztorach, potem w zamkach (zamek krzyżacki w Malborku), a nawet w kamienicach (kamienice w Toruniu). Około XIV w. system ten zaczęły wypierać tańsze w budowie i eksploatacji piece kaflowe.

W tradycyjnych domach koreańskich czasami używane jest ondola podobne do hypocaustu.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]