Jan van Eyck

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, szukaj
Jan van Eyck
Portrait of a Man in a Turban (Jan van Eyck) with frame.jpg
Domniemany autoportret Jana van Eycka
Data i miejsce urodzenia 1390 Maaseik
Data i miejsce śmierci 9 lipca 1441 Brugia
Narodowość Niderlandy
Dziedzina sztuki malarstwo
Styl realizm niderlandzki
Ważne dzieła Ukrzyżowanie i Sąd Ostateczny
Galeria w Wikimedia Commons Galeria w Wikimedia Commons
Cytaty w Wikicytatach Cytaty w Wikicytatach

Jan van Eyck (ur. ok. 1390 w Maaseik, zm. 9 lipca 1441 w Brugii) – malarz niderlandzki, przedstawiciel piętnastowiecznego realizmu niderlandzkiego. Był bratem innego malarza niderlandzkiego Huberta van Eycka.

Urodził się w mieście Maaseik, które w średniowieczu było znane pod nazwą Nieuw-Eyck (nowy dąb/nowa dębina)[1]. Nie dotarła do nas dokładna data jego narodzin, choć logicznie rzecz biorąc musiał przyjść na świat w latach 1390-1395. Współpracował ze swym bratem Hubertem (zm. 1426). Uważany jest za jednego z twórców nowożytnego malarstwa, szczególnie malarstwa portretowego. Uchodzi również za prekursora wczesnego renesansu. Malarstwa uczył go prawdopodobnie brat, Hubert van Eyck. W latach 1422-1424 był na służbie księcia Holandii, Jana Bawarskiego. W roku 1425 został nadwornym malarzem Filipa Dobrego, księcia Burgundii. Odbywał podróże w misjach dyplomatycznych do Hiszpanii (w roku 1426) i do Portugalii (w roku 1428), gdzie sportretował infantkę Izabelę. Zyskał wielką sławę za życia, a dzieła sygnował swoim nazwiskiem i dewizą: Als ick kann (Tak, jak potrafię). W roku 1432 zamieszkał w Brugii, gdzie kupił dom i ożenił się w roku 1434. Wiódł życie bogatego mieszczanina i humanisty o rozległym wykształceniu. Nieznana jest dokładna data śmierci artysty, pochowany został 9.07.1441 w Brugii. W 1444 jego szczątki zostały przeniesione do St. Donacjana w Brugii (świątynię tę zburzono w roku 1800). W trzeciej dekadzie XV wieku musiał już być cenionym artystą. Jednak nie wiadomo, do jakiego należał cechu i gdzie spędził lata czeladnictwa – we Flandrii czy we Francji. Tworzył liczne obrazy religijne, portrety, miniatury.

Spis treści

[edytuj] Technika malarska

Jako jeden z pierwszych malarzy europejskich XV wieku zaczął stosować w swoich obrazach technikę olejną – nie mieszając jednak farb na palecie, lecz nakładając laserunki. Biograf malarzy włoskich Giorgio Vasari przypisywał w połowie XVI stulecia wynalazek malarstwa olejnego braciom van Eyck. W istocie już w XII wieku mnich Teofil zalecał rozcieranie barwników w oleju orzechowym. Do oleju lnianego bracia van Eyck dodawali żywic, dzięki czemu farba wolniej schła. Ta technika malarska gwarantuje efekt świetlistości, ponieważ spoiwa olejne same przez się błyszczą intensywniej od używanej wcześniej matowej tempery. Do uzyskania takiego efektu przyczynia się także laserunek, który wzmagając soczystość barwy wywołuje też wrażenia czysto optyczne: padające na obraz światło przenika przez kolejne warstwy i odbija się od polerowanego, kredowego podłoża, rozświetlając barwniki od spodu. Dlatego van Eyck nie używał farb kryjących, a jego kolorystyka miała charakter barwnych filtrów. Dążył do wiernego przedstawienia rzeczywistości np. przez zastosowanie perspektywy powietrznej.

Jego sztuka była niezwykle ceniona w Italii. Włoski humanista, Bartolommeo Fazio, tak w połowie XV wieku pisał o niderlandzkim malarzu: Jan z Galii uważany jest za pierwszego malarza naszych czasów, wielce biegłego w naukach, a szczególnie w geometrii, i w tych rzemiosłach, które przydają ozdoby malarstwu. (...) Jego też dziełem jest wyobrażenie świata w okrągłym kształcie, które namalował dla księcia Belgów, Filipa; sądzi się, że w naszych czasach nie powstało dzieło od tego obrazu doskonalsze. Możesz tam nie tylko rozpoznać poszczególne miejscowości i położenie krain, ale nawet zmierzyć odległość pomiędzy miastami...[2]

[edytuj] Charakterystyka obrazów

[edytuj] Ukrzyżowanie i Sąd Ostateczny 1426 r.

Obraz uznaje się za namalowany przez van Eycka w 1426 roku, podczas pobytu w Portugalii. Dzieło mogło być fragmentem tryptyku, okalającym niezachowany pierwszy epizod dziejów Zbawienia. Gwałtowność ukazanej sceny zbiorowej jest typowa dla wczesnego okresu twórczości malarza. Oba przedstawienia zawierają inskrypcje, na krzyżu nawet grecko-łacińsko-hebrajską.

[edytuj] Portrety

Jan van Eyck Tymoteusz 1432 r.
Jan van Eyck Portret małżonków Arnolfinich, 1434 r.

[edytuj] Portret złotnika 1429 r.

Ten pierwszy z wykonanych przez artystę portretów pochodzi z 1429 roku i wyznacza określony schemat: ujęcie w trzech czwartych z obrotem w lewo, ciemne tło, ascetyczna prostota formy. Gest i rekwizyt łączą ten obraz z późniejszym o siedem lat wiedeńskim Portretem Jana de Leew, o którym wiadomo, że był złotnikiem. Jednak w przypadku „Nieznanego mężczyzny z Bukaresztu”, jak określa się niekiedy Portret złotnika od miejsca przechowywania obrazu, pierścień jest oznaką zaręczyn. Ten wizerunek może być również ucieleśnieniem jednego z typów temperamentu – melancholika.

[edytuj] Tymoteusz 1432 r.

Tak jak Ołtarz Gandawski, to pierwsze podpisane dzieło van Eycka pochodzi z 1432 roku. Przyciąga uwagę naśladownictwo antycznego kamiennego parapetu z inskrypcją: Wierne wspomnienie. Widocznie portret miał być komuś ofiarowany. Zatarte greckie słowo Thimotheos, przez aluzję do antycznego muzyka, może wskazywać na kompozytora Guillaume’a Dufay, którego twarz namalowana jest z niepokojącym wręcz naturalizmem i wyrzeźbiona przez światło. Efekt ten dodatkowo został wzmocniony ciemnym tłem.

[edytuj] Portret Baudouina de Lannoy 1432 r.

Portretowany znany był jako „Jąkała”, potomek wielkiego rodu, gubernator Lille i szambelan Filipa Dobrego. Van Eyck należał do jego świty podczas misji dyplomatycznej do Portugalii w 1428 roku. Kij pątniczy i kapelusz z sierści bobra należał do insygniów orderu Złotego Runa. Przypomina o tym odznaczeniu także wisior z barankiem.

[edytuj] Mężczyzna w turbanie 1433 r.

Zdaniem niektórych badaczy obraz ten to autoportret. Według alternatywnej teorii wizerunek przedstawia hrabiego de Berlaimont. Za koncepcją autoportretu przemawia wbity w nas wzrok, co jest nieuniknione podczas pracy z lustrem i co stanowiło w owej epoce absolutne novum. Bez wątpienia van Eyck był odkrywcą efektu „patrzącego” portretu, który nawiązuje kontakt z widzem. Sugestywność obrazu wzmacnia fakt, że nie widzimy rąk twórcy zajętych pracą. Na dole, obok podpisu widnieje data, na górze zaś legendarne motto van Eycka -„Tak, jak potrafię”.

[edytuj] Portret małżonków Arnolfinich 1434 r.

Information icon.svg Osobny artykuł: Portret małżonków Arnolfinich.

Jest to obraz, którego wszystkich sensów dotąd nie wyjaśniono: podwójny portret całych postaci w świeckim wnętrzu ze zlokalizowanym źródłem światła i osobliwym efektem wypukłego zwierciadła. Zawieszone na tylnej ścianie lustro odbija postacie ślubujących sobie wierność małżonków oraz sylwetki świadków ceremonii. Jednym z nich jest sam van Eyck. Na ramie zwierciadła znajduje się podpis malarza „Johannes de Eyck fuit hic 1434” („Jan van Eyck tu był, 1434”). Para w przepięknych strojach stoi w małżeńskiej sypialni, podając sobie dłonie. Otoczona jest symbolami wierności małżeńskiej. Z gestów i postawy portretowanych wnioskuje się, że chodzi o ceremonię zaślubin, aczkolwiek niektórzy badacze twierdzą, iż gest Arnolfiniego to pozdrowienie osób, które pojawiają się w progu drzwi i które zobaczyć można w odbiciu w lustrze.
Vasari przypisuje Janowi van Eyck odkrycie malarstwa olejnego. Farby olejne były jednak używane znacznie wcześniej. Jest prawdopodobne, że van Eyck uzyskał nową mieszankę olejno-temperową, która nadawała barwom nieosiągalną dotąd świetlistość oraz ułatwiała laserunkowe stopniowanie tonacji i cieniowanie. Artysta wykorzystywał tę technikę malarską w konsekwentnie przemyślanej konstrukcji obrazu. Oryginalność i wielkość van Eycka polega na mistrzostwie w operowaniu światłocieniem, którym wydobywa trójwymiarowość form, ich prawdziwość i poezję. Piękno przedmiotów jest tym bardziej ujmujące, że są one tu symbolami spraw boskich. Realizm tego malarstwa to tylko powierzchnia, pod którą artysta buduje niezwykle przemyślany i głęboki system prawd i dogmatów religijnych. Sacrum i profanum, boski ład oraz naturalne, ziemskie formy, połączone są u niego w sposób niezwykle harmonijny i logiczny.

Jan van Eyck Ołtarz Gandawski, 1424-1432 r.

[edytuj] Ołtarz Gandawski 1424-1432 r.

Information icon.svg Osobny artykuł: Ołtarz Gandawski.

Głównym dziełem van Eycka jest Ołtarz Gandawski (Katedra św. Bawona, Gandawa). Ołtarz (370 × 495 cm) składa się z 24 kwater, na których namalowano ponad 250 postaci, uczestniczących w wielkim misterium Odkupienia.

Jan van Eyck Ołtarz Gandawski 1424-1432 r. fragment

Ołtarz zamknięty ukazuje Zwiastowanie we wnętrzu skromnej, niderlandzkiej izby, za której oknem widać miasto. Dookoła tej sceny malarz rozmieścił postacie świętych Janów, proroków, sybille oraz małżonków Josse Vydta i Izabelli Borluut – fundatorów ołtarza. Ołtarz otwarty podzielony jest horyzontalnie na dwie części. Górna składa się z 7 tablic. Centralną, najwyższą, zajmuje postać triumfującego Chrystusa; na prawo: św. Jan Chrzciciel, grające anioły i Ewa; na lewo: Maria, anioły śpiewające i Adam. Centrum części dolnej zajmuje tablica przedstawiająca adorację Baranka Mistycznego przez anioły, świętych, męczenników, proroków, władców duchownych i świeckich. Cztery kwatery boczne wypełnione są wiernymi zdążającymi pieszo i konno, by uczcić Baranka. Kwatera ze Sprawiedliwymi Sędziami jest kopią dzieła ukradzionego w 1934 roku. Z inskrypcji na ramie wynika, że malowidło zostało rozpoczęte przez Huberta van Eycka, ukończone zaś w 1432 roku przez Jana van Eycka. Inskrypcja ta nie jest jednak oryginalna i budzi wątpliwości: trudno w tak jednolitym plastycznie dziele odnaleźć ślad ręki drugiego artysty.

Jan van Eyck Madonna w kościele, 1426 r.

[edytuj] Madonna w kościele 1426 r.

Information icon.svg Osobny artykuł: Madonna w kościele.

To obraz tablicowy z 1426 roku, o bardzo małych rozmiarach (25 × 19,5 cm). Wiele wiąże go z techniką miniaturzystów, lecz perspektywa, o którą oni zazwyczaj nie dbali, jest jak najbardziej poprawna. Nadprzyrodzone proporcje Madonny tłumaczyć należy tym, że to ona jest Domem Bożym, personifikacją Kościoła w jego całym blasku i świętości. Na skraju jej czerwonej szaty widnieją starannie wyhaftowane słowa: „Jaśniejsza nad słońce”. W ołtarzu w głębi sprawują Ofiarę aniołowie, co stanowi wyraz transcendencji, podobnie jak światło, które wpada od północy, co byłoby niemożliwe w jakimkolwiek innym kościele.

Jan van Eyck Madonna z Ince Hall, 1435 r.

[edytuj] Madonna z Ince Hall 1435 r.

Miniaturowy obrazek przeznaczony był do prywatnego użytku dewocyjnego. To pobożne malowidło nie ma już nic wspólnego z architekturą sakralną i stało się elementem wystroju świeckiego mieszkania. Scena akcentuje intymny klimat choćby zmianą koloru płaszcza z niebieskiego na szkarłatny. Znane z ikonografii maryjnej przedmioty symboliczne jak karafka źródlanej wody i misa (czystość), zgaszona świeca (kres czasów), owoce granatu (przyszła Męka) wyglądają całkiem zwyczajnie. Ta symboliczna martwa natura z owocami granatu powróci w „Madonnie z Lucca”. Owoce mają przywodzić na myśl utracone piękno raju. Uroczysty jest tylko wspaniały baldachim, którego kwietne ornamenty oznaczają zamknięty ogród Dziewictwa Najświętszej Marii Panny. To najskromniejsza z Madonn artysty. Z tego względu dzieło, sygnowane i datowane na górnej ramie po lewej, niekiedy uważane bywa jedynie za pracę pochodzącą z jego warsztatu.

Jan van Eyck Zwiastowanie, 1433-1435 r.

[edytuj] Zwiastowanie 1433-1435 r.

Information icon.svg Osobny artykuł: Zwiastowanie (obraz Jana van Eycka, Waszyngton).

Jest to dzieło bardzo złożone i pełne metafor, których przesłanie bywa przedmiotem dyskusji historyków sztuki. Scena przedstawia archanioła Gabriela, który zwiastuje Maryi, że urodzi Syna Bożego (Łk 1,26-38). Na obrazie wypisane są słowa pozdrowienia anielskiego: „AVE GRÃ. PLENA” („Bądź pozdrowiona, łaski pełna”) oraz odpowiedź Maryi: „ECCE ANCILLA DÑI” („Oto ja, służebnica Pańska”). Słowa Maryi zostały odwrócone, ponieważ skierowane są ku górze, do Boga. Duch Święty w postaci gołębicy spływa na siedmiu promieniach światła, które prawdopodobnie symbolizują siedem darów Ducha.

Jan van Eyck Madonna kanclerza Rolin, ok. 1435 r.

[edytuj] Madonna kanclerza Rolin ok. 1435 r.

Information icon.svg Osobny artykuł: Madonna kanclerza Rolin.

Obraz przedstawia Madonnę z Dzieciątkiem i klęczącego naprzeciwko niej donatora – kanclerza Burgundii, Nicolasa Rolin – ubranego w bogatą brokatową szatę. Dzieciątko trzyma w jednej ręce glob ziemski z krzyżem, drugą błogosławi wiernego. Anioł unosi nad głową Maryi złotą koronę. Scena rozgrywa się w bogato zdobionym pomieszczeniu. Za potrójną arkadą oratorium (trzy okna symbolizują Trójcę Świętą) widać ogród, a dalej rozciąga się widok na miasto i rzekę. Historycy sztuki dyskutowali, czy jest to widok miasta Maastricht, Liège, czy Autun, ale ostatecznie tego nie ustalono. Najbardziej tajemniczym elementem dzieła są dwie postaci widoczne za oknem, stojące tyłem do oglądającego obraz. Na szczególną uwagę zasługuje mężczyzna w czerwonym turbanie, ponieważ pojawia się on na kilku innych obrazach Jana van Eycka. Nie udało się rozstrzygnąć, kim jest. Istnieje teoria, która mówi, że jest to sam malarz.

Jan van Eyck Madonna kanonika van der Paele, 1436 r.

[edytuj] Madonna kanonika van der Paele 1436 r.

Information icon.svg Osobny artykuł: Madonna kanonika van der Paele.

Dzieło przedstawia Maryję na tronie. Towarzyszą jej święty Donacjan, patron kościoła, do którego zamówiono obraz (po lewej), oraz donator wraz ze swoim patronem, świętym Jerzym (z prawej). Scena Sacra Conversazione rozgrywa się w prezbiterium kościoła (z tyłu widoczny jest ambit). Dolne partie architektoniczne typowe są dla stylu gotyckiego, górne dla romańskiego, choć w rzeczywistości bywało na ogół odwrotnie. W kluczu symbolicznym romańszczyzna oznacza bowiem Synagogę (Stary Testament), gotyk zaś Eklezję (Nowy Testament).

[edytuj] Dzieła

Przypisy

  1. ↑ Robert Genaille w swojej publikacji (patrz: bibliografia) podaje skróconą nazwę -Eyck.
  2. ↑ Bartolommeo Fazio w: Jan Białostocki, Sztuka cenniejsza niż złoto (patrz: bibliografia), s.258.

[edytuj] Bibliografia

  • Jan Białostocki, Sztuka cenniejsza niż złoto, Warszawa: PWN, 1963.
  • Simone Ferrari, Van Eyck, Warszawa: HPS, 2006 (Klasycy Sztuki ; 30). ISBN 978-83-60688-04-5
  • Robert Genaille, Słownik malarstwa holenderskiego i flamandzkiego, Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1975.
  • Jan van Eyck, Poznań Oxford Educational, 2006 (Wielka Kolekcja Sławnych Malarzy ; 60). ISBN 978-83-252-0326-9
  • Waldemar Łysiak, Malarstwo białego człowieka, t. 1, Warszawa: Nobilis, 2009. ISBN 978-83-60297-32-2
  • Jolanta Maurin-Białostocka, Van Eyck, Warszawa: Sztuka, 1957.
  • Jolanta Maurin-Białostocka, Jan van Eyck, Warszawa: RSW Prasa-Książka-Ruch, 1973.
  • Przemysław Trzeciak, Jan van Eyck, [w:] Sztuka świata, t. 5, Warszawa: Arkady, 1992. ISBN 83-213-3630-2
  • Dork Zabunyan, Jan van Eyck, Siechnice: Eaglemoss Polska, 1999 (Wielcy Malarze ; nr 51)

Źródło „http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Jan_van_Eyck&oldid=30016111”
Osobiste
Przestrzenie nazw

Warianty
Działania
Nawigacja
Dla czytelników
Dla wikipedystów
Narzędzia
Drukuj lub eksportuj
W innych językach