Jezioro Czorsztyńskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Jezioro Czorsztyńskie
Jezioro Czorsztyńskie
Jezioro Czorsztyńskie
Państwo  Polska
Rzeka Dunajec
Rozpoczęcie budowy 1970
Uruchomiono 1997
Typ zapory ziemna
Całkowita pojemność 234,5 mln m³
Powierzchnia 11 km²
Wysokość zapory 56 m
Głębokość maksymalna ok. 50 m
Funkcja retencyjna, krajobrazowa, energetyczna, rekreacyjna
Położenie na mapie Pienin
Mapa lokalizacyjna Pienin
Jezioro Czorsztyńskie
Jezioro Czorsztyńskie
Ziemia 49°26′44″N 20°15′45″E/49,445556 20,262500Na mapach: 49°26′44″N 20°15′45″E/49,445556 20,262500
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa
Zamek w Niedzicy nad Jez. Czorsztyńskim
Zapora wodna na Zbiorniku Czorsztyńskim
Dolina Dunajca między zamkami w Niedzicy i w Czorsztynie w 1994 roku, przed zalaniem przez wody spiętrzone przez zaporę
Budowa zapory w 1994 roku

Jezioro Czorsztyńskie[1] (Zbiornik Czorsztyński) – zaporowy zbiornik wodny na rzece Dunajec, w Kotlinie Nowotarskiej, pomiędzy Pieninami i Gorcami. Powstał przez zbudowanie w Niedzicy zapory wodnej pomiędzy Pieninami Spiskimi i Właściwymi.

Dane podstawowe[edytuj | edytuj kod]

Wybudowanie zapory o wysokości 56 metrów umożliwia piętrzenie wód Dunajca do wysokości 534,50 m n.p.m. (maksymalny poziom piętrzenia), przy czym minimalny poziom piętrzenia wynosi 510,00 m n.p.m., a normalny poziom piętrzenia to 529,00 m n.p.m. W zależności od poziomu piętrzenia w zbiorniku można zretencjonować od 36,5 mln m³ do 234,5 mln m³ wody. Pojemność martwa zbiornika (przy minimalnym poziomie piętrzenia) wynosi 36,5 mln m³. Pojemność użytkowa zbiornika (przy maksymalnym poziomie piętrzenia) to 198,0 mln m³. Pojemność wyrównawcza (przy normalnym poziomie piętrzenia) wynosi 133,5 mln m³, a pojemność powodziowa stała obliczona dla maksymalnego poziomu piętrzenia wynosi 64,5 mln m³. Pojemność całkowita zbiornika Czorsztyn wynosi 234,5 mln m³. W zależności od ilości wody zgromadzonej w misie zbiornika zmienia się jego powierzchnia (od 4,15 km² do 13,35 km²), która zazwyczaj wynosi około 11 km², przy długości 9 km i szerokości 1,5 km. Głębokość zbiornika w okolicach zapory w Niedzicy osiąga 50 metrów i zmniejsza się w stronę cofki, czyli miejsca gdzie uchodzi główny dopływ zbiornika – rzeka Dunajec. Głębokość średnia przy maksymalnym poziomie piętrzenia wynosi ok. 17,6 m. Długość linii brzegowej wynosi 29,7 km[2].

Poniżej zapory Zbiornika Czorsztyńskiego znajduje się drugi, znacznie mniejszy Zbiornik Sromowski pełniący rolę zbiornika wyrównawczego dla zbiornika Czorsztyńskiego.

Znaczenie zbiornika[edytuj | edytuj kod]

Podstawowe zadania zbiornika – poza znaczeniem przyrodniczym i krajobrazowym – kojarzone są z kilkoma kierunkami jego eksploatacji. Najważniejszą jego funkcją jest ochrona przeciwpowodziowa doliny Dunajca, poprzez gromadzenie nadmiaru wody płynącej tą rzeką w czasie wezbrań. Chociaż rola przeciwpowodziowa zbiornika jest zdecydowanie przejaskrawiana, bowiem w praktyce ogranicza się do znaczenia lokalnego i regionalnego, to przykładem tradycyjnie już przywoływanym dla jej poparcia jest sytuacja z lipca 1997 roku. Największy dopływ wody do Zbiornika Czorsztyńskiego był szacowany na prawie 1400 m³/s, a odpływ do Dunajca ze zbiornika wyrównawczego oscylował wokół 600 m³/s. Zbiornik Czorsztyński poprawia również warunki spływu przełomem pienińskim, podwyższając przepływy minimalne typowe dla okresów posusznych. Coraz większą popularność zyskuje także jako atrakcyjne miejsce nadwodnego wypoczynku z możliwością: kąpieli, żeglowania, wędkowania i nurkowania. Ważną funkcją Zbiornika Czorsztyńskiego jest produkcja energii elektrycznej przez elektrownię szczytowo-pompową o mocy 92 MW, usytuowaną w jego zaporze. Niewielką hydroelektrownię (o mocy 2,1 MW) posiada również zbiornik wyrównawczy. Pierwsza produkuje w ciągu roku około 140 GWh, druga – niecałe 8 GWh energii. Blisko połowa tej energii jest pozyskiwana z tzw. pompowań, czyli powtórnego wykorzystania wody przepompowanej ze zbiornika wyrównawczego do głównego[3].

Możliwości retencyjne zbiornika są różnie oceniane. Zlewnia Dunajca w części przed zaporą to ok. 1000 km kwadratowych, natomiast zlewnia poniżej zapory to 4360 km², co oznacza, iż wpływ zbiornika na poziom wody w dolnym biegu Dunajca jest ograniczony i jeszcze mniejszy na poziom wody w Wiśle. Poczynione symulacje komputerowe według danych z powodzi w 1997 roku wskazywały zbiornik Czorsztyński bardzo skutecznie chroni przed powodzią miejscowości położone bezpośrednio poniżej Przełomu Dunajca w Pieninach, natomiast dla Nowego Sącza i miejscowości położonych niżej jego skuteczność jest znikoma - w 1997 r. wystąpiłby tylko 5 cm wzrost fali powodziowej na wysokości Nowego Sącza przy założeniu braku zapory [potrzebne źródło] .

Stosunkowo duży zbiornik wodny oddziałuje na lokalny mikroklimat. Szacuje się np., że wpłynie on na wzrost temperatury w promieniu do 5 km średnio o 0,3 °C. Zakłada się, że zmniejszą się dobowe wahania temperatury, oraz że skróceniu o kilkanaście dni ulegnie okres z ujemnymi temperaturami powietrza. Istnieją przypuszczenia, że w dłuższym horyzoncie czasowym może to zagrozić np. niektórym unikatowym gatunkom roślin w Pieninach. Z biegiem lat czasza zbiornika będzie intensywnie zamulana i zasypywana materiałem niesionym przez Dunajec. Realna jest również groźba osuwania się do zbiornika niektórych fragmentów zboczy: obliczono, że kubatura materiału potencjalnie grożącego osunięciem wynosi ok. 1 mln m³[4].

Największą popularnością wśród osób odwiedzających okolice zbiornika cieszy się jego zapora główna. Jest ona zlokalizowana 173 km od ujścia Dunajca do Wisły i gromadzi wody spływające z obszaru ponad 1100 km². Posiada wysokość 56 metrów. Zapora ta – długa na ponad 400 m i szeroka w koronie na 7 m – ma charakter budowli ziemnej z rdzeniem gruntowym. Umieszczone w niej urządzenia upustowe umożliwiają zrzut wody w ilości ponad 2 tys. m³ w ciągu sekundy. Spośród licznych walorów turystycznych okolic Zbiornika Czorsztyńskiego za najważniejsze uznaje się: przyrodę Pienińskiego Parku Narodowego, ruiny zamku w Czorsztynie i Zamek w Niedzicy, górę Wdżar pochodzenia wulkanicznego z ośrodkiem narciarskim i letnią zjeżdżalnią wózkową, zaporę Zbiornika Czorsztyńskiego wraz z elektrownią, osadę turystyczną w Kluszkowcach z ekskluzywną zabudową uzdrowiskowo-willową i wiejską (z muzeum etnograficznym) oraz uliczką malowniczych piwniczek ze spichlerzykami[5][6]. Na jeziorze utworzona została sztuczna wysepka w celu udostępnienia miejsca lęgowego dla ptactwa wodnego − Ptasia Wyspa[7].

Historia budowy[edytuj | edytuj kod]

  • 1964 r. – Uchwała Komitetu Rady Ministrów Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w sprawie gospodarki wodnej w dorzeczu Dunajca.
  • 1968 r. – Zatwierdzenie projektu wstępnego ZZW Czorsztyn-Niedzica i Sromowce Wyżne przez Komisję Planowania przy Radzie Ministrów.
  • 1969 r. – Rozpoczęcie inwestycji.
  • 1970 r. – Podział inwestycji na zadania:
    • I – zagospodarowanie otoczenia zbiornika i budowa dróg.
    • II – obiekty podstawowe. Zatwierdzenie ZTE (Założeń Techniczno-Ekonomicznych) zadania I.
  • 1971 r. – Rozpoczęcie realizacji Zadania I.
  • 1974 r. – Zatwierdzenia ZTE zadania II.
  • 1975 r. – Rozpoczęcie realizacji Zadania II.
  • 1986 r. – Decyzja rządowa o rozszerzeniu zadania ZZW Czorsztyn o budowę oczyszczalni w zlewni Dunajca powyżej przekroju zapory Sromowce Wyżne.
  • 1988 r. – Przełożenie koryta rz. Dunajec przez sztolnie energetyczno-spustowe dla umożliwienia budowy zapory głównej.
  • 1994 r. – Oddanie do użytku zapory, zbiornika i EW (Elektrowni Wodnej) Sromowce Wyżne.
  • 1995 r. – Zakończenie sypania korpusu zapory i rozpoczęcie robót wykończeniowych (droga po koronie, zagospodarowanie skarpy odpowietrznej). Napełnienie zbiornika Czorsztyn-Niedzica do rzędnej 512.00 m n.p.m. zgodnie z decyzją Wydziału Ochrony Środowiska i Zasobów Naturalnych Urzędu Wojewódzkiego w Nowym Sączu dla prowadzenia rozruchu elektrowni. Przygotowanie czaszy zbiornika Czorsztyn-Niedzica powyżej rzędnej 512,00 do napełnienia. Dokończenie obwałowań ochronnych dla miejscowości Frydman, Dębno i Kluszkowce wraz z urządzeniami. Zakończenie budowy oczyszczalni ścieków w miejscowościach leżących wokół zbiornika czorsztyńskiego i w Nowym Targu. Rozpoczęcie zabudowy technicznej i biologicznej brzegów zbiornika głównego. Rozpoczęcie realizacji zieleni ochronnej i uzupełniającej. Kontynuacja regulacji dopływów do zbiornika. Zakończenie renowacji Zamku Niedzickiego. Zakończenie rozbiórki obiektów zabytkowych z przygotowaniem do przeniesienia do muzeum-skansenu. Zakończenie badań archeologicznych. Prowadzenie rozruchów obiektów.
  • 1996 r. – Zakończenie budowy zapory niedzickiej. Napełnienie zbiornika Czorsztyn-Niedzica powyżej rzędnej 512,00 m n.p.m. Kontynuacja budowy oczyszczalni ścieków i sieci kanalizacyjnych w miejscowościach leżących w zlewni zbiornika czorsztyńskiego. Zakończenie zabudowy biologicznej i technicznej brzegów zbiornika głównego. Kontynuacja realizacji zieleni. Kontynuacja robót regulacyjnych na dopływach do zbiorników. Budowa skansenu. Zakończenie prac przy utrwaleniu ruin zamku Czorsztyn. Prowadzenie rozruchów i przygotowanie do eksploatacji obiektów zadania ZZW Czorsztyn.
  • 1997 r. – Zakończenie budowy systemów kanalizacji i oczyszczalni ścieków w miejscowościach leżących w zlewni zbiornika czorsztyńskiego. Zakończenie robót regulacyjnych. Zakończenie wykonania zieleni. Przekazanie obiektów do eksploatacji. Prace wykończeniowe i estetyzacyjne.

Miejscowości wokół zbiornika[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych (KSNG) "Wykaz nazw wód stojących" (hydronimy2.pdf 1,8MB)
  2. Andrzej Jaguś, Mariusz Rzętała: Szczawnica i okolice – przyroda i człowiek. Szczawnica: Karpatus, 2002, s. 115. ISBN 83-917019-0-5.
  3. Mariusz Rzętała, Andrzej Jaguś: Polska. Najpiękniejsze akweny i wodospady. (zdjęcia: Agnieszka i Włodek Bilińscy). Katowice: Videograf II, 2004, s. 80. ISBN ISBN 83-7183-302-4.
  4. Chełmicki Wojciech: Blaski i cienie zapór wodnych, w: "Poznaj Świat" R. XXXIV, nr 2 (397), luty 1986, s. 21-22
  5. Mariusz Rzętała, Andrzej Jaguś: Polska. Najpiękniejsze akweny i wodospady. (zdjęcia: Agnieszka i Włodek Bilińscy). Katowice: Videograf II, 2004, s. 80. ISBN ISBN 83-7183-302-4.
  6. Andrzej Jaguś, Robert Kulpa, Mariusz Rzętała. Zmiany użytkowania terenu i wód powierzchniowych w Pieninach. „Pieniny – przyroda i człowiek”. 9, s. 143-155, 2006. ISSN 1230-4751. 
  7. Ptasia Wyspa (Maniowy). wikimapia.org. [dostęp 2013-08-01].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Andrzej Jaguś, Mariusz Rzętała: Szczawnica i okolice – przyroda i człowiek. Szczawnica: Karpatus, 2002, s. 115. ISBN 83-917019-0-5. (pol.)
  • Mariusz Rzętała, Andrzej Jaguś: Polska. Najpiękniejsze akweny i wodospady. (zdjęcia: Agnieszka i Włodek Bilińscy). Katowice: Videograf II, 2004, s. 80. ISBN ISBN 83-7183-302-4. (pol.)
  • Andrzej Jaguś, Robert Kulpa, Mariusz Rzętała. Zmiany użytkowania terenu i wód powierzchniowych w Pieninach. „Pieniny – przyroda i człowiek”. 9, s. 143-155, 2006. ISSN 1230-4751 (pol.). 

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]