Liczba podwójna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy pojęcia w morfologii. Zobacz też: liczby podwójne (w matematyce).

Liczba podwójna – występująca w niektórych językach kategoria gramatyczna, służąca wyrażaniu podwójności, parzystości. Miała one własne formy gramatyczne, inne od form liczby mnogiej, na oznaczenie dwóch osób lub rzeczy (na przykład, w rodzaju męskim oba konia, dwa miecza, dwa króla; w rodzaju żeńskim obie stronie, dwie rybie, dwie niewieście; w rodzaju nijakim dwie słońcy, dwie poli)[1].

Rzeczowniki występujące w języku polskim w liczbie podwójnej miały trzy formy przypadkowe, np.

w rodzaju męskim – mianownik, biernik i wołacz: (dwa) męża, dopełniacz i miejscownik: (dwu) mężu, celownik i narzędnik: (dwiema) mężoma;
w rodzaju żeńskim – mianownik, biernik i wołacz: (dwie) ręce, dopełniacz i miejscownik: (dwu) ręku, celownik i narzędnik: (dwiema) rękama [2];
w rodzaju nijakim – mianownik, biernik i wołacz: (dwie) lecie, dopełniacz i miejscownik: (dwu) latu, celownik i narzędnik: (dwiema) latoma

Inne części mowy, pozostające w zdaniu w związku składniowym z rzeczownikami i odmienne przez liczbę (przymiotniki, osobowe formy czasowników), również mogą posiadać formy liczby podwójnej. Występuje współcześnie m.in. w językach łużyckich, języku litewskim, słoweńskim, arabskim i w języku aleuckim. Liczbę podwójną zawierał język praindoeuropejski. Większość współczesnych języków indoeuropejskich utraciła liczbę podwójną. W języku polskim zanikała ona od XV w., do naszych czasów przetrwały tylko jej ślady.

Liczba podwójna we współczesnych językach[edytuj | edytuj kod]

Język litewski[edytuj | edytuj kod]

Słowa Liczba
pojedyncza podwójna mnoga
mężczyzna vyras vyru vyrai
dziewczyna mergina mergini merginos
idę einu einava einame

Język słoweński[edytuj | edytuj kod]

Słowa Liczba
pojedyncza podwójna mnoga
chłopak fant fanta fantje
dziewczyna punca punci punce
idę grem greva gremo

Ślady liczby podwójnej we współczesnym języku polskim[edytuj | edytuj kod]

Niektóre rzeczowniki oznaczające części ciała człowieka, które występują parami (np. oczy, uszy, ręce) do dziś zachowały kilka form liczby podwójnej: (w) ręku (dziś używane jako miejscownik liczby pojedynczej), ręce (dziś mianownik l.mn.), rękoma (narzędnik l.mn.), uszy (mianownik l.mn. na oznaczenie parzystej części ciała, por. ucha dzbana), uszu (dopełniacz l.mn. na oznaczenie parzystej części ciała, por. garnek bez uch), oczy (mianownik l.mn. na oznaczenie parzystej części ciała, por. oka sieci), oczu (dopełniacz na oznaczenie parzystej części ciała, por. nie lubię ok na rosole). Liczba podwójna rzeczownika przetrwała bez zmian w przysłowiach takich jak: Trzy gęsi, dwie niewieście uczyniły jarmark w mieście lub Mądrej głowie dość dwie słowie – niewieście, słowie to właśnie rzeczowniki w liczbie podwójnej[3].

Mianownik liczebnika 200 to zrost wyrazów dwa i liczby podwójnej od sto (tj. ście, liczba mnoga brzmiała zaś 'sta, por. trzy sta).

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło liczba podwójna w Wikisłowniku

Przypisy

  1. Józef Przyborowski: Wiadomość o życiu i pismach Jana Kochanowskiego. Poznań: 1857, s. 193.
  2. rękoma to forma wtórna, późniejsza
  3. Liczba podwójna. Rada Języka Polskiego.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]