Nosorożec włochaty ze Staruni

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Nosorożec włochaty ze Staruni, tzw. drugi, 1929

Nosorożec włochaty ze Staruni – jedyny na świecie[1] kompletny (tzn. z zachowanym nie tylko szkieletem, ale i częściami miękkimi: częścią wnętrzności, mięśniami, skórą) egzemplarz wymarłego gatunku nosorożca (Coelodonta antiquitatis) z epoki plejstocenu. Odkryty w kopalni głębinowej ozokerytu na terenie wsi Starunia koło Stanisławowa. W nauce znany jako tzw. drugi nosorożec ze Staruni. Unikalna fosylizacja tego okazu była możliwa dzięki konserwującym właściwościom wosku ziemnego i soli kamiennej, które obficie występują w iłach otaczających skamieniałość.

Pierwsze znaleziska dużych kręgowców plejstocenu w Staruni[edytuj | edytuj kod]

Kopalnia w Staruni była znana jako miejsce występowania dobrze zachowanych fragmentów kręgowców kopalnych od października 1907, kiedy to w trakcie drążenia szybu nowej kopalni w celu eksploatacji ozokerytu wydobyto duże fragmenty szkieletu i części miękkich jednego osobnika mamuta z ciosami (leżał na głębokości 12–14 m), a 6 listopada tegoż roku także przednią część ciała nosorożca włochatego (później nazwanego pierwszym nosorożcem staruńskim) (leżał na głębokości 16–17 m). Oba okazy trafiły w 1908 do Muzeum Przyrodniczego im. Dzieduszyckich w pobliskim Lwowie, gdzie znajdują się do dziś[2]. Znaleziono też wówczas jedną kość jelenia olbrzymiego, a prof. Marian Łomnicki wymienił także szczątki płazów, ptaków, owadów, ślimaków lądowych i słodkowodnych oraz małży[3], a także liście i inne szczątki dębu, jesionu, klonu, wiązu, roślin bagiennych oraz artefakty drewniane[4]. W późniejszych opracowaniach zakwestionowano równowiekowość z nosorożcem i mamutem fauny i flory podanej przez Łomnickiego, uznając ją za młodszą i redeponowaną.

Mamut był w złym stanie, gdyż pracownicy kopalni uznali, iż jest to zwierzę współczesne (wół z rogami), bez wartości naukowej i uszkodzili okaz w trakcie wydobywania, a następnie wyrzucili na hałdę przykopalnianą, gdzie doznał dalszych uszkodzeń, m.in. miejscowa ludność wycinała kawałki skóry m.in. na buty (część z nich odzyskano później wyrokiem sądu). Również w pierwszych dniach po ustaleniu, że okaz jest zwierzęciem kopalnym nie zabezpieczono znaleziska dostatecznie i dewastowali je łowcy „pamiątek”. Poza tym oba zwierzęta nie były kompletne. Niejasna była także geneza obu tych znalezisk, gdyż choć okazy reprezentowały zwierzęta kopalne, to spoczywały w osadzie bogatym w szczątki współcześnie żyjących roślin i owadów, z których część nie była znana z plejstocenu. Dopiero w 1929 roku ostatecznie udowodniono, że i mamut i nosorożec nie znajdowały się w skałach macierzystych, a w wypełnieniu starego wyrobiska prawdopodobnie z XIX wieku. Najwidoczniej oba okazy wydobyto właśnie w czasie eksploatacji w XIX (?) wieku, uznano za bezwartościowe i wrzucono do pustego korytarza, który potem zasypano częściowo współczesnym materiałem[5]. W odróżnieniu od drugiego nosorożca staruńskiego, okaz z 1907 miał zachowane rogi. W trakcie opracowywania znaleziska, okazało się, że szczątki dużych kręgowców wydobywano w okolicznych kopalniach ozokerytu już w XIX wieku, jednak nie trafiły one w ręce badaczy. Znaleziska z 1907. zostały jeszcze w tymże roku opisane w licznych dziennikach i pismach popularnonaukowych (np. kilka artykułów w „Kosmosie”) krajowych i zagranicznych[4], a w 1914 roku wyszła monografia i atlas: Wykopaliska staruńskie. Wyd. Muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie, druk w Krakowie.

Odkrycie kompletnego nosorożca (drugiego nosorożca ze Staruni) w 1929 i jego badania[edytuj | edytuj kod]

Odkrycia z 1907 wskazywały, że kopalnia w Staruni jest perspektywicznym obszarem dla pozyskania dobrze zachowanych zwierząt plejstocenu, a jednocześnie odkrycia te pozostawiły szereg niewyjaśnionych kwestii co do geologicznej pozycji znalezisk. Z obu powodów uznano, że należy przeprowadzić poszukiwania i badania na duża skalę. Projekt ten udało się urzeczywistnić dopiero w 1929, gdy krakowski oddział PAU zdobył pokaźne środki finansowe z Funduszu Kultury Narodowej na zorganizowanie prac wydobywczych, w ramach których reaktywowano opuszczony szyb z 1907 i zbudowano nowy szyb badawczy wraz ze sztolnią łączącą oba te szyby. Kierownikiem zespołu poszukiwawczego był Eugeniusz Panow. 23 października 1929 w sztolni napotkano na głębokości 12,5 m prawie nieuszkodzony okaz nosorożca włochatego, w pozycji odwróconej, tzn. zwierzę leżało na grzbiecie. Zwłoki miały nieliczne uszkodzenia, z których największym był otwór w brzuchu, przez który na zewnątrz ciała wydostały się wnętrzności, częściowo zachowane w osadzie otaczającym ciało[6]. Później stwierdzono, że jest to młoda, trzyletnia samica[5]. Nie zachowała się jej okrywa włosowa (poza paroma kępkami), kopyta oraz rogi[5]. W celu wydobycia okazu wydrążono specjalny szyb transportowy, co było możliwe dzięki pomocy Wojska Polskiego. Nosorożca wydobyto 17 grudnia 1929, a 22 grudnia przewieziono go do Krakowa, gdzie znajduje się do dziś i jest wystawiony w tamtejszym Muzeum Przyrodniczym. Ostatecznej preparacji i konserwacji dokonał rzeźbiarz z wykształcenia, a preparator z zawodu, Franciszek Kalkus[7]. Skórę zdjęto, a następnie założono na przygotowany model nosorożca, a szkielet oddzielono od mięśni i części miękkich, które zakonserwowano oddzielnie. Sporządzono także formę do wykonywania gipsowych odlewów nosorożca. Kierownikiem tych prac od strony naukowej był Jan Stach. Wypchany okaz z oryginalną skórą, słoje z częściami miękkimi, model gipsowy w pozycji znalezienia oraz skamieniałości towarzyszące zostały udostępnione do zwiedzania w Muzeum Fizjograficznym PAU w czerwcu 1930. Natomiast szkielet tego nosorożca został zaprezentowany w tamtejszym muzeum dopiero w 1948. Cały proces odkrywania, wydobycia i preparacji zwierzęcia był opisywany w licznych dziennikach krajowych i zagranicznych. W czasie okupacji władze niemieckie zarządziły sporządzenie odlewów nosorożca w pozycji przyżyciowej (tzn. stojącego na nogach) i tak sporządzony model trafił do muzeum Haus der Natur w Salzburgu w Austrii, gdzie wystawiany jest do dziś[6]. Kolejne odlewy wykonano w latach 80. XX wieku.

W trakcie poszukiwań naukowych w 1929, oprócz wspomnianego nosorożca nr 2, odkryto tuż po nim duże fragmenty jeszcze dwóch nosorożców włochatych, tzw. trzeciego i czwartego nosorożców staruńskich, oba jednak były reprezentowane przez części szkieletowe, bez części miękkich. Okaz nr 3 obejmował kręgosłup, fragment czaszki, fragment jednej kończyny przedniej i kawałki żeber, zaś okaz nr 4 był najbardziej niekompletny ze wszystkich dużych kręgowców Staruni i reprezentowany był przez łopatkę i nieliczne inne kości. Oprócz tego w ozokerycie udokumentowano inne skamieniałości, zarówno roślinne, jak i zwierzęce (ślimaki, bogaty taksonomicznie i ilościowo zespół owadów, drobne kręgowce). Wszystkie znaleziska z 1929 trafiły do Krakowa. Prace terenowe z lat późniejszych (do 1932 włącznie) prowadzone były na mniejszą skalę i w ich trakcie nie odkryto nowych ciał dużych kręgowców.

Jednocześnie prowadzono intensywne badania naukowe, zarówno samego nosorożca, jak i skamieniałości towarzyszących oraz geologicznego kontekstu. Wstępne wyniki wydano w 1930 roku w monografii Drugi nosorożec z warstw dyluwjalnych Staruni oraz charakter jego otoczenia w serii wydawniczej Rozprawy Wydziału III PAU, tom 70, Kraków. W tym samym roku opublikowano także wyniki tych prac po angielsku[8][6]. Między innymi celem dalszych publikacji materiałów ze Staruni, założono pierwsze w Polsce[6] czasopismo stricte paleontologiczne pt. Starunia. Pismo zawierało także artykuły niezwiązane ze Starunią. Pierwszy numer, wydany w 1934 w Krakowie, omawiał faunę (14 gatunków szarańczaków, w tym 10 pewnych, 15 rodzajów muchówek, omówiono też rolę tych owadów jako wskaźnika paleoklimatycznego; oddzielny artykuł poświęcono szczątkom drobnych ssaków: żbika, lisa, zająca, szczekuszki, puchacza śnieżnego (w oryginale: sowy białej, która współcześnie została uznana za puchacza) i gryzoni) oraz florę (28 gatunków mchów i ich rolę jako wskaźnika paleoklimatycznego i typu roślinności) znalezioną w otoczeniu nosorożca i w sąsiednich odkrywkach. W latach 70. XX w. przeprowadzono liczne badania drugiego nosorożca staruńskiego (datowania radiowęglowe, analizy histopatologiczne, także skaningowe) i chrząszczy Helophorus z osadów otaczających nosorożca[6]. Badania nad materiałami ze Staruni wznowiono na początku XXI w., czego efektem jest monografia Kotarba M.J. (red.), 2005: Polish and Ukrainian geological studies (2004–2005) at Starunia – the area of discoveries of woolly rhinoceroses. Państwowy Instytut Geologiczny, Warszawa. ISBN 83-915765-4-X.

Chociaż wszystkie okazy staruńskie pochodzą z jednej lokalizacji (szyb nr 4 i jego bezpośrednia okolica, w sumie pole 8x3 m), a większość z nich leżała na podobnej głębokości (nosorożce: okaz nr 1 – 17,5 m; okaz nr 2 – 12,5 m; okaz nr 3 – 11 m, okaz nr 4 tuż przy nr 3; mamut – 17,5 m do 12,5 m), to datowania radiowęglowe pokazują, że są to zwierzęta padłe w różnym czasie, w interwale 36 tys. lat BP – 14,5 tys. lat BP (okaz nr 1 ma 14,5 tys. lat[1], okaz nr 3 ma 18,5 tys. lat[1], mamut ma 25 tys. lat BP lub 35 tys. BP[1]). Wiek nosorożca nr 2, ustalony metodą radiowęglową nie jest pewny, podaje się 23 tys. lat BP albo 36 tys. lat BP[1].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 H. Kubiak. Nosorożce i mamut ze Staruni. „Zwoje”. 3(40), 2004. 
  2. Державний природознавчий музей НАН України. museum.lviv.net. [dostęp 2010-09-05].
  3. Łomnicki AM. Mięczaki iłu pleistoceńskiego wydobyte ze szybu mamutowego w Staruni (Pow. Bohorodczański). „Kosmos”. XXXIII (1-2), 1908. Lwów. 
  4. 4,0 4,1 Łomnicki AM. Wykrycie mamuta (Elephas primigenius Blumb) i nosorożca dyluwialnego (Rhinoceros antiquitatis Blumb) (w Staruni p. Bohorodczański). „Kosmos”. XXXII, 1907. Lwów. 
  5. 5,0 5,1 5,2 F. Bieda: Paleozoologia. T. II. Wyd. Geologiczne, 1969, s. 482.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 H. Kubiak. Starunia – w 85. rocznicę pierwszych odkryć paleontologicznych. „Wszechświat”. 12, s. 295–299, 1994. 
  7. Muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie i jego Twórca. [dostęp 2010-08-23].
  8. J. Novak. The second wolly rhinoceros (Coelodonta antiquitatis) from Starunia Poland. „Bulletin international de l'Academie Polonaise des Sciences et des Lettres, Classe des Sciences Mathematiques et Naturelles”. B, s. 1–47, 1930. 

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]