Lwów

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Lwów
Львів
Panorama Lwowa w kierunku wschodnim z wieży ratuszowej
Panorama Lwowa w kierunku wschodnim z wieży ratuszowej
Herb Flaga
Herb Lwowa Flaga Lwowa
Dewiza: Semper fidelis (łac. Zawsze wierny)
Państwo  Ukraina
Obwód lwowski
Prawa miejskie 1356
Burmistrz Andrij Sadowy
Powierzchnia 171,01 km²
Wysokość 296 m n.p.m.
Populacja (2010)
• liczba ludności
• gęstość

757 600[1]
4298 os./km²
Nr kierunkowy (+380) 0322
Kod pocztowy 79000–79490
Tablice rejestracyjne BC (14)
Podział miasta 6 dzielnic
Położenie na mapie obwodu lwowskiego
Mapa lokalizacyjna obwodu lwowskiego
Lwów
Lwów
Położenie na mapie Ukrainy
Mapa lokalizacyjna Ukrainy
Lwów
Lwów
Ziemia 49°50′31,20″N 24°01′55,19″E/49,842000 24,031997Na mapach: 49°50′31,20″N 24°01′55,19″E/49,842000 24,031997
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikicytaty Lwów w Wikicytatach
Wikisłownik Hasło Lwów w Wikisłowniku
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Strona internetowa
Portal Portal Ukraina
Lwów, Wały Hetmańskie, ok. 1900
Lwów, Panorama Racławicka, ok. 1900
Lwów, plan miasta, 1923
Okolice Lwowa, mapa topograficzna, 1937
Gmach Namiestnictwa we Lwowie

Lwów (dawna nazwa form. Królewskie Stołeczne Miasto Lwów), ukr. Львів (Lwiw), ros. Львов (Lwow), niem. Lemberg, łac. Leopolis, jidysz לעמבערג, לעמבעריק (Lemberg, Lemberik), orm. Լվով (Lwow) – miasto na Ukrainie, ośrodek administracyjny obwodu lwowskiego.

Lwów jest położony na pograniczu wschodniego Roztocza (Roztocze Lwowskie) i Wyżyny Podolskiej, nad rzeką Pełtwią. Jest ważnym ośrodkiem przemysłowym, węzłem lotniczym, kolejowym i drogowym. We wrześniu 2012 liczył 757 600[1] mieszkańców, jest siódmym co do liczby ludności miastem Ukrainy.

Założony ok. 1250 roku przez króla Daniela I Halickiego, który nazwał miasto Lwowem na cześć swojego syna Lwa. W latach 1349-1370 w składzie Królestwa Polskiego, 1370-1387 w składzie Królestwa Węgier, od 1387 do 1772 ponownie w składzie Królestwa Polskiego i Rzeczypospolitej Obojga Narodów, od 1434 był stolicą województwa ruskiego Korony. Miasto posiadało prawo do czynnego uczestnictwa w akcie wyboru króla[2]. Od pierwszego rozbioru (1772) pod władzą Austrii, jako stolica Królestwa Galicji i Lodomeriikraju koronnego w składzie Austro-Węgier, aż do ich upadku (1918). W okresie zaborów był jednym z najważniejszych ośrodków nauki, oświaty i kultury polskiej oraz centrum politycznym i stolicą Galicji.

W listopadzie 1918 przedmiot zbrojnego sporu terytorialnego odradzającego się państwa polskiego i Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej, proklamowanej przez ukraińskich polityków Galicji Wschodniej. Od 23 grudnia 1920[3] do 16 sierpnia 1945 roku stolica województwa lwowskiego II Rzeczypospolitej, największe miasto Małopolski Wschodniej. Jedno z sześciu wielkich miast II Rzeczypospolitej, obok największej z nich Warszawy, Łodzi, Poznania, Krakowa i najmniejszego Wilna.

W okresie II wojny światowej pod okupacją sowiecką, niemiecką i ponownie sowiecką[4]. W konsekwencji decyzji mocarstw wielkiej trójki zapadłych na konferencji jałtańskiej znalazł się w granicach USRR, a ludność polska została wysiedlona przez władze sowieckie[5]. Od 1991 w granicach niepodległej Ukrainy.

Lwów jako miasto wieloetniczne rozwijał się do wybuchu II wojny światowej we współistnieniu wielu różnych narodowości: oprócz dominujących liczebnie Polaków, Lwów zamieszkiwali Żydzi, Ukraińcy, Ormianie, Niemcy, Czesi, Rosjanie i in. Obecnie, w wyniku powojennych przesiedleń ludności i zmiany granic państwowych, zdominowany przez ludność ukraińską. Historyczne centrum Lwowa zostało w 1998 roku wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO[6].

Współcześnie Lwów stanowi ważny ośrodek nauki i kultury na Ukrainie. Działa tu Uniwersytet Lwowski (powstały w 1661 roku), Politechnika Lwowska (1844), Lwowska Galeria Sztuki (1897), Teatr Wielki (1900), Polski Teatr Ludowy (1958). Miasto jest głównym ośrodkiem polskiej kultury i życia społecznego na Ukrainie.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Najstarsze archeologiczne ślady osadnictwa pochodzą z V wieku[7]. Od IX wieku pomiędzy Górą Zamkową a Pełtwią istniało osadnictwo plemienia lechickiegoLędzian, w X wieku powstała osada Lędzian na Górze Zamkowej[8]. Istnienie osady potwierdzono w 1977 roku, kiedy podczas badań odkryto, że cerkiew św. Mikołaja (w pobliżu Wysokiego Zamku) wybudowano na wcześniej funkcjonującym cmentarzysku[9].

W 981 roku teren Grodów Czerwieńskich został podbity przez Włodzimierza I i dostał się pod panowanie Rusi Kijowskiej, po wyprawie kijowskiej ponownie znalazł się w monarchii wczesnopiastowskiej Bolesława Chrobrego i Mieszka II (1018-1031), ostatecznie zajęty przez wielkiego księcia kijowskiego Jarosława Mądrego w 1031.

Lwów w Rusi Halicko-Włodzimierskiej[edytuj | edytuj kod]

Lwów zgodnie z tradycją został założony ok. 1250 roku przez księcia Daniela I Halickiego, wywodzącego się z dynastii Rurykowiczów, który nazwał miasto Lwowem na cześć swojego syna Lwa. Tę wersję przedstawili w XVII wieku burmistrzowie Lwowa: Jan Alnpek i Bartłomiej Zimorowicz, a pogląd ten ugruntował w 1894 roku Fryderyk Papée w monografii: Historya miasta Lwowa w zarysie. W rzeczywistości istniał tam ośrodek osadniczy w postaci podgrodzia z charakterystycznymi elementem rozplanowania wydłużonym rynkiem. Założenie grodu przez Daniela było de facto jego kolejną odbudową po najeździe Batu-chana z 1240 roku[9][10]. Pierwsza wzmianka o Lwowie pochodzi z latopisu halicko-wołyńskiego z 1256 roku, miasto wzmiankowane jest w związku z pożarem Chełma – stolicy Rusi Halicko-Włodzimierskiej[11].

Lew I Halicki po śmierci ojca przeniósł w roku 1272 do Lwowa stolicę Rusi Halicko-Włodzimierskiej[12].

Królestwo Polskie i Rzeczpospolita Obojga Narodów[edytuj | edytuj kod]

W 1340 po śmierci Bolesława Jerzego II miasto, na podstawie umowy spadkowej podpisanej dwa lata wcześniej, przeszło pod berło króla Polski. W latach 1340-1349 pod władzą namiestniczą Detki (Dymitra), w 1349 objęty faktycznie przez Kazimierza Wielkiego. W 1350 roku książę litewski Lubart w czasie napadu zniszczył Lwów. 17 kwietnia 1356 Kazimierz III Wielki lokował Stare Miasto na prawie magdeburskim. W dokumencie lokacyjnym wyraźnie zaznaczył (co potwierdza jego tolerancyjną politykę), że wszyscy mieszkańcy, zarówno Polacy, jak i Rusini, Ormianie, Żydzi i Tatarzy mają prawo do zachowania własnych praw, religii i obyczajów[13]. Od 1360 roku miasto stało się stolicą lwowskiej diecezji ormiańskiej Apostolskiego Kościoła Ormiańskiego, której pierwszym biskupem został Grzegorz I Wielki (Grigor I Wielki). Ludwik I Węgierski przyłączył Ruś Czerwoną wraz ze Lwowem do Węgier w 1370 roku. Rządy namiestnicze sprawował tam w imieniu króla książę Władysław Opolczyk. Po jego odwołaniu, od 1379 rządzili tu starostowie węgierscy. W 1387 usunęła ich królowa Jadwiga Andegaweńska, która ogłosiła akt przyłączenia Rusi Halicko-Włodzimierskiej do Korony[14][15]. W 1412 (1414)[16] miasto stało się stolicą archidiecezji lwowskiej i siedzibą metropolity łacińskiego, w miejsce przeniesionej do Lwowa metropolii halickiej. Pierwszym arcybiskupem metropolitą lwowskim był Jan Rzeszowski, do 1414 metropolita halicki. Jednymi z pierwszych arcybiskupów metropolitów lwowskich byli Grzegorz z Sanoka i Jan Długosz. Podobnie jak Kraków czy Gdańsk, Lwów był miastem królewskim i posiadał dla Rzeczypospolitej wielkie znaczenie obronne i ekonomiczne. W XVII wieku Lwów, liczący 30 tysięcy mieszkańców[17], był po Gdańsku drugim co do wielkości miastem Rzeczypospolitej.

Prawo składu nadane w 1444 i korzystne położenie na kupieckim szlaku bałtyckim i czarnomorskim spowodowały wzrost bogactwa mieszczan i bujny rozkwit miasta, zwłaszcza po pożarze w 1527 r., co znajdowało swój wyraz m.in. w budowanych od średniowiecza okazałych budowlach obronnych, sakralnych i świeckich oraz w rozwoju nauki, kultury i sztuki. Miasto zamieszkane było przez przedstawicieli różnych nacji i religii: Polacy, Żydzi, Rusini, Ormianie, Włosi, Węgrzy, Niemcy, Tatarzy i in., którzy ze względu na silne oddziaływanie kultury polskiej z reguły polonizowali się już w drugim pokoleniu, zachowując przy tym swoje obyczaje i religię. Lwów był jedynym miastem w świecie posiadającym trzy katolickie arcybiskupstwa różnych obrządków: od 1361 r. ormiańskiego, a po 1630 r. katolickoormiańskiego, od 1414 r. łacińskiego, i od 1540 r. prawosławnego, a po 1700 r. greckokatolickiego.

Z racji swojego położenia Lwów był narażony na ataki wrogich wojsk (Turków i Tatarów, po 1648 również Kozaków i Rosjan). Silnie ufortyfikowany i uzbrojony staraniem królów polskich i swoich obywateli, zasobny w dobra materialne, którymi także opłacano okup najeźdźcom, miał opinię miasta niezdobytego. Bronił się skutecznie przed najazdami, bronił też solidarnie przed wydaniem wrogowi swoich obywateli niezależnie od ich narodowości i religii[18]. W 1658 król Jan II Kazimierz Waza oddając hołd dzielności i zasługom miasta, zrównał Lwów w prawach z Krakowem i Wilnem, oraz nobilitował mieszczan lwowskich[19]. W tym samym roku papież Aleksander VII nadał miastu tytuł Semper Fidelis za obronę i wierność wierze rzymskokatolickiej a Sejm Rzeczypospolitej Obojga Narodów nadał miastu tytuł Semper Fidelis Poloniae. Od połowy XVII wieku następował jednak stopniowy upadek militarny i ekonomiczny miasta, które stało się celem ataków kozackich, tureckich i szwedzkich. Miasto zmuszone było płacić oblegającym wysokie kontrybucje. W 1704, podczas III wojny północnej po raz pierwszy od średniowiecza Lwów został zajęty przez obce wojska (armię szwedzką Karola XII), obrabowany i zmuszony do zapłaty kontrybucji. Podkopało to status materialny miasta.

Zabór austriacki[edytuj | edytuj kod]

W 1772 roku, w wyniku I rozbioru Polski, miasto znalazło się pod władzą Austrii jako stolica Królestwa Galicji i Lodomerii.

W dniach 2–19 czerwca 1809 we Lwowie zajętym przez wojska Księstwa Warszawskiego dowodzone przez księcia Józefa Poniatowskiego, działał krótko Rząd Centralny Wojskowy Tymczasowy Obojga Galicji pod prezesurą ordynata Stanisława Kostki Zamoyskiego.

W okresie Wiosny Ludów 2 listopada 1848 miasto zostało na rozkaz gubernatora Franza Stadiona ostrzelane z dział przez wojsko austriackie. Dla kontroli nad miastem w latach 1852-1854 Austriacy wznieśli Cytadelę na wzgórzu, z którego w 1848 prowadzili ostrzał.

Autonomia galicyjska[edytuj | edytuj kod]

Po kilkudziesięcioletnim okresie germanizacji, znaczonym kolejnymi próbami oporu Polaków wobec zaborcy (1790, 1809[20], 1830, 1848[21]), po przekształceniu w 1867 Cesarstwa Austrii w Austro-Węgry Lwów, stolica Galicjikraju koronnego Przedlitawii, cieszył się szeroką autonomią i swobodą rozwoju nauki i kultury polskiej: w 1882 Uniwersytet Lwowski uległ repolonizacji, w 1891 założono Muzeum Historyczne Miasta Lwowa, w 1896 otwarto Teatr Wielki, w 1897 założono Lwowską Galerię Obrazów, w 1901 powstało Towarzystwo Naukowe we Lwowie, w 1908 założono Muzeum Narodowe im. Króla Jana III.

W okresie autonomii galicyjskiej Lwów stał się również ośrodkiem ukraińskiego odrodzenia narodowego, a jako stolica Galicji centrum działalności naukowej, politycznej, kulturalnej, społecznej i gospodarczej Ukraińców zamieszkujących Galicję Wschodnią. Na Uniwersytecie Lwowskim działały katedry z ukraińskim językiem wykładowym. We Lwowie miały siedzibę m.in. Towarzystwo Naukowe im. Szewczenki, towarzystwo społeczno-oświatowe Proswita (oświata ludowa), Centrobank – główna instytucja finansowa ukraińskiej spółdzielczości w Galicji, Narodnyj Dim, organizacja skautowa Płast, ukraińskie partie polityczne (Ukraińska Partia Radykalna, Ukraińska Partia Narodowo-Demokratyczna, Ukraińska Partia Socjal-Demokratyczna i in.), a bezpośrednio przed I wojną światową również organizacje paramilitarne (Ukraiński Związek Siczowy (1912), Towarzystwo Ukraińskich Strzelców Siczowych (1914)).

W latach bezpośrednio poprzedzających wybuch I wojny światowej Lwów był centrum polskiej działalności niepodległościowej w Galicji. Tu został utworzony przez Józefa Piłsudskiego i Kazimierza Sosnkowskiego Związek Walki Czynnej (1908) i Związek Strzelecki (1910).

W roku 1908 namiestnik Galicji Andrzej Potocki padł we Lwowie ofiarą zamachu z rąk ukraińskiego studenta Mirosława Siczyńskiego. Był to symptom nasilającego się od początku XX wieku w Galicji Wschodniej konfliktu politycznego między polską Narodową Demokracją a narodowcami ukraińskimi. Konflikt dotyczył demokratyzacji prawa wyborczego do Sejmu Krajowego Galicji (zniesienie obowiązującego systemu kurialnego, faworyzującego wyborców polskich) i statusu Ukraińców w instytucjach Galicji. Wynegocjowana ugoda polsko-ukraińska w tej sprawie nie weszła w życie w związku z wybuchem I wojny światowej.

I wojna światowa i odrodzenie państwa polskiego[edytuj | edytuj kod]

Podczas I wojny światowej, w nocy z 3 na 4 września 1914 Lwów został zajęty przez armię rosyjską[22], lecz 22 czerwca 1915 roku znalazł się ponownie pod władzą Austrii[23]. 1 listopada 1918, wraz z upadkiem Austro-Węgier politycy ukraińscy proklamowali we Lwowie powstanie Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej i przy pomocy złożonych z Ukraińców oddziałów armii Austro-Węgier opanowali miasto. Polska ludność miasta przeciwstawiła się temu zbrojnie. Wybuchły polsko-ukraińskie walki o miasto, określane w polskiej historiografii jako obrona Lwowa. 22 listopada 1918, po wycofaniu się Ukraińców z miasta[24], doszło do pogromu miejscowej ludności żydowskiej. Miasto było oblegane przez Ukraińską Armię Halicką do maja 1919. W sierpniu 1920 roku nacierające na miasto oddziały Armii Czerwonej zostały zatrzymane w bitwie pod Zadwórzem. Po zakończeniu walk marszałek Józef Piłsudski w uznaniu bohaterstwa mieszkańców a zwłaszcza Orląt Lwowskich odznaczył miasto Krzyżem Virtuti Militari[25]. 15 marca 1923 roku Rada Ambasadorów ostatecznie uznała suwerenność Polski w Galicji Wschodniej[26].

II Rzeczpospolita[edytuj | edytuj kod]

Polski herb Lwowa

W okresie międzywojennym Lwów był trzecim pod względem liczby ludności po Warszawie i Łodzi miastem Polski[27] i stolicą województwa, utracił jednak posiadany za czasów austriackich status stolicy kraju. W pierwszych latach niepodległości wielu lwowian wyemigrowało do innych miast Polski, gdzie obejmowali wysokie stanowiska w administracji, nauce i przemyśle. Samo miasto także szybko odbudowało się z wojennych zniszczeń. 11 kwietnia 1930 roku włączono do miasta osady podmiejskie Zamarstynów, Hołosko Małe, Kleparów, Sygniówkę, Kulparków, Zniesienie oraz część gmin Biłohorszcze, Kozielniki, Krzywczyce. Był to obszar 3106 ha zamieszkały przez ok. 50 tysięcy mieszkańców[28]. Tereny te stopniowo zagospodarowywano na dzielnice miasta – powstał tzw. Wielki Lwów. Łącznie miasto miało 67 km² (6346 ha) i ponad 300000 mieszkańców[29]. Lwów stał się trzecim co do wielkości miastem Rzeczypospolitej.

Pomimo odpływu wielu przedstawicieli elity, miasto wciąż było jednym z głównych w kraju ośrodków nauki, kultury, sztuki i turystyki. Był obok Krakowa, Poznania, Warszawy i Wilna miastem uniwersyteckim – jednym z głównych ośrodków nauki i kultury polskiej. Lwów był także głównym ośrodkiem kulturalno-politycznym polskich Ukraińców, a także ośrodkiem ukraińskiej konspiracji[29].

W kwietniu 1936 roku miały miejsce we Lwowie antyrządowe zamieszki organizowane przez bezrobotnych i robotników, w których na skutek brutalnej interwencji Policji zginął jeden demonstrant. Podczas jego pogrzebu wybuchły kolejne zamieszki, w efekcie których zginęło 48 osób[29].

Przed wybuchem II wojny światowej, we Lwowie mieszkało 50% Polaków, 33% Żydów i 15% Ukraińców[30].

I okupacja radziecka[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Obrona Lwowa 1939.

Zgodnie z tajnym protokołem dodatkowym do paktu Ribbentrop-Mołotow z 23/24 sierpnia 1939 po agresji III Rzeszy i ZSRR na Polskę, Lwów został po kapitulacji 23 września 1939 okupowany przez Armię Czerwoną. 22 września 1939 dowódca obrony Lwowa gen. Władysław Langner podpisał z dowództwem sowieckim kapitulację, przewidującą m.in. bezpieczny wymarsz żołnierzy wojska polskiego (w tym oficerów) i policji w kierunku granicy z Rumunią, po uprzednim złożeniu broni – umowę tę strona sowiecka złamała po złożeniu broni aresztując wszystkich i wywożąc ich w głąb ZSRR[31]. Oficerowie uczestniczący w obronie Lwowa byli przetrzymywani w obozie w Starobielsku, a następnie w przeważającej większości zostali zamordowani przez NKWD w Charkowie i pochowani w dołach śmierci w Piatichatkach.

Sowieckie władze okupacyjne po przeprowadzeniu pseudowyborów dokonały w dniach 1-2 listopada 1939 formalnej aneksji okupowanych terenów II Rzeczypospolitej. Konsekwencją aneksji było narzucenie mieszkańcom terenów okupowanych obywatelstwa ZSRR i rozpoczęcie procesu sowietyzacji terenów okupowanych i systematycznych represji policyjnych NKWD. Powyższe akty prawne, sprzeczne z Konwencją haską IV (1907) były nieważne w świetle prawa międzynarodowego i nie były uznawane zarówno przez Rząd RP na uchodźstwie, jak i państwa sojusznicze wobec Polski, a także państwa trzecie (neutralne) przez cały czas trwania II wojny światowej. Sowieci wprowadzili terror polityczny, dokonywali masowych aresztowań przedstawicieli polskich i ukraińskich elit politycznych, masowych wywózek i grabieży majątku. Planowo niszczyli naukę i kulturę polską, a przedstawicieli inteligencji, Kościoła, wojska, działaczy społecznych i politycznych zsyłali do systemu obozów koncentracyjnych Gułagu lub mordowali. Rodziny aresztowanych i zwykli ludzie podlegali przymusowym deportacjom na Syberię, do Komi i Kazachstanu. Do czerwca 1941 miały miejsce trzy fale masowych aresztowań i deportacji, wybuch wojny niemiecko-sowieckiej uniemożliwił przygotowaną czwartą deportację[32]. Przed wycofaniem się z miasta w dniach 24–26 czerwca 1941 funkcjonariusze NKWD wymordowali ponad 7 tysięcy polskich i ukraińskich więźniów[33]. W okresie pierwszej okupacji Lwowa przez Sowietów, z rąk NKWD zginęli m.in. następujący przedstawiciele nauki polskiej związani ze Lwowem: Stanisław Głąbiński – prawnik, polityk, publicysta, profesor ekonomii politycznej na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie, Ludwik Dworzak – znawca prawa karnego materialnego, procesowego i wykonawczego, sędzia, profesor Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, Zenon Wachlowski – docent prawa na Uniwersytecie Jana Kazimierza.

Okupacja niemiecka[edytuj | edytuj kod]

Po ataku Niemiec na ZSRR i zajęciu miasta (30 czerwca 1941) Niemcy wraz z nacjonalistami ukraińskimi dokonali pogromu Żydów, liczbę tych ofiar ocenia się nawet do 7 tys.

Nad ranem 4 lipca 1941 Einsatzkommando zur besonderen Verwendung dokonało mordu na 25 polskich profesorach na Wzgórzach Wuleckich (w niektórych przypadkach wraz z rodzinami). Zginęli wybitni przedstawiciele polskiej nauki, m.in.: Antoni Cieszyński, Władysław Dobrzaniecki, Jan Grek, Jerzy Grzędzielski, Edward Hamerski, Henryk Hilarowicz, Władysław Komornicki, Włodzimierz Krukowski, Roman Longchamps de Bérier, Antoni Łomnicki, Witold Nowicki, Tadeusz Ostrowski, Stanisław Pilat, Stanisław Progulski, Roman Rencki, Stanisław Ruff, Włodzimierz Sieradzki, Adam Sołowij, Włodzimierz Stożek, Kazimierz Vetulani, Kasper Weigel, Roman Witkiewicz, Tadeusz Boy-Żeleński.

Oprócz polskich uczonych wymienionych powyżej, którzy stali się ofiarami mordu profesorów lwowskich, do końca okupacji hitlerowskiej z rąk niemieckich lub bezpośrednio w związku z ich polityką represyjną, zostali zamordowani kolejni (związani ze Lwowem) polscy przedstawiciele nauki, byli to m.in.: Władysław Wisłocki, Marian Auerbach, Lucjan Grabowski, Stefan Grajewski, Stefan Rudniański, Maurycy Allerhand, Helena Polaczkówna, Herman Auerbach, Jan Badian, Filip Eisenberg, Maksymilian Jurim, Kazimierz Kolbuszewski, Jan Piekałkiewicz, Bolesław Jałowy, Łucja Charewiczowa, Adam Fischer, Juliusz Paweł Schauder, Paweł Ostern, Henry Ginsberg, Artur Hermelin, Leopold Munzer, Stanisław Frankl, Władysław Hepter.

Okupacja niemiecka Lwowa otworzyła okres nowych zbrodni. 1 sierpnia 1941 Lwów został dekretem Adolfa Hitlera wcielony do Generalnego Gubernatorstwa jako stolica Dystryktu Galicja. Niemcy zamknęli Żydów lwowskich w getcie i większość zamordowali w początku 1942 r. w obozie śmierci w Bełżcu.

22 lipca 1944 roku wybuchło powstanie lwowskie (Akcja Burza), zakończone 27 lipca, a Lwów w nocy z 26 na 27 lipca ponownie okupowali Sowieci. NKWD aresztowało ujawnione władze Polski Podziemnej, dowództwo i żołnierzy Armii Krajowej uczestniczących w powstaniu.

Information icon.svg Osobny artykuł: Akcja „Burza” we Lwowie.

II okupacja radziecka i USRR[edytuj | edytuj kod]

W okresie II okupacji sowieckiej Lwowa, za swoją patriotyczną postawę więzieni byli kolejni polscy uczeni, m.in.: Włodzimierz Burzyński, Zdzisław Pazdro, Ryszard Gansiniec, Eugeniusz Rybka, Edward Sucharda, Stanisław Fryze, Witold Minkiewicz, Juliusz Makarewicz, Kazimierz Przybyłowski i wielu innych.

Mimo regularnych i masowych represji wobec narodowości polskiej przez dwóch okupantów: niemieckiego i sowieckiego, jeszcze pod koniec 1944 roku we Lwowie na około 150 tys. mieszkańców miasta, aż ponad 103 tys. stanowili Polacy. Na samej tylko Politechnice Lwowskiej w kwietniu 1945 zatrudnionych było aż 204 Polaków (na 272 pracowników)[34].

Po konferencji jałtańskiej (4–11 lutego 1945), wyłoniony w konsekwencji jej ustaleń Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej podpisał 16 sierpnia 1945 umowę z ZSRR, uznając nieco zmodyfikowaną linię Curzona za wschodnią granicę Polski, w oparciu o porozumienie o granicy zawarte pomiędzy PKWN i rządem ZSRR 27 lipca 1944. W konsekwencji umowy Lwów i wschodnią część województwa lwowskiego włączono do Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej i w latach 1944–1947 dokonano przymusowego wysiedlenia Polaków ze Lwowa (głównie na Ziemie Zachodnie).

Szacuje się, że przedwojenna kadra naukowa Uniwersytetu Jana Kazimierza utraciła ze swojego pierwotnego stanu aż 46,5% profesorów (49 zamordowanych profesorów), natomiast Politechnika Lwowska 34,4% profesorów (24 zamordowanych osób o tym tytule naukowym). Największe straty osobowe wśród grona polskich uczonych lwowskich poniosły nauki medyczne – zginęło aż 91% zatrudnionych przed wojną profesorów, oraz teologia – 62% profesorów[35].

Po zakończeniu II wojny światowej polscy mieszkańcy Lwowa zostali różnymi sposobami przymuszeni do wyjazdu na tereny Rzeczypospolitej Polskiej w powojennych granicach, a ich miejsce zajęła głównie ludność z głębi ZSRR oraz Ukraińcy wysiedlani z Polski. Na skutek masowego napływu ludności już w 1955 roku populacja Lwowa osiągnęła liczebność równą przedwojennej (ok. 350.000). 31 marca 1946 władze sowieckie zamknęły rzymskokatolicką kurię metropolitalną, 26 kwietnia 1946 arcybiskup Eugeniusz Baziak opuścił Lwów, 3 czerwca 1946 zamknięto wszystkie kościoły lwowskie oprócz katedry, parafialnego kościoła św. Antoniego oraz parafialnego kościoła św. Marii Magdaleny (zamkniętego w 1945, jednak ponownie otwartego w 1946 i czynnego do 1962). Starano się także zacierać ślady polskości, m.in. dewastując cmentarze (np. cmentarz Orląt)[36].

Władze sowieckie zwalczały wszystkie przejawy tego co określały jako ukraiński nacjonalizm – ukraińskie symbole narodowe (tryzub, flaga niebiesko-żółta) zostały uznane za nacjonalistyczne i zakazane. Okaleczono nawet fontannę Neptuna na lwowskim Rynku, odpiłowując z posągu trójząb[37]. Represjom NKWD podlegali ukraińscy działacze polityczni i spółdzielczy. Prześladowaniom poddano nacjonalistyczne podziemie ukraińskie (UPA i OUN). Rozpoczęły się prześladowania religijne. NKWD aresztowało wszystkich biskupów i 800 z 2300 księży Kościoła greckokatolickiego, a na nieuznanym przez Watykan pseudosoborze lwowskim (8-10 marca 1946) przeprowadziło jego likwidację i włączenie w struktury rosyjskiej Cerkwi prawosławnej. W silnie obsadzonym wojskiem i milicją Lwowie UPA nie prowadziła jednak działalności, choć zdarzały się pojedyncze akcje (atak UPA na lotnisko Skniłów i rajd UPA na Lwów), ale na skutek działań prowadzonych przeciw partyzantce (m.in. akcja „Zachód”) w połowie 1946 roku UPA wycofała się na Wołyń, Zakarpacie i do Polski[36]. Po dojściu do władzy w PRL w październiku 1956 Władysława Gomułki, w latach 1957-1959 porozumienie PRL-ZSRR umożliwiło wyjazd w granice Polski Polakom, którym po 1946 władze sowieckie uniemożliwiły opuszczenie granic ZSRR, po ich wyjeździe polska populacja miasta liczyła już tylko kilkanaście tysięcy ludzi.

Po zakończeniu sowietyzacji Galicji Wschodniej nastąpiła odgórna industrializacja. We Lwowie zbudowano lub rozbudowano zakłady produkujące autobusy, ciężarówki, maszyny rolnicze, telewizory, kosmetyki, farby, produkty ropopochodne, tekstylia, obuwie, mięso, mleko i piwo. Rozbudowa przemysłu spowodowała masowy napływ ludności wiejskiej, dla której zbudowano osiedla zabudowy wielorodzinnej. Do chwili upadku ZSRR Lwów miał blisko 800.000 mieszkańców. Od lat 80. działały w mieście pierwsze nielegalne organizacje opozycyjne[36].

Ukraina[edytuj | edytuj kod]

Od 1991 Lwów wchodzi w skład niepodległej Ukrainy, przekształcenia gospodarcze doprowadziły do upadku wielu zakładów pracy i na kilka lat do kryzysu gospodarczego. W 1997 roku Stare Miasto zostało wpisane na listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO[36]. W 2006 uroczyście obchodzono 750-lecie pierwszej pisanej wzmianki o mieście[38][39].

7 maja 2010 roku Rada Miejska Lwowa nadała honorowe obywatelstwo miasta Lwowa Stepanowi Banderze i Romanowi Szuchewyczowi[40]. Utworzona przez Stepana Banderę frakcja OUN-B ponosi odpowiedzialność za zorganizowane ludobójstwo ludności polskiej na Wołyniu i Małopolsce Wschodniej, zaś Roman Szuchewycz bezpośrednią odpowiedzialność za zaakceptowanie taktyki wołyńskiej UPA i przeprowadzenie zorganizowanej czystki etnicznej na polskiej ludności Małopolski Wschodniej.

Ukraińskie władze samorządowe Lwowa po 1991 roku uczciły pamięć głównych przedstawicieli ukraińskiego nacjonalizmu także poprzez nadanie ulicom miasta ich nazwisk, m.in. we Lwowie znajdują się ulice: Stepana Bandery, Romana Szuchewycza, Dmytro Doncowa, Jewhena Konowalca, Andrija Melnyka, czy Jarosława Stećki. We Lwowie istnieje współcześnie także ulica Iwana Gonty – setnika kozackiego odpowiedzialnego za rzeź humańską z 1768. 14 października 2007 roku w 65 rocznicę powstania UPA we Lwowie odsłonięto pomnik Stepana Bandery.

We Lwowie znajdują się również ulice upamiętniające postaci polskiej historii i kultury: Aleksandra Fredrę, Marię Konopnicką, Mikołaja Kopernika, Tadeusza Kościuszkę, Ignacego Łukasiewicza, Jana Matejkę, Elizę Orzeszkową, Juliusza Słowackiego, Tadeusza Boya-Żeleńskiego i Stefana Banacha, a także Plac Adama Mickiewicza[41].

Po uzyskaniu niepodległości przez Ukrainę nazwą ulicy uhonorowano Oskara Kolberga.

W 2009 reaktywowano LKS Pogoń Lwów. Lwów był jednym z czterech miast na Ukrainie, w których odbyły się Mistrzostwa Europy w Piłce Nożnej 2012; mecze rozegrano na stadionie Arena Lwów wzniesionym w latach 2008–2011.

Kalendarium[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Kalendarium Lwowa.

Burmistrzowie Lwowa[edytuj | edytuj kod]

Prezydenci Lwowa[edytuj | edytuj kod]

  • Fiodor Jeremenko przewodniczący Tymczasowego Zarządu Miasta (od 23 września 1939)
  • Jurij Polanśkyj (w czasie okupacji niemieckiej przewodniczący Zarządu Miejskiego, 30 czerwca 1941–1943)

Po wcieleniu Lwowa do ZSRR[42] i przyłączeniu do terytorium USRR stanowisko prezydenta Lwowa, wybieralnego przez Radę Miejską zostało zlikwidowane. Miastem rządzili przewodniczący Rady Miejskiej Lwowa. Po powstaniu niepodległej Ukrainy wybierany w demokratycznych wyborach bezpośrednich mer Lwowa jest jednocześnie przewodniczącym Komitetu Wykonawczego Rady Miejskiej (tzw. miskwykonkomu) i przewodniczącym Rady Miasta Lwowa.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Zdjęcie satelitarne miasta (Landsat 5, 14 listopada 2010.)

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Lwów położony jest na skraju Roztocza, na głównym europejskim dziale wód między zlewiskiem Morza Bałtyckiego (do którego należy północna część miasta) a zlewiskiem Morza Czarnego (południowe dzielnice), w kotlinie wyżłobionej przez Pełtew w krawędzi Roztocza oraz Podola, schodzącej łukiem w kierunku wschodnim ku Pobużu, w odległości ok. 70 km od granicy polsko-ukraińskiej. Teren miasta ma charakter pagórkowaty, średnia wysokość wynosi 296 m n.p.m. Najwyższy punkt w mieście to wzgórze Wysoki Zamek, wznoszące się na wysokość 409 m. Z jego szczytu roztacza się panorama historycznego centrum miasta z charakterystycznymi zielonymi dachami kościołów i architekturą z różnych epok. Przez Lwów przepływa rzeka Pełtew, której koryto w końcu XIX wieku zostało zasklepione, by utworzyć jedną z głównych promenad Lwowa, Wały Hetmańskie, nazwane obecnie – Aleją Wolności (Prospekt Swobody).

Klimat[edytuj | edytuj kod]

We Lwowie i okolicach w dużym stopniu zaznacza się klimat kontynentalny. Przeciętna temperatura w styczniu wynosi −4 °C, w lipcu +18 °C. Przeciętne roczne opady atmosferyczne wynoszą 660 mm. Średnio występuje 66 dni pochmurnych rocznie.

Przyroda[edytuj | edytuj kod]

We Lwowie znajduje się wiele parków i terenów zielonych o różnym charakterze.

Najważniejsze parki Lwowa:

  • Park Iwana Franki (d. Ogród Jezuicki, Park Kościuszki) – najstarszy park miejski, założony w XVI wieku. Przed wejściem do parku znajduje się pomnik Iwana Franki.
  • Park kultury i rekreacji Bohdana Chmielnickiego – na jego terenie znajduje się m.in. stadion, sala koncertowa i wesołe miasteczko. 26 hektarowy park powstał on na początku lat 50. XX wieku[43]. Przy końcu głównej alei parku, w okolicy Akademii Wojskowej, znajduje się Monument Sławy Bojowej Armii Radzieckiej z 1970 roku, będący jednym z ostatnich typowo sowieckich monumentów w tej części Ukrainy[44].
  • Park Stryjski (d. Jana Kilińskiego) – powstały według planu ogrodnika Arnolda Röhringa po 1879 roku, ma opinię najpiękniejszego parku w mieście. Na jego terenie znajdują się trzy dawne pawilony wystawowe – były Pałac Sztuki (obecnie pływalnia), rotunda Panoramy Racławickiej, gdzie do 1945 roku eksponowano malowidło Wojciecha Kossaka i Jana Styki (obecnie hala sportowa), oraz wodna wieża ciśnień. W parku znajduje się też pomnik Jana Kilińskiego[45].
  • Park „Żelazna Woda” – nazwa parku pochodzi od źródeł zawierających związki żelaza.
  • Park Snopkowski – na jego terenie znajduje się kompleks sportowy (w tym stadion klubu Ukraina-Lwów)
  • Park „Wysoki Zamek” – znajduje się na największym wzniesieniu Lwowa – Wysokim Zamku. Powstał on w latach 1835–1839, gdy zasypano obniżenie między dwoma wzgórzami – Łysą Górą i Polanką, tworząc jedną przestrzeń parkową. Na terenie parku znajduje się Kopiec Unii Lubelskiej (mający 413 m n.p.m.) z tarasem widokowym oraz wieża telewizyjna[46]. Miejsce to opisywał w swojej autobiografii Wysoki Zamek polski pisarz Stanisław Lem.
  • Park Pohulanka – park leśny z uporządkowaną aleją centralną i przyległymi do niej jeziorami. Został założony w 1821 roku przez Jana Distla. Park przelega częściowo do ogrodu botanicznego im. I. Franki[47].
  • Park Łyczakowski – położony w sąsiedztwie Cmentarza Łyczakowskiego
  • Park Zniesienie – regionalny park krajobrazowy. Na terenie parku znajduje się „Gaj Szewczenki” (dawniej Kaiserwald), a w nim 50-hektarowe muzeum-skansen z zabytkami budownictwa ludowego.
  • Park Zamarstynowski – położony w północnej części miasta, na jego terenie znajduje się dawny Cmentarz Zamarstynowski
  • Park Cytadela – publicznie dostępna część terenu otaczającego Cytadelę
  • Park Studencki (Wzgórza Wuleckie) – miejsce, w którym dokonano mordu profesorów lwowskich
  • Park Skniłowski – najmłodszy z parków, ufundowany przez studentów w 1980 roku, położony jest przy lotnisku i nowo wybudowanym stadionie[48].

Nazwa miasta[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Lwowa w innych językach:

ang. Lviv biał.Львоў (Lwou) czes. Lvov esp. Lvivo est. Lviv fran. Léopol grec. Λβιβ, Λβοφ (Lwiw, Lwof) hebr. לבוב (Levov)
jid. לעמבערג (Lemberg) litew. Lvovas łac. Leopolis łot. Ļvova krym. tatar. İlbav niem. Lemberg orm. Լվով (Iwow) ros. Львов (Lwow)
rum. Lavov serbchor. Lavov słow. Ľvov ukr. Львів (Lwiw) węg. Ilyvó włos. Leopoli

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Kościół Dominikanów
Widok na rynek

Fragmenty najstarszych budowli (cerkwi i kościołów) lwowskich pochodzą z XIII wieku. Po ogromnych pożarach w 1527 i 1556, w wyniku których miasto spłonęło prawie doszczętnie, Lwów stracił większość swej gotyckiej architektury.

Na Starym Mieście znaleźć można wiele budynków w stylu renesansowym, barokowym czy klasycystycznym.

Na początku XX wieku miasto wzbogaciło się o budynki w stylu secesyjnym, a w dwudziestoleciu międzywojennym wybudowano szereg budynków modernistycznych. Budynki częstokroć posiadają na swych fasadach liczne zdobienia w postaci rzeźb, ornamentów, czy attyk.

Po wcieleniu miasta do Ukraińskiej SRR część z nich została przebudowana w duchu socrealizmu. Po uzyskaniu niepodległości przez Ukrainę większość nazw ulic miasta została ponownie zmieniona, przy czym przywrócono niektóre z nazw historycznych[49]. Natomiast na lwowskich budynkach masowo zaczęły pojawiać się tablice upamiętniające ukraińskich działaczy, artystów, naukowców i polityków.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Stare Miasto we Lwowie zostało w 1998 wpisane na listę Światowego dziedzictwa UNESCO, dzięki doskonałemu połączeniu architektonicznych i artystycznych tradycji środkowo-wschodniej Europy z wpływami włoskimi i niemieckimi, a także wzajemnym uzupełnianiu się żyjących tu niegdyś rozmaitych grup etnicznych. Grupy te choć odmienne to jednak wzajemnie od siebie zależne, zostawiły trwały ślad w architekturze i charakterze Lwowa.

O randze Lwowa świadczy fakt, że ponad pięćdziesiąt procent zabytków dzisiejszej Ukrainy znajduje się w tym mieście[50].

Pomniki lwowskie[edytuj | edytuj kod]

Pomniki współczesnego Lwowa

Przed wybuchem II wojny światowej we Lwowie istniało wiele wolno stojących pomników wzniesionych w XVIII–XX wieku upamiętniających wybitne postaci kultury i historii Polski. Najstarszy świecki pomnik był poświęcony hetmanowi Jabłonowskiemu.

W międzywojennym Lwowie mieli swe pomniki: Adam Mickiewicz, Aleksander Fredro, Bartosz Głowacki, Agenor Gołuchowski, Stanisław Jabłonowski, Teofil Wiśniowski i Józef Kapuściński, Kornel Ujejski, Jan III Sobieski (pomnik i popiersie), Franciszek Smolka, Jan Kiliński, Jan z Dukli (figura na kolumnie na Placu Bernardyńskim), Święty Krzysztof[51][52]. Po wcieleniu miasta do ZSRR część z nich została zniszczona (m.in. pomniki: Agenora Gołuchowskiego, Stanisława Jabłonowskiego, Franciszka Smolki, figura św. Jana z Dukli[53]), inne przewiezione w granice powojennej Polski: pomnik Jana III (obecnie Gdańsk), pomnik Aleksandra Fredry (obecnie Wrocław), pomnik Kornela Ujejskiego (obecnie Szczecin)[54]. Zachowały się do dnia dzisiejszego: pomnik Jana Kilińskiego w Parku Stryjskim, pomnik Bartosza Głowackiego w Parku Łyczakowskim, kolumna Adama Mickiewicza na pl. Mariackim (obecnie Plac Mickiewicza), figura Matki Bożej opodal na tymże placu, pomnik Teofila Wiśniowskiego i Jana Kapuścińskiego na Górze Stracenia[54].

Najznaczniejszą i najbardziej spektakularną dewastacją w okresie powojennym było zniszczenie w roku 1971 przez żołnierzy sowieckich przy użyciu czołgów nekropolii Cmentarza Obrońców Lwowa.

Information icon.svg Zobacz więcej w artykule Cmentarz Obrońców Lwowa, w sekcji Okres powojenny.

Do roku 1939 kilkadziesiąt upamiętnień znanych Polaków (Stanisława Skarbka, Jana Śniadeckiego, Marcelego Nenckiego, Franciszka Smolki, Juliana Zachariewicza, Józefa Piłsudskiego, Kazimierza Wielkiego) znajdowało się również wewnątrz gmachów w granicach administracyjnych Lwowa, lub jako ozdoby elewacji (Mikołaja Kopernika, Adama Mickiewicza, Tadeusza Czackiego, Józefa Ossolińskiego, Jędrzeja Śniadeckiego, Jana Długosza, Grzegorza Piramowicza, Onufrego Kopczyńskiego, Stanisława Konarskiego, Stefana Batorego)[51][52]. Do polskiego dziedzictwa kulturalnego należą setki pomników nagrobnych na Cmentarzu Łyczakowskim, zachowanych do dnia dzisiejszego, mimo że stan wielu z nich jest bardzo zły[55].

Dla upamiętnienia zbiorowych czynów polskiego oręża wzniesiono we Lwowie m.in.: pomnik Ułanów Jazłowieckich, pomnik kadetów lwowskich, pomnik Obrońców Lwowa (trzy różne pomniki: Cmentarz Obrońców Lwowa, Pomnik na Persenkówce, Pomnik w ogrodzie Politechniki), pomnik Bohaterów Rarańczy[51][52]. Wszystkie zostały zniszczone przez władze sowieckie. Po upadku ZSRR staraniem władz i przedsiębiorstw polskich (Energopol SA) zrekonstruowany został Cmentarz Obrońców Lwowa.

W latach międzywojennych Polacy planowali także postawić pomniki: namiestnikowi Galicji Andrzejowi Potockiemu (ofierze zamachu ukraińskiego studenta Mirosława Siczyńskiego w 1908), Tadeuszowi Kościuszce, Juliuszowi Słowackiemu, Marii Konopnickiej, biskupowi Władysławowi Bandurskiemu, generałowi Tadeuszowi Rozwadowskiemu, Czesławowi Mączyńskiemu. Główną przyczyną braku realizacji były wysokie koszty i problemy finansowe magistratu[51][52].

Do końca drugiej wojny światowej we Lwowie istniał tylko jeden pomnik postawiony przez Ukraińców. Znajdował się on na przedmieściach miasta Lwowa we wsi Winniki, został wzniesiony w 1914 roku i upamiętniał Tarasa Szewczenkę[52].

Po drugiej wojnie światowej władze radzieckie zbudowały liczne pomniki i popiersia mające podkreślać dominację nowej władzy nad miastem, m.in. pomniki Lenina, Engelsa, Dzierżyńskiego, Jarosława Hałana, Nikołaja Kuzniecowa, pomnik „zjednoczenia ziem zachodnioukraińskich z Ukrainą sowiecką 17 września 1939” i czołg symbolizujący „wyzwolenie”. Od 1990 roku pomniki kojarzące się z systemem komunistycznym były stopniowo usuwane[56].

Po upadku ZSRR w 1991 roku i uzyskaniu niepodległości przez Ukrainę powstały we Lwowie m.in. takie pomniki jak: pomnik Tarasa Szewczenki (w miejsce wyburzonego pomnika Lenina na Prospekcie Swobody), pomnik Ofiarom Holocaustu, pomnik Iwana Trusza, pomnik króla Daniela Halickiego, pomnik Proswity, pomnik Mychajło Hruszewskiego, pomnik Nikifora, pomnik Ignacego Łukasiewicza i Jana Zeha, pomnik Stepana Bandery[57], pomnik rozstrzelanych profesorów lwowskich[58], czy pomnik Jerzego Kulczyckiego[59].

Dzielnice[edytuj | edytuj kod]

Współczesne[edytuj | edytuj kod]

Lwów jest podzielony na sześć dzielnic administracyjnych (rejonów):

Administracji Lwowa podlegają również miasto Winniki oraz osiedla typu miejskiego Brzuchowice i Rudno.

Ludność[edytuj | edytuj kod]

Miasto Lwów – oficjalne dane GUS spisu powszechnego 1931

Ludność
(w tysiącach)

1900 160
1939 340
1959 410
2000 763,3
2009 765,6

Lwów jest siódmym co do liczby ludności miastem Ukrainy. W 2001 miasto miało 725 tys. mieszkańców z których 88% stanowili Ukraińcy, 9% – Rosjanie a 4% – Polacy[61][potrzebne źródło].

Ukraińcy 639 tys. (86,4%)
Rosjanie 64 600 (8,7%)
Polacy 30 tys. (4,1%)
Białorusini 3,1 tys. (0,4%)
Żydzi 1,9 tys. (0,3%)
Ormianie 0,8 tys. (0,1%)
całkowita populacja 739,4 tys.

Według Małego Rocznika Statystycznego z 1931 roku procentowy udział narodowości w populacji Lwowa w 1930 roku był następujący:

Polacy 67,2%
Żydzi 21,6%
Ukraińcy 9,2%
Niemcy 2%

Według austriackiego spisu statystycznego z 1909 roku populacja Lwowa wynosiła 187.056. Austriackie dane z 1906 roku podają, że mieszkańcy Lwowa posługiwali się głównie towarzysko trzema językami[62]:

  • językiem polskim – 120 612
  • językiem niemieckim wraz z żargonem żydowskim – 20 400
  • językiem ruskim – 15 159

Ludzie związani ze Lwowem[edytuj | edytuj kod]

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Zakłady cukiernicze, browar, produkcja autobusów, zakłady farmaceutyczne, przetwórstwo spożywcze[63][64][65].

Transport[edytuj | edytuj kod]

Autobusowy[edytuj | edytuj kod]

Transport autobusowy nie jest zbyt dobrze rozwinięty, posiada zaledwie kilka linii. Tanią alternatywą są tzw. marszrutki, czyli prywatne mikrobusy, które dojeżdżają w słabiej skomunikowane dzielnice miasta. Marszrutki nie posiadają określonych przystanków czy rozkładu jazdy, ale są tańsze i szybkie. Mikrobusy docierają także do lwowskich miast satelitarnych, również tych położonych w pobliżu polskiej granicy – Szeginie (Шегині) (kierunek Przemyśl-Kraków) i Rawa Ruska (Рава-Руська, kierunek Lublin–Warszawa).

Tramwajowy[edytuj | edytuj kod]

Tatra KT4D na Rynku
Information icon.svg Osobny artykuł: Tramwaje we Lwowie.

Pierwsza linia tramwaju konnego została otwarta 5 maja 1880 roku. 31 maja 1894 roku na ulice Lwowa wyjechał pierwszy tramwaj elektryczny. W 1922 roku linie tramwajowe zostały włączone do ruchu prawostronnego.

Po II wojnie światowej i przejściu miasta w granice ZSRR (sierpień 1945) dwie linie zostały zamknięte, choć większość infrastruktury została zachowana, ponadto przedłużono linię tramwajową kończącą się w 1939 roku w zajezdni na rogu ulic Kadeckiej i Wuleckiej, wzdłuż dawnej ulicy Wuleckiej[66] (obecnie: Andrieja Sacharowa) do nowych osiedli mieszkaniowych na Wulce.

Sieć tramwajowa we Lwowie cechuje się rozstawem torów 1000 mm, została zbudowana, kiedy miasto było częścią Austro-Węgier, a linie musiały przebiegać przez wąskie, średniowieczne ulice w centrum miasta.

Po Lwowie kursuje kilkadziesiąt wagonów typu Tatra T4 i Tatra KT4. W 2007 sprowadzono z Erfurtu i Gery 11 wagonów typu KT4 w odmianie niemieckiej, a w 2013 roku do miasta dotarł zbudowany na zamówienie miasta ukraiński Elektron T5L64. Cała sieć liczy 75 km, z czego większość jest w złym stanie technicznym.

Po Lwowie kursuje 10 linii tramwajowych. Noszą numery od 1 do 9, a dziesiąta to 9A.

Trolejbusowy[edytuj | edytuj kod]

Trolejbus na ulicach Lwowa
Information icon.svg Osobny artykuł: Trolejbusy we Lwowie.

Po zakończeniu II wojny światowej oraz wysiedleniu większości polskich mieszkańców, miasto odnotowało ogromny napływ nowych mieszkańców ze Związku Radzieckiego oraz dynamiczny rozwój przemysłu ciężkiego.

Wiele linii tramwajowych w centrum miasta zostało zastąpionych przez trolejbusy, wprowadzone 27 listopada 1952.

Kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Lwów Główny.
Budynek dworca głównego
Hala peronów

Lwów jest dużym węzłem kolejowym rangi krajowej i międzynarodowej, m.in. na Białoruś, Litwę, do Polski, Rosji, Słowacji i na Węgry.

Lotniczy[edytuj | edytuj kod]

Międzynarodowy Port Lotniczy znajduje się około 6 km od centrum miasta na lotnisku Skniłów.

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Literatura[edytuj | edytuj kod]

W XIX wieku Lwów był obok Krakowa polskim ośrodkiem intelektualnym cieszącym się od 1870 swobodą rozwoju polskiej i ukraińskiej kultury i nauki w dość liberalnym zaborze austriackim. Tu mieszkali znani pisarze i poeci: Mikołaj Biernacki (Rodoć), Aleksander Fredro, Seweryn Goszczyński, Leopold Staff, Jan Kasprowicz, Jan Zahradnik, Gabriela Zapolska, Maria Konopnicka, Maryla Wolska, Beata Obertyńska i wielu innych. We Lwowie działała prężna instytucja naukowa, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, która oprócz bogatej w zbiory biblioteki posiadała także własne wydawnictwo. Wychodziło tu wiele lokalnych gazet, wydawnictw i czasopism drukowanych nie tylko w języku polskim, ale także niemieckim, ukraińskim czy jidysz. Dla uszanowania literackiej przeszłości miasta odbywają się coroczne Targi Książki.

Sztuka[edytuj | edytuj kod]

We Lwowie w 1929 roku została założona polska młodzieżowa Grupa Artes znana ze swych pokazów w Paryżu i w całej Europie. Jej prace reprezentowały takie nurty jak futuryzm, kubizm, nowa obiektywność czy surrealizm. Ruch współpracował z wieloma artystami i muzykami awangardowymi. Grupa Artes dała trzynaście pokazów m.in. w Warszawie, Krakowie, Łodzi i we Lwowie. II wojna światowa położyła kres działalności grupy.

Muzea i galerie sztuki[edytuj | edytuj kod]

We Lwowie od 1827 funkcjonowało Muzeum im. Lubomirskich zawierające obszerną kolekcję dzieł sztuki i pamiątek historycznych związanych z dziejami narodu polskiego, w 1857 została ufundowana Bibliotekę Baworowskich ze zbiorem dzieł sztuki, od 1869 na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Lwowskiego istniała katedra historii sztuki, w ramach której działali wybitni historycy sztuki, m.in. Władysław Łoziński, Jan Bołoz-Antoniewicz, Władysław Kozicki, Władysław Podlacha, Mieczysław Gębarowicz.

Najbardziej godnymi uwagi galeriami i muzeami są Lwowska Galeria Sztuki, Muzeum Religii (dawniej Muzeum Ateizmu) i Muzeum Narodowe (dawniej Muzeum Przemysłu).

Muzyka[edytuj | edytuj kod]

Rozkwit życia muzycznego we Lwowie[67] zapoczątkowany został w XVI w. Marcin Leopolita, jeden z najwybitniejszych polskich kompozytorów doby renesansu, pochodził ze Lwowa i do Lwowa powrócił po służbie na dworze królewskim. Dużym uznaniem cieszył się zespół wokalny, a potem także wokalno-instrumentalny przy klasztorze dominikanów. W drugiej połowie XVI w. w cerkwiach także wprowadzano śpiew wielogłosowy.

Na przełomie XVII i XVIII w. ze Lwowem związany był Stanisław Sylwester Szarzyński. Działali wtedy również inni kompozytorzy, jak J. Staromiejski (ok. 1740 w kaplicy dominikanów) i Adalbert Jankowski.

Włączenie Lwowa do Austrii w 1792 spowodowały wielki napływ muzyków. Jako pierwszy powstał teatr niemiecki w 1776 (działał do 1872), a wkrótce – w lipcu 1780 – polski (działał z przerwami do końca marca 1842)[68]. Nastąpił rozwój teatru (pierwszym dyrektorem był Tomasz Truskolaski), a przedstawieniom zawsze wtedy towarzyszyła muzyka, i opery. Wśród kapelmistrzów byli tak wybitni muzycy jak Józef Elsner (w latach 1792–1799) i Karol Lipiński (1810–1814). W latach 1785–1799 teatrem kierował Wojciech Bogusławski, który wielką wagę przywiązywał do narodowego charakteru repertuaru. To właśnie on zachęcił Elsnera i Karola Kurpińskiego do komponowania oper.

Dzięki Elsnerowi we Lwowie powstało Towarzystwo Filharmoniczne, a w latach 1803–1812 i 1817–30 Johann Mederitch organizował publiczne koncerty symfoniczne. W 1826 Franz Xavier Mozart, syn Wolfganga Amadeusa, który mieszkał we Lwowie w latach 1808–1814 i 1822–38, w 1826 założył stowarzyszenie muzyki kościelnej (Cäcilien-Verein).

Ważne dla życia muzycznego we Lwowie było powstanie w 1838 towarzystwa, najpierw pod nazwą Gesellschaft zur Beförderung der Musik in Galizien, od 1848 pod nazwą Galicyjskie Towarzystwo Muzyczne, a następnie po 1918 roku pod polską nazwą Polskie Towarzystwo Muzyczne we Lwowie. Towarzystwo finansowało konserwatorium (zał. w 1870), a także kilka chórów oraz amatorską orkiestrę. W latach 1858–1887 na czele Towarzystwa, a zarazem konserwatorium, stał Karol Mikuli, uczeń Chopina. Do grona pedagogów uczących w lwowskich konserwatorium należał też m.in. Stanisław Niewiadomski (1887–1914), Henryk Melcer-Szczawiński (1897–99), Józef Koffler (1928–41). Długoletnim dyrektorem konserwatorium był Mieczysław Sołtys (1899–1929), a po nim jego syn Adam (1929–39); za jego czasów chór lwowskiej szkoły uważany był za najlepszy w Polsce.

Opera we Lwowie. Nazwana imieniem Salomei Kruszelnickiej, która przez wiele lat była z nią związana jako solistka.

Lwów miał wyjątkowo efektowne teatry. W 1842 roku otwarto Teatr Skarbkowski, trzeci co do wielkości gmach w ówczesnej Europie Środkowej, a w 1903 jeszcze wspanialszy gmach opery, wzorowanej na wiedeńskiej. Początkowo wystawiano w niej repertuar bardzo zróżnicowany: od dramatów klasycznych w języku niemieckim i polskim, poprzez operę, operetkę, do komedii.

W 1874 we Lwowie powstał teatr ukraiński, z którym związało się wielu ukraińskich muzyków. W tym czasie polski teatr, w którym wystawiano również opery, stał się najważniejszą obok warszawskiej sceną operową w Polsce. W 1900 roku we Lwowie otwarto operę – Teatr Wielki, która w latach międzywojennych była jedną z trzech stałych scen operowych w Polsce (obok Warszawy i Poznania). Związani byli z tą sceną m.in. Sołomija Kruszelnyćka oraz Adam Didur, który po sukcesach w La Scali wrócił do Lwowa i od 1932 kierował operą i uczył śpiewu w konserwatorium.

W 1902 powstała Filharmonia, która pracowała z przerwami, wznowiła działalność w 1921 i w następnych latach również borykała się z kłopotami, spowodowanymi kryzysem gospodarczym.

W życiu muzycznym miasta bardzo ważną rolę pełniły chóry. Były zespoły polskie, jak „Echo” (zał. 1887), „Lwowski chór akademicki” (zał. 1899) i „Lwowski chór robotniczy” (zał. 1902) – oraz ukraińskie, jak „Bojan” (zał. 1890), „Bandurys” (zał. 1905) i sławny chór dziecięcy „Dudaryk”.

W 1912 roku na Uniwersytecie, dzięki staraniom Adolfa Chybińskiego otwarta została druga (po krakowskiej) muzykologia w Polsce. Wydawano czasopisma poświęcone życiu muzycznemu: „Gazeta muzyczna” (1918), „Lwowskie wiadomości muzyczne i literackie” (1925–34), „Echo” (1936–37), w których publikowali m.in. Seweryn Barbag, Józef Koffler, Stefania Łobaczewska. Koncerty w poważnym stopniu organizowane było przez stowarzyszenia: w 1919 powstał Związek Muzyków we Lwowie, a w 1930 lwowska filia Międzynarodowego Towarzystwa Muzyki Współczesnej, a w 1933 Lwowskie Towarzystwo Miłośników Muzyki i Opery.

Polskie Radio Lwów uruchomione 5 stycznia 1930 było pierwszą rozgłośnią we wschodniej Polsce. Programy emitowane ze Lwowa okazały się bardzo popularne w całym kraju. Radio grało muzykę klasyczną i rozrywkową, nadawało programy publicystyczne, audycje dla młodzieży, wiadomości i msze w każdą niedzielę. Ogromną popularnością cieszyła się Wesoła Lwowska Fala, audycja kabaretowa przeplatana muzyką.

Zajęcie miasta przez ZSRR spowodowało gruntowne zmiany w życiu muzycznym, które przeorganizowano na wzór sowiecki. Wyraźne oparcie otrzymali też przede wszystkim muzycy ukraińscy. Ogromna większość żydowskich artystów zginęła, lub uciekła. Wielu polskich artystów zostało deportowanych do azjatyckiej części ZSRR. Część z nich po wojnie powróciła do Polski.

Nauka[edytuj | edytuj kod]

Uniwersytet Lwowski
Politechnika Lwowska

Lwów należy do najważniejszych ośrodków akademickich na Ukrainie. Jest siedzibą Politechniki Lwowskiej założonej w 1843 i Uniwersytetu Lwowskiego założonego w 1661[69], który jest jednym z najstarszych w Europie Środkowej. Prestiż Uniwersytetu znacznie wzrósł dzięki pracom profesora Kazimierza Twardowskiego (1866–1938), jednego z założycieli szkoły lwowsko-warszawskiej. Z tutejszym uniwersytetem związani byli wybitni polscy matematycy tacy jak Stefan Banach, Juliusz Schauder czy Stanisław Ulam.

Religia[edytuj | edytuj kod]

Od początku swego istnienia Lwów był miastem różnorodnym etnicznie i religijnie. Przed kasatą józefińską we Lwowie było ok. 60 świątyń. Najstarsze z nich zbudowane były w XIII wieku. Trzy największe chrześcijańskie grupy wyznaniowe: katolicy (głównie Polacy i Niemcy), prawosławni (głównie Rusini i Grecy), wyznawcy Kościoła Ormiańskiego (Ormianie), miały swe biskupstwa we Lwowie od XVI wieku (przy czym lwowskie arcybiskupstwo łacińskie istniało już od 1412).

Lwów jest obecnie siedzibą archidiecezji lwowskiej i pozostaje centrum Kościoła rzymskokatolickiego na Ukrainie, a także Ukraińskiej Cerkwi greckokatolickiej. We Lwowie swoją siedzibę ma eparchia lwowska Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Moskiewskiego[70]. Eparchię lwowsko-sokalską prowadzi także Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Kijowskiego. Obecny jest także Apostolski Kościół Ormiański oraz Adwentyści Dnia Siódmego[71]. W mieście działa ponad 50 zborów Świadków Jehowy, a 21 z nich korzysta z dużego kompleksu Sal Królestwa[72]. W mieście znajduje się również Biuro Oddziału koordynujące działalność tego wyznania na Ukrainie[73].

Najliczniej reprezentowaną grupą religijną są grekokatolicy obrządku bizantyjsko-ukraińskiego. W obrządku tym oprócz księży diecezjalnych posługują tam także zgromadzenia zakonne: redemptoryści, bazylianie, redemptorystki misjonarki oraz Służebnice NMP.

Żydzi lwowscy[edytuj | edytuj kod]

Lwów posiadał przed wojną dużą i aktywną wspólnotę żydowską. Spis powszechny z 1931 roku wykazał, że spośród 312 231 osób zamieszkujących Lwów, 75 316 posługiwało się na co dzień w mowie językiem żydowskim lub hebrajskim[74]. Do 1941 w mieście znajdowało się około 45 synagog i domów modlitewnych. W dniach 25–29 lipca 1941 miał miejsce pogrom ludności żydowskiej określany jako Dni Petlury (nazwa od Symona Petlury), w trakcie których niemieckie Einsatzgruppen z udziałem nacjonalistów ukraińskich zamordowały około 2 tys. Żydów.

Information icon.svg Osobny artykuł: Pogromy lwowskie (1941).

Podczas II wojny światowej, w 1941 hitlerowcy zniszczyli synagogę główną, a w następnych latach kolejne synagogi. Żydzi zostali przesiedleni do lwowskiego getta położonego w północnej części miasta (Zamarstynów). W pierwszej połowie roku 1942 większość z nich w ramach Holocaustu (Aktion Reinhard) została deportowana przez niemieckie władze okupacyjne do obozu zagłady Belzec w Bełżcu i zamordowana przez SS w komorach gazowych obozu zagłady.

Według spisu ludności z 1910 osób wyznania rzymskokatolickiego było we Lwowie 101 267 (51,7%), żydowskiego 56 751 (29%), a greckokatolickiego 34 454 (17,1%).

Sport[edytuj | edytuj kod]

Przed I wojną światową Lwów był jednym z najważniejszych polskich ośrodków sportowych. Powstały tu pierwsze polskie kluby piłkarskie i wielosekcyjne.

Polskie kluby przedwojenne:

Inne kluby przedwojenne:

Obecnie istniejące kluby lwowskie:

Współpraca zagraniczna[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 GUS Obwodu Lwowskiego: Demograficzna sytuacja we Lwowie, styczeń-kwiecień 2013 roku (ukr.). [dostęp 2013-07-06].
  2. Polska Encyklopedia Szlachecka, t. I, Warszawa 1935, s. 42.
  3. Dz. U. z 1920 r. Nr 117, poz. 768 – Ustawa z dnia 3 grudnia 1920 r. o tymczasowej organizacji władz administracyjnych II instancji (województw) na obszarze b. Królestwa Galicji i Lodomerji z W. Ks. Krakowskiem oraz na wchodzących w skład Rzeczypospolitej Polskiej obszarach Spisza i Orawy. Województwo zaczęło funkcjonować 1 września 1921 – wszedł w życie podział b. Królestwa Galicji i Lodomerii na województwa i likwidacja Namiestnictwa Galicji. Dz. U. z 1921 r. Nr 46, poz. 282- Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 17 maja 1921 r. w przedmiocie wykonania art. 3 ustawy z dnia 3 grudnia 1920 r. o tymczasowej organizacji władz administracyjnych II instancji (województw) na obszarze b. Królestwa Galicji i Lodomerji z W. Ks. Krakowskiem oraz na wchodzących w skład Rzeczypospolitej Polskiej obszarach Spisza i Orawy, por. Agnieszka Biedrzycka, Kalendarium Lwowa 1918-1939, Kraków 2012 wyd. Universitas, ISBN 97883-242-1678-9, s. 129.
  4. Od 22 września 1939 do 30 czerwca 1941 pod okupacją ZSRR w konsekwencji agresji ZSRR na Polskę 17 września 1939 i paktu Ribbentrop-Mołotow, 1 listopada 1939 jednostronnie anektowany przez ZSRR, od 30 czerwca 1941 do 22 lipca 1944 pod okupacją III Rzeszy w konsekwencji ataku Niemiec na ZSRR, od 22 lipca 1944 do 16 sierpnia 1945 ponownie pod okupacją sowiecką.
  5. Po konferencji jałtańskiej (4–11 lutego 1945), wyłoniony w konsekwencji jej ustaleń Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej podpisał 16 sierpnia 1945 umowę z ZSRR, uznając nieco zmodyfikowaną linię Curzona za wschodnią granicę Polski, w oparciu o porozumienie o granicy zawarte pomiędzy PKWN i rządem ZSRR 27 lipca 1944. W konsekwencji umowy Lwów i wschodnią część województwa lwowskiego włączono do Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej.
  6. Uzasadnienie wpisu: „Criterion (ii): In its urban fabric and its architecture, L’viv is an outstanding example of the fusion of the architectural and artistic traditions of eastern Europe with those of Italy and Germany. Criterion (v): The political and commercial role of L’viv attracted to it a number of ethnic groups with different cultural and religious traditions, who established separate yet interdependent communities within the city, evidence for which is still discernible in the modern townscape”. Stare Miasto we Lwowie na stronie UNESCO (język angielski).
  7. Я. Ісаєвич, М. Литвин, Ф. Стеблій, Iсторія Львова. У трьох томах. – Wyd.Центр Європи, Львів 2006, ISBN 978-966-7022-59-4, t. 1, s. 7.
  8. Antoni Schneider, Badania i poszukiwania archeologiczne w Galicji w ostatnich latach, „Przegląd Archeologiczny”, R. 1: 1876, z. 1, s. 16–22; Oleksij Onysymowyć Ratyć, Drevnorus’ki materiały z rozkopok 1955–1956 rr. na Zamkovij hori u L’vovi, Materiały i Doslidżennja z Archeologii Prykarpatt’ja i Vołyni 1961, t. 3, s. 115–127, [w:] Łukasz Walczy, Początki Lwowa w świetle najnowszych badań, [w:] Lwów wśród nas, cz. 2, 2006, s. 20–21.
  9. 9,0 9,1 Vołodymyr Vujcyk, Derżavnyj Istoryczno-Architekturnyj Zapovidnyk u L’vovi, Lwów 1991, s. 9, [w:] Łukasz Walczy, Początki Lwowa w świetle najnowszych badań, [w:] Lwów wśród nas, cz. 2, 2006, s. 20–21.
  10. Jan Buraczyński, Roztocze – dzieje osadnictwa, Lublin 2008, s. 73.
  11. „taki był płomień, iż na wsze strony widziano pożar, jakoż i ze Lwowa patrzący ku polom bełskim widzieli łunę do płomieni wielkiego ognia”. Aleksander Czołowski, Historia Lwowa od założenia do roku 1600, Lwów 1925, s. 4.
  12. Andrzej Kępiński: Ukraina – po obu stronach Dniestru. Poznań: Zysk i S-ka, grudzień 2013, s. 83, seria: Człowiek poznaje świat. ISBN 978-83-7785-346-7.
  13. Karol Grunberg, Bolesław Sprengel, Trudne sąsiedztwo, Warszawa 2005, s. 31.
  14. „Dziełem rzeczywistych twórców unii polsko-litewskiej i kierowników polskiej polityki był akt formalnego objęcia Rusi Halicko-Włodzimierskiej pod władzę Polski (1387). Aktu tego dokonała Jadwiga jako sukcesorka Ludwika, a chodziło w nim przede wszystkim o uchylenie zwierzchności węgierskiej nad tym krajem, utrwalonej po śmierci Kazimierza Wielkiego”, Jerzy Wyrozumski, Historia Polski do roku 1505, Warszawa 1978, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 250.
  15. Przemysław Włodek, Adam Kulewski, Lwów. Przewodnik, Pruszków 2006, s. 33.
  16. W 1412 wydana została bulla papieska, w 1414 nastąpiła jej promulgacja.
  17. Jacek Tokarski, Lwów i okolice, Pascal, Bielsko-Biała 2005.
  18. Podczas oblężenia Lwowa w 1648 przez wojska Chmielnickiego i sprzymierzonych z nimi Tatarów, jednym z warunków odstąpienia wojsk było wydanie lwowskich Żydów. Obrońcy nie zgodzili się na to, oświadczając, że Żydzi „równo z nimi wszystkie nakłady i niewczasy ponoszą”.
  19. Andrzej Kępiński: Ukraina – po obu stronach Dniestru. Poznań: Zysk i S-ka, grudzień 2013, s. 86, seria: Człowiek poznaje świat. ISBN 978-83-7785-346-7.
  20. patrz Historia Lwowa.
  21. patrz Historia Lwowa.
  22. Wojska austriackie opuściły go w nocy z 2 na 3 września 1914.
  23. Rosjanie opuścili Lwów 20 czerwca 1915.
  24. W chwili wydania przez płk. Hnata Stefanowa rozkazu wycofania się z miasta oddziały Ukraińskiej Armii Halickiej obsadzały: Ratusz (na którego wieży polska flagę wywiesił ok. godziny 5.00 rano por. Roman Abraham po wycofaniu się oddziału ukraińskiego), Wysoki Zamek, Górę Jacka, Namiestnictwo, Narodnyj Dim, Cytadelę, Koszary Ferdynanda (Gródecka 40) i dzielnicę Żółkiewską. Michał Klimecki, Polsko-ukraińska wojna o Lwów i Galicję Wschodnią 1918-1919, Warszawa 2000 Volumen, s. 135, ISBN 83-7233-145-6.
  25. Odznaczone Orderem Virtuti Militari oprócz Lwowa są tylko miasta: Warszawa i Verdun.
  26. Tekst deklaracji opublikowany w:Dz. U. z 1923 r. Nr 49, poz. 333.
  27. Andrzej Kępiński: Ukraina – po obu stronach Dniestru. Poznań: Zysk i S-ka, grudzień 2013, s. 103, seria: Człowiek poznaje świat. ISBN 978-83-7785-346-7.
  28. Magdalena Kampioni „Tadeusz Wróbel (1886-1974) – architekt i urbanista” – monografia (zip).
  29. 29,0 29,1 29,2 Grzegorz Rąkowski: Lwów. Pruszków: Oficyna Wydawnicza „Rewasz”, 2008, s. 40−43. ISBN 978-83-89188-70-8.
  30. Andrzej Kępiński: Ukraina – po obu stronach Dniestru. Poznań: Zysk i S-ka, grudzień 2013, s. 111, seria: Człowiek poznaje świat. ISBN 978-83-7785-346-7.
  31. 22 IX w Winnikach przedstawiciele Armii Czerwonej przyjęli bez dyskusji warunki wysunięte przez gen. Langnera. Przyjęto protokół o przekazaniu miasta Lwowa Armii Czerwonej, w którym m.in. stwierdzono, że Wojsko Polskie opuści poszczególne sektory. O dalszych losach wojska była mowa w pkt. 6 i 8, które głosiły: „6. Jeńcy szeregowi i młodsi oficerowie kolumnami pieszymi, starsi oficerowie autami opuszczą miasto wzdłuż szosy Lwów–Kurowice [...] 8. Oficerom Wojsk Polskich gwarantuje się osobistą swobodę i nietykalność ich osobistej własności. Przy przejazdach do Państw Obcych rozstrzyga Władza Miejska wraz z przedstawicielami władz dyplomatycznych danego Państwa”. Protokół ten podpisali przedstawiciele Armii Czerwonej: kombryg Kuroczkin, kombryg Jakowlew, płk Diedow, płk Fotczenkow i komisarz pułkowy Makarow; ze strony Wojska Polskiego gen. Langner i płk dypl. Rakowski[1], por. też Wojciech Roszkowski, Najnowsza historia Polski 1914–1945, Świat Książki, Warszawa 2003, s. 411, ISBN 83-7311-991-4. Lwowscy policjanci zostali wymordowani ogniem karabinów maszynowych na szosie prowadzącej na Winniki.
  32. Wagonami kolejowymi przygotowanymi do wywózek ewakuowało się NKWD i funkcjonariusze sowieccy.
  33. Lwów od środka, Wydawnictwo RM, Warszawa 2007, s. 16.
  34. Sławomir Kalbarczyk, Czystka na uczelniach. Zagłada polskiego środowiska naukowego we Lwowie po ’44, Biuletyn IPN, nr 3/2011.
  35. Włodzimierz Bonusiak, Kto zabił profesorów lwowskich?, Rzeszów 1989, s. 112.
  36. 36,0 36,1 36,2 36,3 Grzegorz Rąkowski: Lwów. Pruszków: Oficyna Wydawnicza „Rewasz”, 2008, s. 53−56. ISBN 978-83-89188-70-8.
  37. „W swej gorliwości sowieccy urzędnicy we Lwowie usunęli trójząb nawet z pomnika boga mórz – Neptuna”. Grzegorz Motyka „Ukraińska partyzantka 1942-1960”, Warszawa 2006 Wyd. Instytut Studiów Politycznych PAN, Oficyna Wydawnicza RYTM, ISBN 83-88490-58-3, s. 419.
  38. Prezydenci obchodzą 750 lat Lwowa.
  39. Lwów obchodzi 750-lecie pierwszej pisanej wzmianki o mieście.
  40. Bandera i Szuchewycz zostali honorowymi obywatelami Lwowa.
  41. Mapa Lwowa w Google Earth.
  42. Umowa graniczna pomiędzy Polską a ZSRR z 16 sierpnia 1945 roku.
  43. http://www.lvivcenter.org/pl/uid/picture/?pictureid=1827.
  44. http://podroze.gazeta.pl/podroze/1,114158,12419415,Lwow__Parki_lwowskie.html.
  45. http://podroze.gazeta.pl/podroze/1,114158,12419415,Lwow__Parki_lwowskie.html.
  46. http://podroze.gazeta.pl/podroze/1,114158,12411125,Lwow_zabytki__Wysoki_Zamek.html.
  47. http://www.lvivguide.info/pl/lviv-parks/park-pohulyanka.html.
  48. http://rovin.com.ua/index.php/en/lviv-for-travel/ecological-paths-in-lviv/green-circle-of-lviv.
  49. Spis ulic Lwowa, porównanie 1939-2006 w: Grzegorz Mazur, Jerzy Skwara, Jerzy Węgierski, Kronika 2350 dni wojny i okupacji Lwowa 1 IX 1939 – 5 II 1946, Katowice 2007, Wyd. Unia Katowice, ISBN 978-83-86250-49-3; s. 642-644.
  50. Historia, kultura. W: Elżbieta i Andrzej Lisowscy: Kieszonkowy przewodnik: Lwów od środka. Warszawa: Read Me, 2007, s. 96. ISBN 978-83-7243-467-8.
  51. 51,0 51,1 51,2 51,3 Przedwojenne lwowskie pomniki.
  52. 52,0 52,1 52,2 52,3 52,4 Grzegorz Rossoliński-Liebe, „Die Stadt Lemberg in den Schichten ihrer politischen Denkmäler”, Lviv 2009.
  53. Kolumna zachowała się do dziś.
  54. 54,0 54,1 Pomniki lwowskie.
  55. Cmentarz Łyczakowski.
  56. Tarik Cyril Amar, Different but the Same or the Same but Different? Public Memory of the Second World War in Post-Soviet Lviv, Journal of Modern European History, Volume 9, Number 3 / November 2011, s. 374-375.
  57. odsłonięty 13 października 2007 r.
  58. Odsłonięty w lipcu 2011 r.,[2].
  59. Odsłonięty 22 października 2013 У Львові відкрили пам’ятник Юрію-Францу Кульчицькому.
  60. P. Włodek, A. Kulewski, Lwów: przewodnik, Pruszków 2006, s. 23–24. ISBN 83-89188-53-8.
  61. Dane za: Towarzystwo Kultury Polskiej Ziemi Lwowskiej we Lwowie.
  62. Przewodnik po Lwowie i okolicy, Lwów 1910, s. 48.
  63. Sprawozdanie departamentu polityki gospodarczej Rady Miejskiej Lwowa za lata 2006-2008(język ukraiński).
  64. krótki opis przedsiębiorstw Lwowa (język ukraiński).
  65. МИКОЛА НАЗАРУК РОЛЬ ПРОМИСЛОВОСТІ У ФОРМУВАННІ СОЦІОЕКОСИСТЕМИ МІСТА ЛЬВОВА У ХХ СТОЛІТТІ(Mykola Nazaruk. The industrial role in the formation of the Lviv socioecosystem during the XX century) Historia przemysłu lwowskiego w wieku XX (język ukraiński).
  66. Za czasów sowieckich Feliksa Dzierżyńskiego.
  67. Oprac. na postawie hasła Mirosława Perza „Lwów” w The Grove Dictionary of Music and Musicians, wyd. 2, 2001.
  68. T. 4: Oświecenie. W: Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1966, s. 180.
  69. Korzenie Uniwersytetu sięgają roku 1608, kiedy to założona została szkoła jezuicka, której w 1661 roku król polski Jan Kazimierz nadał prawa akademickie.
  70. Львовская епархия.
  71. EPISCOPATE OF THE UKRAINIAN ORTHODOX CHURCH – KYIV PATRIARCHATE.
  72. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 31 maja 2014.
  73. Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy 15 marca 2012 s. 5, 6.
  74. „Drugi powszechny spis ludności z dnia 9 grudnia 1931. Miasto Lwów”, Warszawa 1937.
  75. Miasta partnerskie (pol.). Miasto i gmina Oleszyce. [dostęp 2012-05-27].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]