Ryszi

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Ryszi (sanskryt ऋषि, trl. ṛṣi, ang. rishi) – tytuł[1] hinduistyczny. W okresie wedyzmu przynależał się autorom hymnów wedyjskich i niektórym bogom (np. Agniemu[2][3]). Natomiast w okresie Brahmanów i Upaniszad ryszi postrzegani byli jako klasa istot wyraźnie odrębna od bogów (dewa), przodków (pitry), ludzi i zwierząt[2]. Ich liczebność nie jest ściśle określona, niektóre źródła podają listę nawet 48 tysięcy imion ryszich[4]. Wyższy stopień w mądrości określany jest tytułem maharszi. Natchniony wieszcz-kobieta to ryszika (sanskryt trl. ṛṣikā)[5]. Tytułem ryszi określa się też założycieli klasycznych indyjskich szkół filozoficznych (darśana)[6].

Etymologia i znaczenia[edytuj | edytuj kod]

Termin ryszi pochodzi z sanskrytu.

  • Wywodzony jest od rdzenia ṛṣ. Pierwiastek ten objaśniany jest poprzez pośrednictwo języka angielskiego jako:
  1. to go, to move[7]
  2. to flow, to move near by flowing[8]
  3. movement oraz knowledge[9].

Znaczenie „ruch” odnosi się do aktu ze strony boskiej, by przyjść do rysziego[10] i objawić mu w pojedynczym widzeniu całą treść hymnu.

  • Możliwe jest też by wywodzić termin ṛṣi od pierwiastka dṛś – widzieć[11].

Polskojęzyczne źródła używają dla tych autorów hymnów następujących znaczeń (wykaz jedynie z publikacji polskich nie będących tłumaczeniami):

  • pochodne od rasen z niem. „szaleć” – (w znaczeniu ogarnięcia świętym czy natchnionym szałem)[12]
  • wieszcz[13]
    • indyjski wieszcz[14]
    • wieszcz wedyjski[15]
    • wedyjski wieszcz[16]
    • rygwedyjski wieszcz[17]
    • natchniony kapłan-wieszcz[18]
    • mityczny wieszcz[19]
  • poeta[20]
    • poeta rygwedyjski[21]
    • natchniony poeta[22]
    • poeta-śpiewak[23]
    • poeta-wieszcz[24]
  • święty[25]
  • mędrzec[28]
    • natchniony mędrzec[29]
    • mędrzec-asceta[30]
    • mędrzec-jasnowidz[31]
  • wizjoner[32]
    • wedyjski wizjoner[33]
    • ostrowidz, jasnowidz[34]
  • prorok[35]

Ryszi przedwedyjscy[edytuj | edytuj kod]

(sekcja do pilnego napisania)

Klasyfikacja[edytuj | edytuj kod]

Ryszich można podzielić na trzy kategorie[37]:

  1. brahmarszi
  2. radźarszi
  3. dewarszi

Szerszy podział obejmuje następujące rodzaje ryszich:

  1. brahmarszi,
  2. dewarszi,
  3. wiprarszi,
  4. paramarszi,
  5. maharszi,
  6. radźarszi,
  7. śrutarszi,
  8. dźanarszi,
  9. taparszi,
  10. satjarszi,
  11. kandarszi[38],
  12. kandarszi,
  13. nagarszi - np. Arbuda Kadraweja.

Rysziki[edytuj | edytuj kod]

Natchniony mędrzec kobieta nazywana jest ryszika (sanskryt ṛṣikā). Rygweda wymienia 27 takich wieszczek. Podzielone są tradycyjnie na trzy podgrupy:

  1. Ghosza, Godha, Wiśwawara, Apala, Upaniszat, Niszat, Brahmadźajadźuha, Agastjaswasa, Aditi
  2. Indrani, Indramata, Sarama, Romasa, Urwasi, Lopamudra, Nadjah, Jami, Śaśwati
  3. Śrih, Laksza, Sarpardźani, Wak, Śraddha, Medha, Dakszina, Ratri, Surjasawitri[39].

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Ryszi to postacie mitologiczne, które pojawiają się w najstarszych dziełach wedyzmu. Obok wiprów, kawich i dźaritarów, wskazuje się ich jako istoty ludzkie - autorów hymnów zebranych w Wedach oraz późniejszych śastr i sutr hinduistycznych. Bywają też postrzegani jako istoty nadludzkie, obdarzone cudownymi mocami wibhuti, które wykorzystywać mieli w procesach kreacji wszechświata (np. siedmiu saptarszich) i uzdrawianiu ludzi. Mitologia indyjska uznaje ich za patronów wielu różnych dziedzin i umiejętności[40].

Szczegółowym analizom poddawano procedury prowadzące tych wieszczów do pozyskiwania treści hymnów zamieszczonych w Rygwedzie:

  • ṛṣ - pierwiastek sanskryckiego słowa ryszi, sugeruje możliwość przybywania bóstw do wieszczów
  • soma - znane są hymny mówiące o napoju z takiej rośliny (możliwe że muchomora), którą wysoko cenili bohaterowie i autorzy hymnów
  • manīṣā - zdolność myślenia wzmiankowana w hymnach - jest określana jako otrzymywana od bogów wieszcza moc tych poetów
  • tapas - wieszczowie w poznawczej aktywności skierowanej do swojego wnętrza, używając zdolności myślenia manīṣā, w procesie utożsamienia , szukali w sercach obrazów rzeczywistości, które wyrażali następnie treścią hymnów[41].

Przykłady użycia tytułu[edytuj | edytuj kod]

Hinduistyczni współcześni guru[edytuj | edytuj kod]

Postacie przywódców politycznych[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Riszi. W: Georg Feuerstein: Joga – Encyklopedia. Maria Kużniak (tł.). Wyd. 1. Poznań: Wydawnictwo BRAMA, 2004, s. 244. ISBN 83-914652-5-X.
  2. 2,0 2,1 Wieszcz, Andrzej Ługowski (tł.). W: Słownik mitologii hinduskiej. Andrzej Ługowski (red. nauk.). Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 1994, s. 205, seria: Świat Orientu. ISBN 83-86483-20-2. Cytat: Agniego też się określa mianem ryszi.
  3. Mircea Eliade, Historia wierzeń i idei religijnych, tom 1, str. 147, rozdz. Agni – sakralny charakter ognia / Religia Indieuropejczyków – Bogowie wedyjscy, cytat= Hymny podkreślają duchowe przymioty Agniego: jawi się w nich jako wieszcz (ṛṣi), obdarzony wielką inteligencją i zdolnością jasnowidzenia
  4. Riszi, Barbara Mękarska (tł.). W: Louis Frédéric: Słownik cywilizacji indyjskiej. Przemysław Piekarski (red. nauk.). Wyd. 1. T. 2. Katowice: Wydawnictwo „Książnica”, 1998, s. 187, seria: Słowniki Encyklopedyczne „Książnicy”. ISBN 83-7132-370-0.
  5. Riszi. W: Georg Feuerstein: Joga – Encyklopedia. Maria Kużniak (tł.). Wyd. 1. Poznań: Wydawnictwo BRAMA, 2004, s. 245. ISBN 83-914652-5-X.
  6. Sue Hamilton Filozofia indyjska. Wprowadzenie., roz. Wgląd poznawczy, s. 11
  7. Panini, Dhātupāṭha, xxviii
  8. Monier-Williams, Sanskrit English Dictionary
  9. Rishi. W: Swami Harshananda: A Concise Encyclopeaedia of Hinduism. Wyd. 1. T. 3: R – Z. Bangalore: Ramakrishna Math, April 2008. ISBN 978-81-7907-057-4. (ang.)
  10. Rishi. W: Swami Harshananda: A Concise Encyclopeaedia of Hinduism. Wyd. 1. T. 3: R – Z. Bangalore: Ramakrishna Math, April 2008. ISBN 978-81-7907-057-4. (ang.)
  11. Słowniczek do traktatów. W: Manu Swajambhuwa, Watsjajana Mallanaga: Manusmryti czyli traktat o zacności. Kamasutra czyli traktat o miłowaniu. Maria Krzysztof Byrski (przeł.). Wyd. 1. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1985, s. 201, seria: Bibliotheca Mundi. ISBN 83-06-00997-5. Cytat: wieszczowie – sansk. ryszi mityczne postacie natchnionych piewców hymnów wedyjskich. »Usłyszeli« lub »ujrzeli« je oni i przekazali pozostałym ludziom. Mistyczna etymologia tego słowa wiążąca je z pierwiastkiem słownym dryś »widzieć« uzasadnia ich wizjonerstwo....
  12. Rygweda jeszcze raz. W: Eugeniusz Słuszkiewicz: Pradzieje i legendy Indii. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2001, s. 95, seria: Świat Orientu. ISBN 83-88238-67-1. Cytat: termin r(i)szi wiążą niektórzy z niem. rasen – »szaleć«, w tym sensie, że wieszcza ogarnia natchniony lub święty szał.
  13. hasło WIESZCZ. W: Słownik mitologii hinduskiej. Andrzej Ługowski (red. nauk.). Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 1994, s. 205, seria: Świat Orientu. ISBN 83-86483-20-2. Cytat: WIESZCZ (sanskr. ryszi) istota obdarzona niezwykłą nadludzką mocą (...) przejawiająca się przede wszystkim w zdolności widzenia rzeczy ukrytych i niedostępnych wzrokowi..
  14. Rygweda jeszcze raz. W: Eugeniusz Słuszkiewicz: Pradzieje i legendy Indii. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2001, s. 95, seria: Świat Orientu. ISBN 83-88238-67-1. Cytat: indyjscy wieszczowie mieli świadomość otrzymywania natchnienia i uważali je za nieodzowny czynnik w uprawianiu twórczości literackiej.
  15. Piotr Balcerowicz: Historia klasycznej filozofii indyjskiej. Część pierwsza: początki, nurty analityczne i filozofia przyrody. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2003, s. 55, seria: Świat Orientu. ISBN 83-88938-55-X. Cytat: Umysły wieszczów wedyjskich (ṛṣi) zaprzątało więc pytanie o początki i źródło świata..
  16. Przemysław Piekarski: Brahmaloka. W: Zaświaty i krainy mityczne. M.Sacha-Piekło (red.). Wyd. 1. Kraków: Wydawnictwo Znak, 1999, s. 77. ISBN 8370068545. Cytat: był dostępny za życia wielkim riszim (wedyjskim wieszczom) i ascetom..
  17. Joanna Jurewicz: Kosmogonia Rygwedy. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Semper, 2001, s. 76, 319. ISBN 83-86951-75-3. Cytat:  »rygwedyjscy wieszczowie«, (...) od pierwiastka Vvip oznaczającego »wprawiać w drzenie, wstrząsac wzruszać« i wyrażającego wewnętrzną wibrację ogarniającą wieszcza (ṛṣi) lub poetę (kavi), uzyskana dzieki Somie.
  18. Religia. Encyklopedia PWN (9 t.), red. Tadeusz Gadacz i Bogusław Milerski, PWN Warszawa 2003 ISBN 83-01-14053-4 , tom 9, str. 11 , cytat= natchniony kapłan-wieszcz, autor świętych strof i hymnów
  19. Agata Świerzowska: Jak praktykują joge Indusi?. W: Przez kultury i cywilizacje : pamięci Profesora Andrzeja Flisa. Agnieszka Kowalska (red.). Wyd. 1. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2011, s. 103, seria: Estetyka i Krytyka, nr 23 (4/2011). ISBN 978-83-233-3154-4. Cytat: przez mitycznych wieszczów, riszich, na samym poczatku kosmicznego cyklu.
  20. Barbara Grabowska: Kryszna. Z dziejów literatury indyjskiej. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2008, s. 21. ISBN 978-83-235-0553-2. Cytat: Jeden z hymnów Rygwedy (...) ułożył poeta lub wieszcz o imieniu Kryszna (...) dwu niezależnych wieszczach o imieniu Kryszna..
  21. Rygweda jeszcze raz. W: Eugeniusz Słuszkiewicz: Pradzieje i legendy Indii. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2001, s. 103, seria: Świat Orientu. ISBN 83-88238-67-1.
  22. Rygweda jeszcze raz. W: Eugeniusz Słuszkiewicz: Pradzieje i legendy Indii. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2001, s. 128, seria: Świat Orientu. ISBN 83-88238-67-1.
  23. Rygweda jeszcze raz. W: Eugeniusz Słuszkiewicz: Pradzieje i legendy Indii. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2001, s. 101, seria: Świat Orientu. ISBN 83-88238-67-1.
  24. Wedy. W: Eugeniusz Słuszkiewicz: Pradzieje i legendy Indii. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2001, s. 22, seria: Świat Orientu. ISBN 83-88238-67-1.
  25. SŁOWNIK – hasło riszi. W: Marta Kudelska: Hinduizm. Wyd. 1. Kraków: Wydawnictwo WAM, 2006, s. 250, seria: Mała biblioteka religii. ISBN 83-7318-643-4. Cytat: riszi – (ṛṣi) wieszcz wedyjski, natchniony poeta, »święty«.
  26. Andrzej Tokarczyk: Hinduizm. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1986, s. 35, seria: Religie świata. ISBN 83-03-01610-5. Cytat: Towarzyszy temu przekonanie Hindusa (i hinduisty) o roli odegranej przez »riszich«, tj. świętych wieszczów okresu przedhistorycznego....
  27. Kazimierz Banek, Łukasz Trzciński: Indie. Wstęp w Religie Wschodu i Zachodu. Wybór tekstów. s. 14. Cytat: Twórcami Rigwedy byli święci »wieszczowie«, zwani riszi, układający hymny pod wpływem »objawienia«. Autor-poeta przekazywał utwór synowi lub uczniowi.
  28. Władza i społeczeństwo. W: Jan Kieniewicz: Historia Indii. Wyd. 3. Wrocław: Ossolineum, 2003, s. 49. ISBN 83-04-04642-3. Cytat: Mędrzec był wieszczem natchnionym, mógł pochodzić z różnych kręgów społeczeństwa.
  29. Praca zbiorowa pracowników indologii Uniwersytetu Warszawskiego i Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu: Mały słownik klasycznej myśli indyjskiej. Wydawnictwo Naukowe „Semper”, 1992, s. 85. ISBN 83-900523-2-6.
  30. Helena Willman-Grabowska w: Światło słowem zwane : wypisy z literatury staroindyjskiej , red. Marek Mejor , Wydawnictwo Akademickie Dialog Warszawa 2007, sertia: Literatury Orientalne, ISBN 978-83-89899-86-6 , s. 147 literatura epicka / Mahabharata / I. 54. Król Dźanamedźaja i Kryszna Dwajpajana , cytat: mędrzec-asceta (sanskr. ṛṣi - "rszi" albo dla łatwiejszej wymowy: "ryszi")
  31. Encyklopedia religii świata, red. Frédéric Lenoir i Ysé Tardan-Masquelier, współpr. Michel Meslin iJean-Pierre Ros, Wydawnictwo Akademickie Dialog 2002, ISBN 83-88238-87-6, tom 1, rozdział=Teksty religii wedyjskiej, s. 860 |cytat= teksty usłyszeli ryszi, czyli mędrcy-jasnowidze
  32. Eugeniusz Słuszkiewicz: Pradzieje i legendy Indii. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2001, s. 95, seria: Świat Orientu. ISBN 83-88238-67-1. Cytat: Taki r(i)szi, tj. święty wieszcz alias wizjoner.
  33. Ekstaza w filozofii Wschodu, Krzysztof Kosior, Powszechna Encyklopedia Filozofii, t.3, s.99, działalność vedyjskich wizjonerów (ṛṣi)
  34. Stanisław Tokarski: Māyā, doxa i rytm / Maja (māyā) - od etymologii do filozofii. W: Rozumienie wartości w kulturach Wschodu. Małgorzata Ruchel (red.). Wyd. 1. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2011, s. 230, seria: Estetyka i Krytyka nr 22 (3/2011) - Instytut Filozofii Uniwersytetu Jagiellońskiego. ISBN 978-83-233-3138-4. Cytat: "riszi (ṛṣi) to ostrowidz, jasnowidz".
  35. 5. Inicjacja druga: jantra. W: Pandit Rajmani Tigunait: Tantra ujawniona. Kuszenie sił ducha i materii. Agnieszka Rolka (tłum.). Wyd. 1. Bydgoszcz: Dom Wydawniczy LIMBUS, 2002, s. 118. ISBN 83-7191-108-4. Cytat: "Dlatego właśnie nazywany jest Adi Rishi, pierwotny prorok. Jest wiecznym źródłem wiedzy...przez niego płynie objawienie.".
  36. Ołena Łucyszyna, Powszechna Encyklopedia Filozofii, t.5, s. 877, boscy prorocy (ṛṣi)
  37. Andrzej Ługowski: Wieszcz. W: Słownik mitologii hinduskiej. Ługowski A. (red. nauk.). Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 1994, s. 206, seria: Świat Orientu. ISBN 8386483202.
  38. John E. Mitchiner: Traditions of the Seven Ṛṣis. Wyd. 2. Delhi: Motilal Banarasidass, 2000, s. xvi. ISBN 81-208-1762-1. (ang.)
  39. Swami Harshananda: A Concise Encyclopeaedia of Hinduism. Wyd. 1. T. 3: R – Z. Bangalore: Ramakrishna Math, April 2008, s. 117. ISBN 978-81-7907-057-4. (ang.)
  40. Andrzej Ługowski: Ryszi. W: Tadeusz Herrmann, Joanna Jurewicz, Bogusław Jan Koc, Andrzej Ługowski: Mały słownik klasycznej myśli indyjskiej. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Semper, 1992, s. 85-86. ISBN 83-900523-2-6.
  41. Rygwedyjski hymn o początku świata (10.129),Joanna Jurewicz, Kwartalnik Filozoficzny, tom XXIII, zeszyt 3-4 (1995), ISSN 1230-4050, s.109-125