Język włoski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Disambig.svg Na tę stronę wskazuje przekierowanie z „włoski”. Zobacz też: włosek – pojęcie z zakresu botaniki.
Italiano
Obszar Europa
Liczba mówiących około 80-125 milionów
Ranking 20.
Klasyfikacja genetyczna Języki indoeuropejskie
*Języki romańskie
**Języki italodalmatyńskie
***Język włoski
Pismo łacińskie
Status oficjalny
język urzędowy  Włochy
 Szwajcaria
 San Marino
 Watykan

Pozostałe miejsca:

Istria (półwysep należący do Słowenii i Chorwacji), Malta i Grecja (w Suwerennym Rycerskim Zakonie Szpitalników św. Jana z Jerozolimy z Rodos i z Malty), jeden z urzędowych w Unii Europejskiej

Regulowany przez Accademia della Crusca
Kody języka
ISO 639-1 it
ISO 639-2 ita
ISO 639-3 ita
SIL ITN
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
logo Wikipedii
Wikipedia w języku włoskim
WiktionaryPl.svg
W Wikisłowniku: Słownik języka włoskiego
Słownik włosko-polski, polsko-włoski online
Mapa zasięgu występowania języka włoskiego
Znajomość języka włoskiego w różnych krajach europejskich

Język włoski (wł. lingua italiana, l'italiano /itaˈljano/) – jeden z języków romańskich. język urzędowy we Włoszech, San Marino, Watykanie, Szwajcarii oraz na Istrii, należącej do Chorwacji i Słowenii. Używany również we Francji (zwłaszcza na Korsyce) i na Malcie. Można się nim także porozumieć w byłych koloniach włoskich: (Albania, Erytrea, Etiopia, Libia i Somalia), oraz skupiskach emigracji włoskiej w Argentynie, Australii, Stanach Zjednoczonych i Tunezji). Silnie zróżnicowany dialektalnie, współczesny włoski oparty jest na standardzie toskańskim[1][2], wypracowanym na przełomie XIII i XIV wieku przez Dante Alighierego i wielu współczesnych mu twórców, takich jak Francesco Petrarca i Giovanni Boccaccio.

Język włoski posiada swoich użytkowników w krajach, gdzie nie ma statusu oficjalnego. Są to m.in.: Brazylia, Argentyna, Stany Zjednoczone, Francja, Urugwaj, Kanada, Wenezuela, Australia, Niemcy, Belgia, Wielka Brytania, Hiszpania, Chile, Paragwaj, Meksyk i Polska.

Spis treści

Zapis i fonetyka[edytuj | edytuj kod]

Alfabet i wymowa[edytuj | edytuj kod]

Do zapisu języka włoskiego używa się alfabetu łacińskiego, przy czym litery j, k, w, x oraz y nie występują w słowach włoskich. Używa się też dwóch rodzajów akcentów nad samogłoskami.

Litera Nazwa litery Dźwięk Uwagi
A a /a/
B bi /b/
C ci (/czi/) /k/ lub /cz/
D di /d/
E è,é /e/ w pozycji akcentowanej występuje w wersji otwartej lub ścieśnionej
F effe /f/
G gi (/dżi/) /g/ lub /dż/
H acca zawsze nieme[3]
I i /i/ lub /(i)j/
J i lunga /j/ występuje tylko w wyrazach pochodzenia obcego
K kappa /k/ występuje tylko w wyrazach pochodzenia obcego
L elle /l/
M emme /m/
N enne /n/
O ò,ó /o/ w pozycji akcentowanej występuje w wersji otwartej lub ścieśnionej
P pi /p/
Q qu /k/ występuje przed połączeniami u + samogłoska wymawiane jako /kł/
R erre /r/
S esse /s/ lub /z/
T ti /t/
U u /u/ lub /(u)ł/
V vu (vi) /w/
W doppia vu /w/ lub /ł/ występuje tylko w wyrazach pochodzenia obcego
X ics /ks/ występuje tylko w wyrazach pochodzenia obcego
Y ipsilon /j/ występuje tylko w wyrazach pochodzenia obcego
Z zeta (/dzeta/) /c/ lub /dz/

Szczegóły:

I przed samogłoską wymawia się[4]:

  • jak /j/ jeśli należy do tej samej sylaby (także gdy zmiękcza poprzedzającą je spółgłoskę), np. rabbia – złość, Italia;
  • jak /ij/, jeśli nie należy do tej samej sylaby (zwykle w pozycji akcentowanej), np. latteria – mleczarnia, malattia – choroba.

I wymawia się na końcu wyrazu po innej samogłosce jak /j/, np. tuoi.

U przed samogłoską wymawia się:

  • jak /ł/, jeśli należy do tej samej sylaby, np. uomo – człowiek, mężczyzna;
  • jak /uł/, jeśli nie należy do tej samej sylaby (zwykle w pozycji akcentowanej), np. due.

W pozostałych przypadkach wymowa powyższych samogłosek pokrywa się z polską.

Znak c przed e oraz i wymawia się jak /cz/, przed innymi znakami jak /k/. Jeśli dźwięk /k/ ma wystąpić przed i bądź e, wstawia się między nie nieme h. Jeśli dźwięk /cz/ ma wystąpić przez samogłoską inną niż e czy i wstawia się między nie i, którego się nie wymawia, a które jedynie zmiękcza c.

Analogiczne zasady stosuje się w przypadku:

– znaku g, wymawianego jako /dż/ przed e oraz i, przed innymi znakami jako /g/;

– dwuznaku sc, wymawianego jako /sz/ przed e oraz i, przed innymi znakami jako /sk/.

Tutaj ortografia nie jest ścisła, ponieważ w języku włoskim występują też połączenia typu c lub g + i + samogłoska, w którym i tworzy osobną sylabę (np. farmacia – apteka), patrz wyżej. Zdarza się, że i występuje pomiędzy c, g lub sc i e, występuje wtedy zazwyczaj wymowa /cz/, /dż/ lub /sz/, np. cielo – niebo.

/k/ /cz/ /g/ /dż/ /sk/ /sz/
/a/ ca cia ga gia sca scia
/e/ che ce ghe ge sche sce
/i/ chi ci ghi gi schi sci
/o/ co cio go gio sco scio
/u/ cu lub qu ciu gu giu scu sciu

Połączenie cq jest wymawiane jako /kk/, np. acqua – woda.

S i z występują w wersji zarówno dźwięcznej, jak i bezdźwięcznej. Zwykle przyjmują dźwięczność sąsiadujących głosek, w przypadku pozycji między samogłoskami wymowa jest różna w zależności od wyrazu i regionu geograficznego. Podwójne s i s na początku wyrazu przed samogłoską wymawia się jako /s/, np. tessera – legitymacja. Z na początku wyrazu przed samogłoską wymawia się jak /dz/, np. zupa. Wymowa /c/ występuje m.in. w zakończeniach –zio, –zia i –zione, np. Venezia.

Występują jeszcze dwa dwuznaki – gn odpowiadające polskiemu /ń/, oraz gl odpowiadające (w połączeniu z samogłoską i) miękkiemu /l'/ (wyjątkiem jest np. wyraz glicerina bądź gloria). Miękkie /l'/ nie występuje w języku polskim, występuje zaś np. w hiszpańskim (zapis ll) oraz w niektórych wyrazach zapożyczonych (polskie liana, chociaż występuje też wymowa /ljana/).

Podwójne spółgłoski (geminaty) wymawiamy oddzielnie, np. sorella – siostra.

Zasady wymowy obowiązujące w języku włoskim są również właściwe dla watykańskiej wymowy kościelnej w łacinie.

Akcent[edytuj | edytuj kod]

W języku włoskim występuje akcent toniczny (obecny w każdym wyrazie) i pisany (graficzny). Najczęściej wyrazy akcentuje się na przedostatniej sylabie, np. amore. Czasami na ostatnią sylabę (wtedy mamy do czynienia z akcentem graficznym), np. cit, często też na trzecią od końca, np. tavola. Rzadko akcentuje się na czwartej sylabie od końca, np. abitano.

Wyróżnia się dwa rodzaje akcentów graficznych:

  • accento grave (opadający) – stawiany nad a, e, o (samogłoski otwarte), np. felicità – szczęśliwość
  • accento acuto (wznoszący) – stawiany nad i, u (samogłoski zamknięte), e, o (samogłoski ścieśnione), np. perché – dlaczego, bo.

Akcent graficzny pozwala rozróżnić wyrazy jednosylabowe o różnym znaczeniu, np. la – rodzajnik określony, – tam oraz występuje często nad wyrazami jednosylabowymi zakończonymi dwiema samogłoskami, np. più – bardziej, więcej.

Inne zjawiska[edytuj | edytuj kod]

W języku włoskim, podobnie jak we francuskim, występuje tzw. wyrzutnia (elisione), czyli zjawisko wypadnięcia końcowej samogłoski z pierwszego wyrazu, jeśli następny zaczyna się od samogłoski albo niemego h, np. l'amica zamiast la amica[5]. Ponadto stosuje się skracanie wyrazów (troncamento), polegające na opuszczeniu ostatniej głoski lub sylaby, po której występuje kolejny wyraz, np. San Giovanni zamiast Santo Giovanni.

Gramatyka[edytuj | edytuj kod]

Standardowy szyk zdania to SVO.

Pytania różnią się od zdań twierdzących tylko obecnością znaku zapytania zamiast kropki albo wznoszącą intonacją. Przeczenie czasownikowe występuje przed czasownikiem. Zazwyczaj stosuje się podwójną negację w zdaniu, np. Non vedo nessuno. – Nie widzę nikogo.

W języku włoskim są dwa rodzaje – męski i żeński oraz dwie liczby – pojedyncza i mnoga.

Deklinacja rzeczowników i przymiotników jest bardzo regularna, większość z nich ma końcówki:

Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Rodzaj męski -o -i
Rodzaj żeński -a -e

Rzeczowniki kończące się na -io tracą w liczbie mnogiej końcowe o, np. notaio – notariusz, notai – notariusze. Końcówki -cia, -gia, -scia tracą często i w liczbie mnogiej, np. spiaggia – plaża, spiagge – plaże.

Rzeczowniki zakończone na -e przybierają w liczbie mnogiej końcówkę -i.

Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Rodzaj męski -e -i
Rodzaj żeński -e -i

Pewna grupa słów ma też rodzaj "sprzeczny z końcówką". Takie rzeczowniki w rodzaju żeńskim mają jednak liczbę mnogą na -i, nie zaś -e.

Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Rodzaj męski -a -i
Rodzaj żeński -o -i

Przymiotniki zakończone w rodzaju męskim na -e mają w rodzaju żeńskim tę samą końcówkę, a w liczbie mnogiej – -i, np. grande – wielki, wielka, grandi – wielcy, wielkie.

Nie zmieniają formy rzeczowniki zakończone spółgłoską, akcentowaną samogłoską, literą i, połączeniem ie oraz niektóre rzeczowniki mające rodzaj "sprzeczny z końcówką". O liczbie rzeczownika w tych wypadkach decyduje tylko rodzajnik, np.:

  • il bar – bar; i bar – bary
  • la pubblicità – reklama; le pubblicità – reklamy
  • la diocesi – diecezja; le diocesi – diecezje
  • la serie – seria; le serie – serie
  • il cinema – kino; i cinema – kina

Rodzajnik[edytuj | edytuj kod]

Rodzajnik w języku włoskim występuje w trzech formach: określony (determinativo), nieokreślony (indeterminativo) i cząstkowy (partivo). Rodzajników zazwyczaj nie tłumaczy się. Czasami rodzajnik określony oddaje się polskim zaimkiem ten, ta, nieokreślony – jakiś, jakaś, pewien, pewna, zaś cząstkowy – trochę, kilka, niektórzy.

Rodzajnik nieokreślony jest używany do oznaczenia rzeczy nieokreślonej, określony wskazuje rzecz nam znaną albo unikatową (np. Il Sole – Słońce), a cząstkowy – część całości.

  • Rodzajnik nieokreślony:
    • Rodzaj męski:
Liczba pojedyncza Liczba mnoga Stosowanie
 un dei[6] przed spółgłoską, przed samogłoską
 uno degli gdy wyraz zaczyna się na: gn, ps, s + spółgłoska, j, x, y, z

Przykłady:

  • un fiore – (jakiś) kwiat; dei fiori – (jakieś) kwiaty
  • un amico – (jakiś) przyjaciel; degli amici – (jacyś) przyjaciele
  • Rodzaj żeński:
Liczba pojedyncza Liczba mnoga Stosowanie
 una delle przed spółgłoską
 un' delle przed samogłoską[7]

Przykłady:

  • una donna – (jakaś) kobieta; delle donne – (jakieś) kobiety
  • un'amica – (jakaś) przyjaciółka; dell' amiche – (jakieś) przyjaciółki
  • Rodzajnik określony:
    • Rodzaj męski:
Liczba pojedyncza Liczba mnoga Stosowanie
 il i przed spółgłoską
  lo gli gdy wyraz zaczyna się na: gn, ps, s + spółgłoska, j, x, y, z
  l' gli przed wyrazami zaczynającymi się na samogłoskę

Przykłady:

  • il cane – pies; i cani – psy
  • lo specchio – lustro; gli specchi – lustra
  • l'elefante – słoń; gli elefanti – słonie
  • Rodzaj żeński:
Liczba pojedyncza Liczba mnoga Stosowanie
 la le przed spółgłoską
 l' le przed wyrazami zaczynającymi się na samogłoskę

Przykłady:

  • la casa – dom; le case – domy
  • l'amica – przyjaciółka; le amiche – przyjaciółki
  • Rodzajnik cząstkowy:
    • Rodzaj męski:
Liczba pojedyncza Liczba mnoga Stosowanie
 del dei przed spółgłoską, przed samogłoską
 dello degli gdy wyraz zaczyna się na: gn, ps, s + spółgłoska, j, x, y, z
 delll' degli przed wyrazami zaczynającymi się na samogłoskę

Przykład:

  • del vino – (trochę) wina; degli uomini – niektórzy mężczyźni
  • Rodzaj żeński:
Liczba pojedyncza Liczba mnoga Stosowanie
 della delle przed spółgłoską
 dell' delle przed samogłoską

Przykład:

  • dell' acqua – (trochę) wody; delle donne – kilka kobiet

Stosowanie rodzajnika[edytuj | edytuj kod]

Rodzajnik nie występuje przy:

  • imionach i nazwiskach,
  • nazwach większości miast i państw, ale: Il Cairo, Gli Stati Uniti – Stany Zjednoczone (liczba mnoga),
  • tytułach,
  • wyliczeniach,
  • rzeczownikach poprzedzonych przysłówkami poco, molto itp.

Rzeczownik[edytuj | edytuj kod]

Rzeczownik określa osoby, miejsca lub przedmioty, a także inne rzeczy abstrakcyjne, koncepcje czy stany własne, jak np.: l'idea – pomysł; l'amore – miłość.

W języku włoskim rzeczowniki są określonego rodzaju – żeńskiego lub męskiego. Rzeczownik taki jest zazwyczaj poprzedzony odpowiednim dla siebie rodzajnikiem.

  • Rodzaj męski:
Rodzajnik Końcówka Przykład
 un / il / lo / l' / del / dello / dell' -o/-e un gatto – kot; il padre – ojciec; degli uomini – mężczyźni, niektórzy mężczyźni
  • Rodzaj żeński:
Rodzajnik Końcówka Przykład
 una / la / l' / della / dell' -a/-e una donna – kobieta; la madre – matka; delle tavole – stoły, niektóre stoły
  • Wyjątki:

Istnieją również takie rzeczowniki zakończone na o, które są rodzaju żeńskiego, a także zakończone na a – występujące w rodzaju męskim.

Rodzaj męski:

  • il sistema – system
  • il problema – problem
  • il poeta – poeta
  • il pianista – pianista

Rodzaj żeński:

  • la mano – ręka
  • la radio – radio
  • la dinamo – dynamo

Niektóre rzeczowniki w języku polskim są rodzaju męskiego, zaś we włoskim żeńskiego i na odwrót. Przykładem może być np.: il pesce – ryba (rodzaj męski we włoskim, rodzaj żeński w polskim); la pioggia – deszcz (rodzaj żeński we włoskim, rodzaj męski w polskim).

Odmiana przez przypadki[edytuj | edytuj kod]

W języku włoskim, podobnie jak w innych językach romańskich, a w przeciwieństwie do łaciny czy języka polskiego, w odmianie rzeczownika nie występuje temat i końcówka fleksyjna. Aby odmienić rzeczownik przez przypadki, należy przed nim postawić odpowiedni przyimek w połączeniu (zob. sekcję "Przyimek") lub bez połączenia z rodzajnikiem określonym lub nieokreślonym (poniżej podano analogię do polskiej deklinacji), np.:

  • M. il padre – ojciec, i padri – ojcowie
  • D. del padre – ojca, dei padri – ojców
  • C. al padre – ojcu, ai padri – ojcom
  • B. il padre – ojca[8], i padri – ojców[8]
  • N. con il padre – (z) ojcem, con i padri – (z) ojcami
  • Msc. sul padre – o ojcu, sui padri – o ojcach
  • W. padre! – ojcze!, padri! – ojcowie!

Przymiotnik[edytuj | edytuj kod]

Przymiotnik określa rzeczownik. Często po nim występuje. Ma formę zgodną z jego liczbą i rodzajem. Przymiotniki quello i bello przybierają formy na wzór rodzajnika określonego, tzn. odpowiednio quello, quel, quella, quell', quegli, quei, quelle i bello, bel, bella, bell', begli, belli, belle. Przymiotniki grande, santo i buono skraca się przed rzeczownikiem do gran, san i buon (jeżeli nie zaczyna się na s + spółgłoska lub z).

Przymiotnik poprzedzony rodzajnikiem może nabrać znaczenia rzeczownika, np. un povero – biedny człowiek.

Stopniowanie[edytuj | edytuj kod]

Stopień wyższy otrzymujemy przez dodanie przysłówka più (bardziej) lub meno (mniej). Stopień najwyższy wyrażamy, dodając przed stopniem wyższym rodzajnik określony (forma względna) lub dodając do przymiotnika w stopniu równym końcówkę -essimo, -issimo (forma bezwzględna), np.:

  • stopień równy – lungo (długi)
  • stopień wyższy – più lungo (dłuższy)
  • stopień najwyższy – il più lungo (najdłuższy) lub lunghissimo (bardzo długi)

Stopnia wyższego i formy względnej stopnia najwyższego używamy przy porównaniu, a bezwzględnej, opisując rzecz, nie porównując jej z inną.

Przykłady:

  • Questa casa è più lunga che alta. – Ten dom jest bardziej długi niż wysoki.
  • Maria è più vecchia di Anna. – Maria jest starsza od Anny.
  • Varsavia è la maggiore città di Polonia. – Warszawa jest największym miastem Polski.
  • La torta era dolcissima. – Tort był bardzo słodki.

Nieregularne stopniowanie:

  • buonomiglioreil miglioreottimo (dobry – lepszy – najlepszy – świetny)
  • grandemaggioreil maggioremassimo (duży – większy – największy – wielki, maksymalny)
  • altosuperioreil supremosommo (wysoki – wyższy – najwyższy – bardzo wysoki, najwspanialszy)
  • cattivopeggioreil peggiorepessimo (zły – gorszy – najgorszy – bardzo zły)
  • piccolominoreil minoreminimo (mały – mniejszy – najmniejszy – bardzo mały, minimalny)
  • bassoinferiorel'inferioreinfimo (niski – niższy – najniższy – bardzo niski, niepozorny)

Przymiotnik dzierżawczy[edytuj | edytuj kod]

Osoba Rodzaj męski Rodzaj żeński
Liczba pojedyncza Liczba mnoga Liczba pojedyncza Liczba mnoga
1 lp. mio miei mia mie
2 lp. tuo tuoi tua tue
3 lp. suo suoi sua sue
1 lm. nostro nostri nostra nostre
2 lm. vostro vostri vostra vostre
3 lm. loro loro loro loro

Przymiotnik dzierżawczy jest poprzedzany rodzajnikiem, ale jeśli występuje przed rzeczownikiem oznaczającym pokrewieństwo w liczbie pojedynczej w formie niezdrobniałej, można go pominąć, np. mio fratello – mój brat. Nie dotyczy to przymiotnika loro. Przymiotniki Suo, Sua, Suoi, Sue i Loro (napisane wielką literą) znaczą: Pana, Pani, Panów, Pań i Państwa (przymiotniki dzierżawcze form grzecznościowych). Przymiotniki Vostro, Vostra, Vostri i Vostre znaczą Państwa.

Przymiotnik wskazujący[edytuj | edytuj kod]

Odpowiada polskim zaimkom wskazującym. Odmienia się przez liczby.

  • questo, questa – ten, ta
  • codesto, codesta – tamten, tamta
  • quello, quella – tamten, tamta

Przymiotnik questo odpowiada także polskiemu zaimkowi to.

Przymiotnik nieokreślony[edytuj | edytuj kod]

  • molto – dużo
  • poco – mało
  • troppo – za dużo
  • tutto – wszystko
  • qualunque – wszelki
  • (lo) stesso – ten sam, sam (odmienia się przez liczby i rodzaje)
  • altro – inny (odmienia się przez liczby i rodzaje)

Wyraz stesso może być poprzedzany zaimkami me, te, , ce, ve, (formy emfatyczne), np. Pensi di te stessa. – Myślisz o siebie samej.

Przymiotnik liczebnikowy[edytuj | edytuj kod]

Liczebniki główne:

  • 0 zero
  • 1 uno, una
  • 2 due
  • 3 tre
  • 4 quattro
  • 5 cinque
  • 6 sei
  • 7 sette
  • 8 otto
  • 9 nove
  • 10 dieci
  • 11 undici
  • 12 dodici
  • 13 tredici
  • 14 quattordici
  • 15 quindici
  • 16 sedici
  • 17 diciassette
  • 18 diciotto
  • 19 diciannove
  • 20 venti
  • 21 ventuno
  • 30 trenta
  • 40 quaranta
  • 50 cinquanta
  • 60 sessanta
  • 70 settanta
  • 80 ottanta
  • 90 novanta
  • 100 cento
  • 101 centouno
  • 200 duecento
  • 300 trecento
  • 400 quattrocento
  • 500 cinquecento
  • 600 seicento
  • 700 settecento
  • 800 ottocento
  • 900 novecento
  • 1000 mille
  • 2000 duemila
  • 10000 diecimila
  • 100000 centomila
  • 1000000 un milione

Liczebniki porządkowe:

  • 1. primo, prima
  • 2. secondo
  • 3. terzo
  • 4. quarto
  • 5. quinto
  • 6. sesto
  • 7. settimo
  • 8. ottavo
  • 9. nono
  • 10. decimo
  • 11. undicesimo
  • 12. dodicesimo
  • 13. tredicesimo
  • 14. quattordicesimo
  • 15. quindicesimo
  • 16. sedicesimo
  • 17. diciasettesimo
  • 18. diciottesimo
  • 19. diciannovesimo
  • 20. ventesimo
  • 21. ventunesimo
  • 30. trentesimo
  • 40. quarantesimo
  • 50. cinquantesimo
  • 60. sessantesimo
  • 70. settantesimo
  • 80. ottantesimo
  • 90. novantesimo
  • 100. centesimo
  • 101. centunesimo
  • 200. duecentesimo
  • 1000. millesimo
  • 2000. duemillesimo
  • 10000. decimillesimo
  • 100000. centomillesimo
  • 1000000. milionesimo

Liczebniki porządkowe odmieniają się przez liczby i rodzaje. Ułamki wyrażamy liczebnikiem głównym i porządkowym, np. due terzi – dwie trzecie. Liczebniki główne używane są przy podawaniu godziny i dnia miesiąca (z wyjątkiem pierwszego), np. le due – druga, il quindici – 15. dzień miesiąca. Są pisane łącznie (z wyjątkiem takich jak milione, miliardo itp.). Jeżeli liczebnik kończy się uno lub otto, końcową samogłoskę dziesiątki usuwa się, np. novantotto. Używa się również nieodmiennego liczebnika mezzo – pół.

Zaimek[edytuj | edytuj kod]

W języku włoskim wyróżnia się kilka rodzajów zaimków:

Zaimki osobowe[edytuj | edytuj kod]

Zaimki osobowe w funkcji podmiotu:

Osoba (zaimek polski) Zaimek włoski nieakcentowany Zaimek włoski akcentowany
  1 lp. (ja) io io
  2 lp. (ty) tu tu
  3 lp. (on, ona) egli, ella, esso, essa lui, lei
  1 lm. (my) noi noi
  2 lm. (wy) voi voi
  3 lm. (oni, one) essi, esse loro

Formy nieakcentowane zaimków osobowych w funkcji podmiotu i w funkcji dopełnienia są używane przy odmianie czasownika (albo przed nim w przypadku tych drugich), a formy akcentowane występują po czasowniku[9]. Zaimki w funkcji podmiotu Lei oraz Loro (napisane wielką literą) są formami grzecznościowymi i oznaczają: Pan, Pani, Panowie, Panie, Państwo. Można używać także zaimka Voi znaczącego Państwo. Jednakże podmiot wyrażony zaimkiem osobowym jest często pomijany w zdaniu, podobnie jak w języku polskim.

Zaimki osobowe w funkcji dopełnienia:

Osoba Formy nieakcentowane Formy akcentowane
Dopełnienie bliższe Dopełnienie dalsze Dopełnienie bliższe Dopełnienie dalsze
1 lp. mi mi me a me
2 lp. ti ti te a te
3 lp. (lui, egli, esso) lo (si) gli (si) lui a lui
3 lp. (lei, ella, essa) la (si) le (si) lei a lei
1 lm. ci ci noi a noi
2 lm. vi vi voi a voi
3 lm. (essi) li (si) loro (si) loro a loro
3 lm. (esse) le (si) loro (si) loro a loro

Zaimki mi, ti, si, ci, vi oraz si przybierają przed zaimkami lo, la, li, le i ne formy: me, te, , ce, ve, . Zaimki gli oraz le łączą się z tymi zaimkami w formy: glielo, gliela, glieli, gliele oraz gliene (zaimki mieszane). Zaimek ne znaczy: z tego, z nich, o nim, o niej, o nich, o tym.

Zaimki lo, la, li, le i ne (ewentualnie także razem z nimi zaimki przysłowkowe ci, ne) łączą się z czasownikiem w 2. os. l. poj., 1. oraz 2. l. mn. trybu rozkazującego oraz w gerundio, np. lasciacela – zostaw to tam. W pozostałych trybach i participio występują przed czasownikiem.

Zaimki trzeciej osoby liczby pojedynczej i mnogiej w funkcji dopełnienia pisane wielką literą również wskazują na formę grzecznościową, np. La – Pana, Pani, Li – Panów, Pań, Państwa. To samo dotyczy zaimka Voi, np. Vi – Państwu.

Zaimki przysłówkowe[edytuj | edytuj kod]

  • ci, vi – tu, tam
  • ne – stąd, stamtąd

Zaimki te występują przed czasownikiem w formie osobowej, z wyjątkiem 2. osoby l. poj., 1. oraz 2. osoby l. mn. trybu rozkazującego. Tworzą też jedną formę z gerundio.

Zaimki wskazujące[edytuj | edytuj kod]

  • questi, questa – ten, ta
  • quegli, quella – tamten, tamta
  • costui, costei, costoro – ten, ta, ci, te (pogardliwie)
  • colui, colei, coloro – tamten, tamta, tamci, tamto (pogardliwie)
  • ciò – to

Zamiast zaimka wskazującego ciò można również użyć zaimka osobowego lo.

Zaimki względne[edytuj | edytuj kod]

  • chi – kto, ktoś, ten
  • che – co
  • il quale – który (odmienne przez liczby i rodzaje)
  • cui (z przyimkiem) – który (dopełnienie, wyraz używany z przyimkiem), np. a cui – któremu

Zaimki pytające[edytuj | edytuj kod]

  • chi? – kto?
  • che?, (che) cosa? – co?
  • quale? – jaki?, który?
  • quante? – ile?

Zaimki nieokreślone[edytuj | edytuj kod]

  • uno, certo – pewien, jakiś (pierwszy odmienia się przez liczby i rodzaje, pozostałe formy zaimka uno: una, uni)
  • alcuno – żaden, kilka, kilku, niektórzy (odmienia się przez liczby i rodzaje)
  • qualcuno – ktoś
  • qualcosa – coś
  • nessuno – nikt, żaden (odmienia się przez liczby i rodzaje)
  • niente, nulla – nic
  • altri – inny
  • tale – taki
  • tutti, tutte – wszyscy, wszystkie

Czasownik[edytuj | edytuj kod]

Czasowniki w języku włoskim, podobnie jak w polskim, zmieniają formę w zależności od tego, w jakiej osobie, czasie i trybie zostały użyte.

Koniugacje[edytuj | edytuj kod]

Bezokolicznik włoski prawie zawsze kończy się na -re[10]. Istnieją 3 grupy koniugacyjne czasowników, różniące się końcówką bezokolicznika. Są to:

  1. grupa zakończonych na -are (np. cantare – śpiewać)
  2. grupa zakończonych na -ere (np. scrivere – pisać)
  3. grupa zakończonych na -ire (np. partire – wyjeżdżać)

Dzielimy III koniugację (-ire) na "III a" (np. sentire) i "III b" (np. finire), gdyż część jej czasowników przyjmuje w 1., 2. i 3. osobie liczby pojedynczej oraz 3. mnogiej czasu teraźniejszego wszystkich trybów, oprócz warunkowego, grupę -isc-.

Przykłady:

  • tu senti
  • tu finisci

Istnieje również pewna liczba czasowników nieregularnych (część z nich odmienia się jak czasowniki łacińskie, np. dire, fare). Poniżej podano odmianę czasowników regularnych w czasie teraźniejszym trybu oznajmującego.

I – ARE: cantare II – ERE: vedere III a – IRE: sentire III b – IRE: finire
  io canto io vedo io sento io finisco
  tu canti tu vedi tu senti tu finisci
  lui, lei, Lei canta lui, lei, Lei vede lui, lei, Lei sente lui, lei, Lei finisce
  noi cantiamo noi vediamo noi sentiamo noi finiamo
  voi cantate voi vedete voi sentite voi finite
  loro, Loro cantano loro, Loro vedono loro, Loro sentono loro, Loro finiscono

Czasowniki posiłkowe i modalne[edytuj | edytuj kod]

Oprócz wymienionych wyżej, w języku włoskim występują jeszcze tzw. czasowniki posiłkowe (verbi ausiliari). Są to 2 czasowniki: essere – być oraz avere – mieć. Używane jako czasowniki posiłkowe nie mają swojego zwykłego znaczenia, a służą wtedy jako operatory do ustalenia czasu, którego chcemy użyć. Czasownika essere używamy przy tworzeniu czasów złożonych tego czasownika, czasowników nieprzechodnich, zwrotnych i wyrażających ruch bądź zmianę stanu, avere – czasowników przechodnich, a także pewnej grupy nieprzechodnich. Czasowniki modalne odmieniają się z użyciem avere i essere (oprócz sapere). Wybór czasownika zależy od bezokolicznika stojącego po czasowniku modalnym. Niektóre inne czasowniki również tworzą czasy złożone z użyciem obu posiłkowych, np. passare – mijać (z essere), spędzać (z avere).

Odmiana czasowników posiłkowych w czasie teraźniejszym trybu oznajmującego:

essere avere
  io sono io ho
  tu sei tu hai
  lui, lei, Lei è lui, lei, Lei ha
  noi siamo noi abbiamo
  voi siete voi avete
  loro, Loro sono loro, Loro hanno

Czasowniki modalne (verbi servili):

  • dovere – musieć, mieć obowiązek
    • w condizionale znaczy mieć powinność
  • potere – móc, mieć możliwość
  • sapere – tu: umieć, potrafić
  • volere – chcieć

Czasowniki modalne wymagają dopełnienia w formie bezokolicznika, który nie jest poprzedzany żadnym przyimkiem. Są przykładem czasowników nieregularnych.

Odmiana czasowników modalnych w czasie teraźniejszym trybu oznajmującego:

dovere potere sapere volere
  io devo (debbo) io posso io so io voglio
  tu devi tu puoi tu sai tu vuoi
  lui, lei, Lei deve lui, lei, Lei può lui, lei, Lei sa lui, lei, Lei vuole
  noi dobbiamo noi possiamo noi sappiamo noi vogliamo
  voi dovete voi potete voi sapete voi volete
  loro, Loro devono (debbono) loro, Loro possono loro, Loro sanno loro, Loro vogliono

Czasowniki ułomne i nieosobowe[edytuj | edytuj kod]

Czasowniki ułomne (verbi difettivi) to czasowniki, które nie posiadają wszystkich form koniugacyjnych. Należą do nich m.in. czasowniki nieosobowe (verbi impersonali) określające zjawiska pogodowe występujące tylko w 3. osobie liczby pojedynczej, np. nevica – pada śnieg (bezokolicznik: nevicare), piove – pada deszcz (bezokolicznik: piovere).

Czasowniki zwrotne[edytuj | edytuj kod]

Bezokolicznik w formie zwrotnej tworzymy, zastępując końcową samogłoskę e zaimkiem zwrotnym si (się), np. lavare – myć, lavarsi – myć się. W języku włoskim forma zaimka zwrotnego używanego w odmianie czasownika zależy od osoby, w przeciwieństwie do polskiego się występującego w każdej osobie:

Osoba Zaimek zwrotny
  1 lp. mi
  2 lp. ti
  3 lp. si
  1 lm. ci
  2 lm. vi
  3 lm. si

Bezokolicznik zakończony na -re może łączyć się również z innymi zaimkami zwrotnymi, np. Vuoi lavarti? (Chcesz się umyć?). Wszystkie zaimki zwrotne tworzą jeden wyraz także z czasownikiem w trybie rozkazującym i gerundio, pisownia rozłączna obowiązuje w pozostałych formach. W pisowni rozłącznej zaimek zwrotny występuje przed czasownikiem, np. mi lavo – myję się.

Przysłówek[edytuj | edytuj kod]

Przysłówki dzielimy na kilka grup, w zależności od tego, jakie mają znaczenie:

Gli avverbi di modo – przysłówki sposobu[edytuj | edytuj kod]

Odpowiadają na pytanie come? (jak?) i mają zazwyczaj końcówkę -mente; żeby utworzyć przysłówek sposobu, należy do formy żeńskiej przymiotnika dodać tę końcówkę, np.:

  • saporitosaporitasaporitamente (jak? smacznie)
  • brevebrevebrevemente (jak? krótko).

Przykład:

  • Mi parli brevemente delle Sue esperienze professionali. – Proszę opowiedzieć mi krótko o Pana (Pani) doświadczeniach zawodowych.

Tworzenie przysłówka w zależności od końcówki przymiotnika -re/-le: (przysłówek traci końcowe e przymiotnika)

  • regolareregolareregolarmente (jak? regularnie)
  • facilefacilefacilmente (jak? łatwo)

Przykłady:

  • Il ratto bianco è regolarmente impiegato in laboratorio per sperimentazioni scientifiche. – Biały szczur jest regularnie wykorzystywany w laboratoriach do eksperymentów naukowych.
  • Puoi tradurre questo testo facilmente. – Możesz z łatwością przetłumaczyć ten tekst.
  • Przysłówki nieregularne:
    • buonobuonabene (jak? dobrze)
    • cattivocattivamale (jak? źle)
    • paripariparimenti (jak? tak samo)
  • Przykłady:
    • Come stai? Sto molto bene. – Jak się masz? Bardzo dobrze. (Sto male – Źle się czuję).
  • Przysłówki odprzymiotnikowe: (przysłówek ma identyczną formę jak przymiotnik)
    • forteforte (jak? silnie, głośno)
    • pianopiano (jak? wolno)
    • certocerto (jak? pewnie, oczywiście)
  • Przykłady:
    • Parla forte! – Mów głośno!
    • Camminavano piano. – Szli wolno.

Gli avverbi di quantità – przysłówki ilości[edytuj | edytuj kod]

Odpowiadają na pytanie quanto? (ile?).

  • molto – wiele, dużo
  • un po' – trochę
  • poco – mało

Przykłady:

  • Molte grazie – dziękuję bardzo

Gli avverbi di tempo – przysłówki czasu[edytuj | edytuj kod]

Odpowiadają na pytanie quando? (kiedy?).

  • sempre – zawsze; ciągle
  • spesso – często
  • solitamente – zazwyczaj
  • raramente – rzadko
  • mai – nigdy

Gli avverbi di luogo – przysłówki miejsca[edytuj | edytuj kod]

Odpowiadają na pytanie dove?, da dove? (gdzie?, skąd?).

  • sopra – nad
  • sotto – pod
  • vicino – blisko
  • lontano – daleko
  • lì, là – tam
  • qua, qui – tutaj, tu

Gli avverbi di affermazione – przysłówki potwierdzenia[edytuj | edytuj kod]

  • – tak
  • già – już
  • certo – oczywiście, pewnie
  • appunto – właśnie
  • sicuro – pewnie

Gli avverbi di negazione – przysłówki zaprzeczenia[edytuj | edytuj kod]

  • no (zaprzecza zdanie), non (zaprzecza czasownik) – nie
  • – ani
  • neanche – nawet nie
  • mica – wcale, w ogóle

Gli avverbi di dubbio – przysłówki wyrażające wątpliwość[edytuj | edytuj kod]

  • forse – być może
  • magari – gdyby tylko
  • probabilmente – prawdopodobnie
  • se mai, eventualmente – ewentualnie
  • quasi – prawie

Gli avverbi di similitudine – przysłówki podobieństwa[edytuj | edytuj kod]

  • come – jak
  • così – taki sam, taki jak

Stopniowanie[edytuj | edytuj kod]

Przysłówki stopniują się podobnie jak przymiotniki, np.:

  • allegramentepiù allegramenteil più allegramenteallegrissimente (wesoło – weselej – najweselej – bardzo wesoło)

Nieregularne stopniowanie:

  • benemegliobenissimoottimamente (dobrze – lepiej – najlepiej – bardzo dobrze)
  • pocomenopochissimo (mało – mniej – najmniej)
  • malepeggiomalissimopessimamente (źle – gorzej – najgorzej – bardzo źle)
  • moltopiùmoltissimo (dużo, wiele, bardzo – więcej, bardziej – najwięcej, bardzo wiele)

Wyrażenia przysłówkowe[edytuj | edytuj kod]

Wyrażenie przysłówkowe jest połączeniem przyimka z inną częścią mowy, np.:

  • a destra – na prawo
  • da capo – od początku
  • per caso – przypadkowo

Czasy[edytuj | edytuj kod]

We włoskim istnieje 8 czasów trybu indicativo (oznajmującego):

Presente – czas teraźniejszy[edytuj | edytuj kod]

Używany do określenia czynności, stanów dziejących się w czasie teraźniejszym. Także dotyczy twierdzeń uniwersalnych, czynności, które będą miały miejsce w przyszłości, ale nie ma wątpliwości co do tego, że się wydarzą. Służy także wyrażeniu czynności, które zostaną zakończone w przyszłości (zastępuje futuro anteriore), np.: Domani alle tre ho l'esame. (Jutro o trzeciej mam egzamin.). W narracji może zastępować passato remoto, nadając opowiadaniu dynamiczności (presente storico).

Odmianę czasowników w czasie teraźniejszym podano przy omówieniu grup koniugacji i czasowników posiłkowych oraz modalnych.

Konstrukcja stare + gerundio[edytuj | edytuj kod]

W języku włoskim konstrukcja stare + gerundio może być używana do wyrażenia teraźniejszości. Występuje także w innych czasach prostych.

Przykłady:

  • Che stai facendo? – Co robisz (w tej chwili)?
  • Stiamo parlando. – Rozmawiamy (w tym momencie).
  • Marco sta leggendo un giornale. – Marco (właśnie) czyta gazetę.
  • Stavo andando al cinema, quando l'ho vista. – Szedłem (właśnie) do kina, kiedy ją zobaczyłem.

Imperfetto – czas przeszły niedokonany[edytuj | edytuj kod]

Często używany czas, stosowany do wyrażania:

  • Rutynowych czynności czasu przeszłego;
Tutte le domeniche andavo a trovare i nonni.
(W każdą niedzielę chodziłem odwiedzać dziadków.)
  • Czynności nagle przerwanych;
Aspettavo l'autobus da pochi minuti quando ho visto passante Giorgio.
(Czekałem na autobus od paru minut, kiedy zobaczyłem przechodzącego Jerzego.)
  • Długotrwałych stanów w przeszłości (atmosferycznych, fizycznych, emocjonalnych, itp.);
La giornata era bella; splendeva il sole, ma faceva freddo.
(Ten dzień był ładny; świeciło słońce, choć było zimno.)
Giovanni era alto e magro. Aveva i capelli lunghi e gli occhi scuri.
(Jan był wysoki i mizerny. Miał długie włosy i ciemne oczy.)
  • Równoległych czynności w czasie przeszłym.
Ieri, mentre pranzavo, ho ascoltato il giornale-radio.
(Wczoraj, podczas gdy jadłem obiad, słuchałem wiadomości w radio.)

Odmiana niektórych czasowników regularnych:

Grupa I - are
lavorare (pracować)
Grupa II - ere
sapere (wiedzieć)
Grupa III - ire
capire (rozumieć)
  io lavoravo sapevo capivo
  tu lavoravi sapevi capivi
  lui
lei
Lei
lavorava sapeva capiva
  noi lavoravamo sapevamo capivamo
  voi lavoravate sapevate capivate
  loro
Loro
lavoravano sapevano capivano

Odmiana niektórych czasowników nieregularnych:

essere (być) fare (robić) dire (mówić)
  io ero facevo dicevo
  tu eri facevi dicevi
  lui
lei
Lei
era faceva diceva
  noi eravamo facevamo dicevamo
  voi eravate facevate dicevate
  loro
Loro
eravano facevano dicevano

Inne czasowniki nieregularne: bere (pić), tradurre (tłumaczyć), itp.

Passato prossimo – czas przeszły dokonany bliski[edytuj | edytuj kod]

Używany do określenia:

  • czynności przeszłych, mających skutki w teraźniejszości, bądź tych które działy się od pewnego czasu do chwili obecnej,
  • czynności zakończonych.

W południowych Włoszech zamiast passato prossimo zazwyczaj używa się passato remoto.

Passato prossimo składa się z czasownika posiłkowego avere lub essere odmienionego we właściwej osobie w presente oraz imiesłowu czasu przeszłego participio passato; np.:

  • z essere:
    • io sono stato/stata – ja byłem/byłam
    • tu sei stato/stata – ty byłeś/byłaś
    • lui/lei/Lei è stato/stata – on/ona/Pan/Pani był/była
    • noi siamo stati/state – my byliśmy/byłyście
    • voi siete stati/state – wy byliście/byłyście
    • loro/Loro sono stati/state – oni/one/Panowie/Panie/Państwo byli/były
  • z avere:
    • io ho bevuto – ja wypiłem/wypiłam
    • tu hai bevuto – ty wypiłeś/wypiłaś
    • lui/lei ha bevuto – on/ona/Pan/Pani wypił/wypiła
    • noi abbiamo bevuto – my wypiliśmy/wypiłyśmy
    • voi avete bevuto – wy wypiliście/wypiłyście
    • loro/Loro hanno bevuto – oni/one/Panowie/Panie/Państwo wypili/wypiły

Trapassato prossimo – czas zaprzeszły bliski[edytuj | edytuj kod]

Wyraża czynność przeszłą, która zaszła przed inną czynnością przeszłą.

Trapassato prossimo składa się z czasownika posiłkowego avere lub essere odmienionego we właściwej osobie w imperfetto oraz imiesłowu czasu przeszłego participio passato; np.:

  • z essere:
    • io ero stato/stata – ja byłem/byłam
    • tu eri stato/stata – ty byłeś/byłaś
    • lui/lei/Lei era stato/stata – on/ona/Pan/Pani był/była
    • noi eravamo stati/state – my byliśmy/byłyśmy
    • voi eravate stati/state – wy byliście/byłyście
    • loro/Loro erano stati/state – oni/one/Panowie/Panie/Państwo byli/były
  • z avere:
    • io avevo bevuto – ja wypiłem/wypiłam (był/była)
    • tu avevi bevuto – ty wypiłeś/wypiłaś (był/była)
    • lui/lei/Lei aveva bevuto – on/ona/Pan/Pani wypił/wypiła (był/była)
    • noi avevamo bevuto – my wypiliśmy/wypiłyśmy (byli/były)
    • voi avevate bevuto – wy wypiliście/wypiłyście (byli/były)
    • loro/Loro avevano bevuto – oni/one/Panowie/Panie/Państwo wypili/wypiły (byli/były)

Passato remoto – czas przeszły dokonany odległy[edytuj | edytuj kod]

Często używany na południu Włoch, a w szczególności na Sycylii. Na północy kraju używany głównie w narracji historycznej i tekstach literackich. W pozostałych sytuacjach (zwłaszcza w mowie) czas ten jest tam zastępowany przez passato prossimo.

Wyraża czynność przeszłą dokonaną, która nie ma związku z teraźniejszością.

Przykłady:

  • La prima guerra mondiale terminò nel 1918. – Pierwsza wojna światowa skończyła się w 1918 roku.
  • Lui disse: "Ho capito.". – On powiedział: "Zrozumiałem.".

Odmiana czasowników posiłkowych i niektórych regularnych:

essere (być) avere (mieć) Grupa I - are
parlare (mówić)
Grupa II - ere
temere (bać się)
Grupa III - ire
partire (wyjeżdżać)
  io fui ebbi parlai temei (temetti) partii
  tu fosti avesti parlasti temesti partisti
  lui
lei
Lei
fu ebbe parlò temè (temette) partì
  noi fummo avemmo parlammo tememmo partimmo
  voi foste aveste parlaste temeste partiste
  loro
Loro
furono ebbero parlarono temerono (temettero) partirono

Odmiana niektórych czasowników nieregularnych:

dire (mówić) fare (robić) prendere (brać)
  io dissi feci presi
  tu dicesti facesti prendesti
  lui
lei
Lei
disse fece prese
  noi dicemmo facemmo prendemmo
  voi diceste faceste prendeste
  loro
Loro
dissero fecero presero

Inne czasowniki nieregularne: dare (dawać), stare (przebywać, być, czuć), venire (przychodzić), itp.

Trapassato remoto – czas zaprzeszły odległy[edytuj | edytuj kod]

Bardzo rzadko używany w mowie (głównie w literaturze).

Wyraża czynność przeszłą dokonaną, która zaszła bezpośrednio przed inną czynnością przeszłą dokonaną. Występuje z wyrazami quando – kiedy, gdy, non appena – jak tylko i appena – zaledwie.

Trapassato remoto składa się z czasownika posiłkowego avere lub essere odmienionego we właściwej osobie w passato remoto oraz imiesłowu czasu przeszłego participio passato; np.:

  • z essere:
    • io fui stato/stata – ja byłem/byłam
    • tu fosti stato/stata – ty byłeś/byłaś
    • lui/lei/Lei fu stato/stata – on/ona/Pan/Pani był/była
    • noi fummo stati/state – my byliśmy/byłyście
    • voi foste stati/state – wy byliście/byłyście
    • loro/Loro furono stati/state – oni/one/Panowie/Panie/Państwo byli/były
  • z avere:
    • io ebbi bevuto – ja wypiłem/wypiłam (był/była)
    • tu avesti bevuto – ty wypiłeś/wypiłaś (był/była)
    • lui/lei/Lei ebbe bevuto – on/ona/Pan/Pani wypił/wypiła (był/była)
    • noi avemmo bevuto – my wypiliśmy/wypiłyśmy (byli/były)
    • voi aveste bevuto – wy wypiliście/wypiłyście (byli/były)
    • loro/Loro ebbero bevuto – oni/one/panowie/Panie/Państwo wypili/wypiły (byli/były)

Futuro semplice – czas przyszły prosty[edytuj | edytuj kod]

Używany do wyrażenia:

  • czynności, stanów, które wydarzą się w przyszłości,
    • Przykłady:
      • Andrò al mercato. – pójdę do sklepu.
      • Domani sarò a Roma. – jutro będę w Rzymie.
  • przypuszczeń,
    • Przykład:
      • Il mio amico avrà ventidue anni. – mój przyjaciel pewnie ma dwadzieścia dwa lata. (dosł. będzie miał)
  • rozkazu,
    • Przykład:
      • Farai qualcosa. – zrób coś. (dosł. zrobisz)

Odmiana niektórych czasowników regularnych:

Grupa I - are
arrivare (przyjeżdżać)
Grupa II - ere
prendere (brać)
Grupa III - ire
finire (kończyć)
  io arriverò prenderò finirò
  tu arriverai prenderai finirai
  lui
lei
Lei
arriverà prenderà finirà
  noi arriveremo prenderemo finiremo
  voi arriverete prenderete finirete
  loro
Loro
arriveranno prenderanno finiranno

Odmiana niektórych czasowników nieregularnych:

avere (mieć) essere (być) volere (chcieć) cercare (szukać) sbrigarsi (spieszyć się)
  io avrò sarò vorrò cercherò mi sbrigherò
  tu avrai sarai vorrai cercherai ti sbrigherai
  lui
lei
Lei
avrà sarà vorrà cercherà si sbrigherà
  noi avremo saremo vorremo cercheremo ci sbrigheremo
  voi avrete sarete vorrete cercherete vi sbrigherete
  loro
Loro
avranno saranno vorranno cercheranno si sbrigheranno

Inne czasowniki nieregularne: bere (pić), cadere (upadać), dare (dawać), dovere (musieć), fare (robić), pagare (płacić), potere (móc), sapere (wiedzieć), tenere (nieść), itp.

Futuro anteriore – czas przyszły uprzedni[edytuj | edytuj kod]

Nazywany bywa też futuro composto, czyli czasem przyszłym złożonym.

Używany jest w celu uporządkowania czynności czasu przyszłego w kolejności ich planowanego wykonania. Występuje z wyrazami dopo che – po tym, jak, appena, non appena i quando.

Składa się z czasownika posiłkowego essere lub avere, odmienianego we właściwej osobie w futuro semplice oraz imiesłowu czasu przeszłego participio passato; np.:

  • Dopo che avremo prenotato il biglietto, mi sentirò più tranquilla.

(w wolnym tłumaczeniu: Uspokoję się dopiero, gdy już zarezerwujemy ten bilet.)

  • Dopo che sarò entrato a casa, mangerò la cena.

(Wejdę do domu i [potem] zjem kolację.).

Poza tym[edytuj | edytuj kod]

  • Grupa czasów trybów congiuntivo (łączącego) i condizionale (warunkowego),
  • Tryb imperativo (rozkazujący),
  • infinito (bezokolicznik),
  • Różne formy służące do tworzenia strony biernej.

Imiesłów[edytuj | edytuj kod]

Wyróżnia się imiesłowy participio i gerundio (łac. gerundivum, a nie – jak wskazywałaby nazwa – gerundium). Każdy z nich ma formę presente i passato.

Participio presente[edytuj | edytuj kod]

Odpowiada polskiemu imiesłowowi przymiotnikowemu czynnemu. Tworzy się go, dodając do tematu czasownika końcówkę:

  • -ante – dla czasowników I koniugacji, np. parlante,
  • -ente – dla czasowników II i III koniugacji, np. partente.

Imiesłow nieregularny tworzy się od formy imperfetto, np. facente (od fare).

Oprócz funkcki przymiotnikowej participio passato może występować w roli rzeczownika, np. il/la cantante – śpiewak/śpiewaczka.

Participio passato[edytuj | edytuj kod]

Odpowiada polskiemu imiesłowowi przymiotnikowemu biernemu.

Participio passato czasowników regularnych tworzy się, dodając do tematu czasownika końcówki -ato, -uto i -ito; np.:

  • amare przekształca się w amato,
  • tenere przekształca się w tenuto,
  • sentire przekształca się w sentito.

Uzgadnia się je z liczbą i rodzajem podmiotu, jeśli poprzedza je czasownik essere lub z liczbą i rodzajem zaimka lo, la, li, le albo ne bądź zaimka mieszanego, gdy towarzyszy czasownikowi avere, np. L'ho incontrata. (Spotkałem/spotkałam ją.). To samo dotyczy gerundio passato, np. avendola presa – wziąwszy ją.

Używany nie tylko w czasach złożonych, ale również w stronie biernej. Pełni także rolę przymiotnika, a ponadto imiesłowu gerundio passato (wyraża uprzedność czynności, participio passato assoluto), np.

  • Ho mangiato le verdure cotte. – Zjadłem/zjadłam gotowane warzywa.
  • Usito da casa, sono andato al negozio.Wyszedłszy (po wyjściu) z domu, poszedłem do slepu.

Imiesłowy nieregularne, np. bevuto (od bere), fatto (od fare), stato (od essere, stare).

Gerundio presente[edytuj | edytuj kod]

Odpowiada polskiemu imiesłowowi przysłówkowemu współczesnemu. Wyraża czynność współczesną Tworzy się go, dodając do tematu czasownika końcówkę:

  • -ando – dla czasowników I koniugacji, np. parlando,
  • -endo – dla czasowników II i III koniugacji, np. partendo.

Imiesłow nieregularny tworzy się od formy imperfetto, np. facendo.

Gerundio passato[edytuj | edytuj kod]

Odpowiada polskiemu imiesłowowi przysłówkowemu uprzedniemu. Wyraża uprzedność czynności. Tworzy się go zestawiając formę essendo lub avendo z participio passato czasownika, np. essendo partito, avendo bevuto.

Używany do podawania przyczyny, np. Avendo mangiato tantissima pizza, si sentiva male. – Ponieważ zjadł bardzo dużo pizzy, źle się czuł.

Przyimek[edytuj | edytuj kod]

Najważniejsze włoskie przyimki właściwe (preposizioni semplici):

  • di – o (kimś, czymś)[11], z (kogoś, czegoś), wyraża dopełniacz lub narzędnik
  • a (ad przed samogłoską) – do, o (czas), w, wyraża celownik
  • da – od, z, u, przez (w konstrukcji strony biernej)
  • in – w, do
  • con – z (kimś, czymś)
  • per – dla, przez
  • su – na, o[12]
  • tra, fra – za (czas), między (kimś, czymś)

Przyimki di, a, da, in, su tworzą z rodzajnikiem określonym jedną formę gramatyczną (tzw. preposizioni articolate).

  il l' lo la i gli le
di del dell' dello della dei degli delle
a al all' allo alla ai agli alle
da dal dall' dallo dalla dai dagli dalle
in nel nell' nello nella nei negli nelle
su sul sull' sullo sulla sui sugli sulle

Połączenie dwóch przyimków nazywa się przyimkiem niewłaściwym, np. accanto a – obok, fino a – aż do.

Spójnik[edytuj | edytuj kod]

Łączy wyrazy lub zdania.

Spójniki współrzędne:

  • łączące: e (ed przed samogłoską) – i, oraz, anche – też
  • przeczące: – ani, neanche – ani nawet
  • przeciwstawne: ma – ale, però – jednak, jednakże
  • wynikowe: dunque, quindi – więc
  • rozłączne: o – albo, lub, oppure – albo też, lub

Spójniki podrzędne:

  • wyjaśniające: che – że, żeby, come – jak
  • czasowe: mentre – podczas, quando – kiedy, gdy
  • celowe: affinché – aby, acciocché – aby, ażeby
  • przyczynowe: poiché – ponieważ, giacché – jako że
  • warunkowe: se – jeśli, gdyby, purché – byle tylko
  • przyzwalające: benché – chociaż, sebbene – chociaż, aczkolwiek

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

  • Najdłuższy wyraz w języku włoskim oznacza na łeb, na szyję i jest to wyraz: precipitevolissimevolmente[13].

Przypisy

  1. Popularne powiedzenie włoskie tak określa najbliższy perfekcji wariant tego języka:
    Lingua toscana in bocca romana (Toskański język w rzymskich ustach).
  2. Jednakże występują pewne różnice między dialektem toskańskim a językiem włoskim, przykładowo w dialekcie toskańskim literę c wymawia się jak polskie h, np. cane – pies.
  3. Także w wyrazach zapożyczonych, jednakże np. j w wyrazie hiszpańskiego pochodzenia można wymawiać jak polskie h.
  4. Zasad tych przeważnie nie stosuje się, jeśli jest poprzedzane literą c, g, lub dwuznakiem sc; patrz niżej.
  5. Elizja nie występuje, jeśli drugi wyraz jest w liczbie mnogiej, np. gli hotel, czasownik również nigdy nie ulega elizji.
  6. Użycie rodzajnika nieokreślonego w liczbie mnogiej nie jest obowiązkowe.
  7. Każda forma rodzajnika (rodzajnik nieokreślony, określony i cząstkowy) przed rzeczownikami rodzaju żeńskiego w liczbie pojedynczej zaczynającymi się samogłoską inną niż a może występować w formie pełnej i skróconej; jeżeli rzeczownik zaczynający się samogłoską a przybiera w obu rodzajach w liczbie pojedynczej tę samą formę, forma rodzajnika żeńskiego nie jest skracana.
  8. 8,0 8,1 Zależnie od kontekstu zdania, np. I cani sono brutti. ([Te, określone] Psy są brzydkie.) – tłumaczenie w mianowniku (nominativo) (rzeczownik w tym zdaniu jest podmiotem), Vedo il cane. (Widzę [tego, znanego mi] psa.) – tłumaczenie w bierniku (accusativo) (tu rzeczownik jest dopełnieniem).
  9. Jednakże zaimki egli, ella, esso, essa, essi, esse są częściej używane w języku pisanym niż mówionym, w języku potocznym przeważa użycie zaimków lui, lei i loro. Esso, essa dotyczy tylko zwierząt i rzeczy, egli, ella – osób, pozostałe zaimki 3. os. l. poj. i mn. dotyczą osób, zwierząt i rzeczy.
  10. Wyjątkiem są bezokoliczniki w formie zwrotnej i połączenia z dopełnieniem w formie zaimka nieakcentowanego lub mieszanego bądż zaimkiem przysłówkowym, np. dargli – dać mu, vederlo – widzieć go, rendergliela – odebrać mu ją, avercela – mieć.
  11. Np. z czasownikiem parlare.
  12. Np. z czasownikiem scrivere.
  13. Giuseppe Aldo Rossi: Dizionario Enciclopedico di Enigmistica e Ludolinguistica. Bolonia: Zanichelli, 2002, s. 296. ISBN 8808089037.
Commons in image icon.svg
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło włoski w Wikisłowniku

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]