Wielka Niedźwiedzica

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy gwiazdozbioru. Zobacz też: Wielka niedźwiedzica (komiks).
Wielka Niedźwiedzica
Wielka Niedźwiedzica
Nazwa łacińska Ursa Maior
Dopełniacz łaciński Ursae Maioris
Skrót nazwy łacińskiej UMa
Dane obserwacyjne (J2000)
Rektascensja 11 h
Deklinacja 55°
Charakterystyka
Powierzchnia 1280 stopni kw.
Liczba gwiazd o obserwowanej wielkości gwiazdowej < 3 6
Najjaśniejsza gwiazda Alioth (1,68 – 1,78m)
Gwiazdozbiory sąsiadujące
Widoczny na szerokościach geograficznych
pomiędzy 35° S a 90° N.

Wielka Niedźwiedzica (łac. Ursa Maior, dop. Ursae Maioris, skrót UMa) – gwiazdozbiór okołobiegunowy nieba północnego, a zarazem trzecia co do wielkości konstelacja nieba. Liczba gwiazd dostrzegalnych nieuzbrojonym okiem: około 125. W Polsce jest widoczna przez cały rok.

Siedem najjaśniejszych gwiazd, często niesłusznie utożsamianych z Wielką Niedźwiedzicą, a stanowiących tylko część gwiazdozbioru, tworzy charakterystyczny i łatwy do odszukania na niebie układ Wielkiego Wozu (zwanego w niektórych krajach „Wielką Chochlą” lub „Wielkim Rondlem”), którego „dyszel” jest jednocześnie „ogonem” niedźwiedzicy. Oś tylnych kół, łatwego do odnalezienia przez cały rok i o każdej porze nocy Wielkiego Wozu, wskazuje na położoną tuż obok bieguna niebieskiego Gwiazdę Polarną, pełniącą nie tylko w przeszłości ważną rolę w orientacji na niebie. Wielki Wóz jest w Polsce układem okołobiegunowym.

Pochodzenie nazwy[edytuj | edytuj kod]

Nazwa gwiazdozbioru nawiązuje do greckiego mitu o uwiedzionej przez Zeusa nimfie Kallisto, która po śmierci z rąk Artemidy została przemieniona w niedźwiedzicę i umieszczona na firmamencie. Zazdrosna Hera uprosiła bogów, by niedźwiedzica nie mogła się kąpać w oceanie i przez cały czas bez odpoczynku wędrowała w kółko po niebie.

W mitologii indyjskiej gwiazdozbiór utworzyło pierwszych siedmiu mędrców saptarszi (sam termin "ryszi" bywa wywodzony z sanskr. rksa - "niedźwiedź"[1]), np. Angiras odpowiada gwieździe Alioth.

Wielka Niedźwiedzica jest jednym z najdawniej nazwanych gwiazdozbiorów[a]. Zarówno ludy Eurazji, jak i Ameryki Północnej, rozpoznawały w tej konstelacji kształt niedźwiedzia. Oznacza to, że gwiazdozbiór ten musiano nazwać jeszcze przed zniknięciem lądowego połączenia pomiędzy Syberią i Alaską, co najmniej 15 000 lat temu[2].

Gwiazdozbiór ten widnieje też na fladze stanowej Alaski oraz fladze Czirokezów.

Gwiazdy i inne obiekty[edytuj | edytuj kod]

Najjaśniejszą gwiazdą w tym gwiazdozbiorze jest ε UMa (Alioth), o jasności zmiennej od 1,68 do 1,78m.

Inne jasne gwiazdy:

  • α UMa (Dubhe) jasność 1,8m
  • β UMa (Merak), jasność 2,4m
  • γ UMa (Phekida), jasność 2,4m
  • δ UMa (Megrez), jasność 3,3m
  • η UMa (Benatnash), jasność 1,85m
  • ζ UMa, gwiazda wielokrotna, układ składający się z sześciu gwiazd, w tym Mizara (2,3m), będącego gwiazdą poczwórną, i powiązanego z nim grawitacyjnie Alkora[3] (4m), będącego gwiazdą podwójną, którego dostrzeżenie gołym okiem bywa trudne, choć jest możliwe dla osób o dobrym wzroku. Podwójność tej gwiazdy była wykorzystywana do testowania wzroku żołnierzy przyjmowanych do armii napoleońskiej[4].

Obiekty mgławicowe z katalogu Messiera:

Największa czarna dziura to Q0906+6930 odkryta w lipcu 2004.

Uwagi

  1. Jest jednym z obiektów, które znalazły się na najstarszej papierowej mapie nieba pochodzącej z jaskiń w Dunhuang.

Przypisy

  1. Andrzej M. Kempiński: Słownik mitologii ludów indoeuropejskich. Poznań: KW SAWW, 1993, s. 368. ISBN 8385066918.
  2. Tajemnice Wszechświata. Jak odkrywaliśmy kosmos. Paul Murdin. Warszawa: Albatros, 2010, s. 23. ISBN 978-83-7659-067-7.
  3. First Known Binary Star Is Discovered to Be a Triplet, Quadruplet, Quintuplet, Sextuplet System (ang.). ScienceDaily, 2009-12-10. [dostęp 2011-10-21].
  4. Przemysław Rudź: Niebo. Warszawa: 2008, s. 174. ISBN 978-83-60887-76-9.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło Wielka Niedźwiedzica w Wikisłowniku
Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o gwiazdozbiorze