Tell

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy typu stanowiska archeologicznego. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa..
Stanowisko archeologiczne Tall Barri we wschodniej Syrii

Tell, także tall – typ stanowiska archeologicznego, utworzonego z nawarstwiających się wskutek długotrwałego osadnictwa, szczątków osad ludzkich[1]. Po raz pierwszy zjawisko akumulacji poziomów stratygraficznych osadnictwa ludzkiego na stanowisku typu tell zostało zauważone przez Heinricha Schliemanna i Wilhelma Dörpfelda podczas prac wykopaliskowych w Troi w latach 70 i 80 XIX wieku. Pierwsze naukowe metody prac wykopaliskowych na tego typu stanowisku opracował William Flinders Petrie i Frederick J. Bliss podczas wykopalisk w Tell el-Hesi w latach 1890-1892.[2]

Nazwa, związana z charakterystyczną formą stanowisk, jest pochodzenia semickiego i oznacza wzgórze lub kopiec (arabskie tall, hebrajskie tel). Kopiec składa się z wielu nakładających się jednostek stratygraficznych. Ze względu na charakterystyczną morfologię, najczęściej stosowaną metodą odnajdywania tellów jest penetracja lotnicza[3].

Na tellach najczęściej występowały ciasno zagęszczone osady. Zabudowa wykonana była głównie z cegły mułowej oraz bloków kamiennych. Osady te podczas użytkowania ulegały częściowemu niszczeniu, a kolejne budowle powstawały na gruzach poprzednich, co powodowało podnoszenie się całego terenu. W czasie przerw w osadnictwie szczątki zabudowy często ulegały zasypaniu przez piaski pustyni lub rozmywaniu przez deszcze. Ze względu na istnienie wielu warstw stratygraficznych, na stanowiskach typu tell bardzo rzadko stosuje się sztywną siatkę wykopów kwadratowych. Jedną z powszechnie przyjętych metod jest wykop schodkowy z szeroką płaszczyzną od góry, która w miarę obniżania się wykopu zamienia się w serię dużych stopni[4].

Ten typ stanowisk charakterystyczny jest przede wszystkim dla Bliskiego Wschodu, gdzie dopatruje się ich ponad 50 000. Duża liczba występujących w tym regionie tellów związana jest (obok licznego występowania tutaj pierwotnych kultur epipaleolitu, neolitu i młodszych) półsuchym klimatem, który najlepiej sprzyja powstawaniu kopców osadniczych[5]. Telle są świadectwem wysoko rozwiniętego osadnictwa w czasach prehistorycznych. Występują od Doliny Indusu na wschodzie po południowo-wschodnią Europę na zachodzie.

Przedrostek tell, także w swoim podstawowym znaczeniu – jako "wzgórze", często występuje jako fragment nazwy miejscowości np. Tel Awiw. Współczesne miasta nie są już jednak położone na tellach, a w ich pobliżu. Czasem jednak określenie pojawia się pomimo, że pobliskie stanowiska nie sa tellami. Przykładem jest miasto Amarna w środkowym Egipcie, obecnie określane jako Tall al-Amarna.

Termin tell najczęściej pojawia się w kontekście archeologii Bliskiego Wschodu. W Turcji odpowiednikiem słowa tell jest höyük (Çatal Höyük) lub tepe (Göbekli Tepe). Na Bałkanach, w Tesalii i Macedonii, używana jest forma magoula lub toumba, co możemy tłumaczyć jako grobowiec (być może ma to związek z podobieństwem niewielkich tellów do kurhanów). W Bułgarii używa się określenia mogila, w Słowenii - gomila, oraz w Rumunii - măgura.

Przypisy

  1. T. Darvill, Concise Oxford Dictionary of Archaeology, Oxford 2002, b.s.
  2. Archaeological Encyclopedia of the Holy Land, pod redakcją A. Negev, Sh. Gibson, Jerozolima 2001, s. 497.
  3. J. Zabłocka, Historia Bliskiego Wschodu w starożytności (od początków osadnictwa do podboju perskiego), Warszawa 1982, s. 54.
  4. C. Renfrew, P. Bahn, Archeologia. Teorie. Metody. Praktyka, Warszawa 2002, s. 102
  5. C. Renfrew, P. Bahn, Archeologia, s. 479.