Tell

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Inne znaczenia Ten artykuł dotyczy typu stanowiska archeologicznego. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa..
Stanowisko archeologiczne Tall Barri we wschodniej Syrii

Tell[1][2], także tall[2] – typ stanowiska archeologicznego, utworzonego z nawarstwiających się wskutek długotrwałego osadnictwa, szczątków osad ludzkich[3]. Po raz pierwszy zjawisko akumulacji poziomów stratygraficznych osadnictwa ludzkiego na stanowisku typu tell zostało zauważone przez Heinricha Schliemanna i Wilhelma Dörpfelda podczas prac wykopaliskowych w Troi w latach 70 i 80 XIX wieku. Pierwsze naukowe metody prac wykopaliskowych na tego typu stanowisku opracował William Flinders Petrie i Frederick J. Bliss podczas wykopalisk w Tell el-Hesi w latach 1890-1892[4].

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Nazwa, związana z charakterystyczną formą stanowisk, jest pochodzenia semickiego i oznacza „wzgórze” lub „kopiec” (arabskie tall, hebrajskie tel)[5] lub pochodzi z jęz. babilońskiego w którym słowo tillu oznaczało „rumowisko”[1].

Przedrostek tell występuje czasem jako fragment nazwy miejscowości np. Tel Awiw. Współczesne miasta nie są już jednak położone na tellach, a w ich pobliżu. Czasem jednak określenie pojawia się pomimo, że pobliskie stanowiska nie sa tellami. Przykładem jest miasto Amarna w środkowym Egipcie, często określane jako Tall al-Amarna. W południowo-zachodnich rejonach Azji na określenie tellów używa się terminów: tepe, toprak, lub kale[1].

Struktura[edytuj | edytuj kod]

Kopiec składa się z wielu nakładających się jednostek stratygraficznych. W pierwszej fazie - przed powstaniem kopca, naturalne wzniesienie było zamieszkiwane przez ludzi. Na przestrzeni lat kolejne osady ulegały zniszczeniu i poszczególne gruzowiska tworzyły warstwy wypiętrzającego się wzgórza[1]. Ze względu na charakterystyczną morfologię, najczęściej stosowaną metodą odnajdywania tellów jest penetracja lotnicza[5].

Na tellach najczęściej występowały ciasno zagęszczone osady. Zabudowa wykonana była głównie z cegły mułowej oraz bloków kamiennych. Osady te podczas użytkowania ulegały częściowemu niszczeniu, a kolejne budowle powstawały na gruzach poprzednich, co powodowało podnoszenie się całego terenu. W czasie przerw w osadnictwie szczątki zabudowy często ulegały zasypaniu przez piaski pustyni lub rozmywaniu przez deszcze. Ze względu na istnienie wielu warstw stratygraficznych, na stanowiskach typu tell bardzo rzadko stosuje się sztywną siatkę wykopów kwadratowych. Jedną z powszechnie przyjętych metod jest wykop schodkowy z szeroką płaszczyzną od góry, która w miarę obniżania się wykopu zamienia się w serię dużych stopni[6].

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Ten typ stanowisk charakterystyczny jest przede wszystkim dla Bliskiego Wschodu, gdzie dopatruje się ich ponad 50 000. Duża liczba występujących w tym regionie tellów związana jest (obok licznego występowania tutaj pierwotnych kultur epipaleolitu, neolitu i młodszych) półsuchym klimatem, który najlepiej sprzyja powstawaniu kopców osadniczych[7]. Telle są świadectwem wysoko rozwiniętego osadnictwa w czasach prehistorycznych. Występują od Doliny Indusu[8] na wschodzie po południowo-wschodnią Europę na zachodzie[9].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Marcin Majewski: Archeologia biblijna. Kraków: Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie, 2012, s. 102.
  2. 2,0 2,1 2,2 Tall (pol.). Internetowa encyklopedia PWN. [dostęp 2015-02-22].
  3. 3,0 3,1 Timothy Darvill: Concise Oxford Dictionary of Archaeology. Oxford: OUP Oxford, 2008, s. 560. ISBN 978 0199534043.
  4. 4,0 4,1 Avraham Negev, Gibson: Archaeological encyclopedia of the Holy Land. Continuum, 2005, s. 559. ISBN 9780826485717.
  5. 5,0 5,1 5,2 Julia Zabłocka: 'Historia Bliskiego Wschodu w starożytności (od początków osadnictwa do podboju perskiego). Warszawa: 1987, s. 54. ISBN 9788304021839.
  6. C. Renfrew, P. Bahn, Archeologia. Teorie. Metody. Praktyka, Warszawa 2002, s. 102
  7. C. Renfrew, P. Bahn, Archeologia, s. 479.
  8. 8,0 8,1 Arkadiusz Sołtysiak: Dzieje starożytnej Mezopotamii z perspektywy bioarcheologicznej. Sopot: 2006, s. 626-630, seria: Wszystkich rzeczy miarą jest człowiek.
  9. 9,0 9,1 Wojciech Pastuszka: Polscy archeolodzy zastosowali w Çatal Höyük nowatorski model datowania (pol.). archeowiesci.pl, 2011-05-02. [dostęp 2015-02-22].