Zegar słoneczny
Zegar słoneczny – zegar określający czas w godzinach na podstawie pozycji Słońca, przez wskazanie cienia rzucanego przez nieruchomy wskaźnik na powierzchnię tarczy z podziałką godzinową, umieszczoną na ziemi, posadzce, ścianie budowli lub postumencie[1]. Używany od starożytności. Istnieją także przenośne (kieszonkowe) zegary tego typu.
Spis treści |
Gnomon stacjonarnego zegara słonecznego na półkuli północnej wskazuje Gwiazdę Polarną, czyli w przybliżeniu biegun niebieski. Z tego powodu pod różnymi szerokościami geograficznymi tworzy różny kąt w stosunku do płaszczyzny tarczy. Dzięki temu uzyskiwana jest największa długość cienia i zegar wskazuje w miarę dokładny czas lokalny niezależnie od pory roku. Odległości kątowe pomiędzy godzinami na tarczy zegara nie zawsze są jednakowe. Godzina 12 na horyzontalnie zorientowanej tarczy znajduje się od strony północy, a godziny 6 i 18 odpowiednio na zachód i wschód. Godziny pośrednie wyznacza się biorąc pod uwagę zmieniający się kąt padania światła w ciągu dnia. Zegar słoneczny mierzy czas w dzień, ale może być używany również nocą - jako tzw. zegar księżycowy, w okresach widoczności Księżyca.
Zegar słoneczny rozpowszechnił się w latach 604–606 po wydaniu przez papieża Sabiniana nakazu umieszczania zegarów słonecznych na dachu każdego kościoła. W Polsce za najstarsze uważane są dwie tarcze zegarów słonecznych umieszczone na skarpie kościoła w Strożyskach.
Futurystyczną a może już istniejącą odmianą miałby być cyfrowy zegar słoneczny wyświetlający czas na tarczy, który ustalany byłby na podstawie położenia Słońca. Zważywszy, że każdy taki czytnik musi mieć zasilanie co najmniej słoneczne łatwiejszym jest ustawienie zegara o bardziej tradycyjnym napędzie.
Największe w Polsce i trzecie w świecie, pod względem liczebności i wagi zbiorów, muzeum zegarów słonecznych znajduje się w Jędrzejowie i zostało założone przez Feliksa Przypkowskiego, a znanym na świecie twórcą zegarów słonecznych (m.in. dla obserwatorium w Greenwich) był Tadeusz Przypkowski.
Zegar analematyczny [edytuj]
Zegar analematyczny jest odmianą zegara słonecznego. Klasyczny zegar słoneczny wykazuje okresowy błąd (do ±15 minut) związany z nachyleniem ekliptyki do płaszczyzny równika niebieskiego, a co za tym idzie, niejednostajnym tempem zmian rektascensji Słońca, objawiającym się zakreślaniem przez Słońce analemmy na nieboskłonie. W zegarze analematycznym błąd ten został skorygowany poprzez narysowanie zamiast linii godzinowych wydłużonych ósemek, oznaczonych znakami miesięcy na obwodzie. Efekt taki można byłoby również uzyskać w zegarach z tarczą zorientowaną horyzontalnie poprzez zmianę azymutu płaszczyzny gnomonu, co jednak musiałoby być stabelaryzowane, a opis zamieszczony przy urządzeniu; jeden z warszawskich zegarów ściennych ma tabliczkę z opisem równania czasu.
W niektórych z zegarów – jak np. przed warszawskim Pałacem Kultury i Nauki, choć nie jest to akurat zegar analematyczny – funkcję gnomonu pełni człowiek, który stojąc w odpowiednim miejscu na tarczy, rzuca cień własną sylwetką na eliptycznym cyferblacie[2][3].
Przypisy
- ↑ Witold Szolginia: Architektura. Warszawa: Sigma NOT, 1992, s. 182. ISBN 83-85001-89-1.
- ↑ aw: Zoo ma zegar słoneczny – analematyczny (pol.). plock.gazeta.pl, 4 lipca 2007. [dostęp 8 listopada 2009].
- ↑ blew: Zegary słoneczne w łódzkim botaniku (pol.). lodz.gazeta.pl, 22 maja 2009. [dostęp 8 listopada 2009].
