Aleksander (Leszek) Dunin-Borkowski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Aleksander Dunin-Borkowski
Aleksander Ferdynand Wincenty
Ilustracja
Herb
herb Łabędź - hrabia Borkowski-Dunin
hrabia
Rodzina Dunin-Borkowscy
Ojciec Franciszek Antoni Dunin-Borkowski (1773-1860),
Matka Franciszka Anna z Dzieduszyckich (1783-1852).
Żona

Seweryna z Cieleckich (1817-1895)

Dzieci

Jadwiga (1838-1900), Witold (1842-1875)

Rodzeństwo bracia Józef (1809-1843), Edward Kamil (1812-1859), Mieczysław (1815-1888), Bolesław Marcin (1817-1871)
siostry: Ludwika Anna (1814-1887), Izabela Apolonia (1822-1908)

Aleksander (Leszek) Ferdynand Wincenty Dunin-Borkowski hrabia, herbu Łabędź (ur. 11 stycznia 1811 w Gródku nad Dniestrem, zm. 30 listopada 1896 we Lwowie) – ziemianin, powstaniec listopadowy, publicysta, poeta, tłumacz literatury indyjskiej, polityk demokratyczny, poseł na Sejm Ustawodawczy w Kromieryżu i na Sejm Krajowy Galicji.

Aleksander Dunin-Borkowski
ilustracja
podporucznik (1831)
Data i miejsce urodzenia 11 stycznia 1811
Gródek
Data i miejsce śmierci 30 listopada 1896
Lwów
Przebieg służby
Lata służby 1830-1831
Siły zbrojne Armia Królestwa Polskiego
Jednostki pułk krakusów sandomierskich, 3 pułk strzelców konnych
Stanowiska adiutant gen. Krukowieckiego
Główne wojny i bitwy Powstanie listopadowe

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Otrzymał staranne domowe wykształcenie, jego nauczycielami był bazylianin Sembratowicz i Włoch Bujetti[1]. Ukończył gimnazjum we Lwowie (1826), następnie studiował filozofię na uniw. w Czerniowcach (1827) i prawo na uniw. we Lwowie (1828-1830)[2].

Po wybuchu powstania, wraz ze starszym bratem Józefem, przedostał się do Królestwa Polskiego i wstąpił do pułku krakusów sandomierskich. Ranny pod Radomiem i awansowany na podporucznika, był adiutantem generała Jana Krukowieckiego. Potem przez jakiś czas służył w 3 pułku strzelców konnych. Podczas oblężenia Warszawy ( 67 września 1831) był adiutantem prezesa rządu. 5 października 1831, w okolicach Brodnicy, przekroczył granicę z Prusami, gdzie został internowany. Po zwolnieniu studiował przez 8 miesięcy sanskryt w Królewcu[1][3]. Jak pisał o tym okresie swego życia: dostawszy marszrutę pruską nie trzymałem się jej ściśle, bo potrzebowałem wstąpić do Wronek w Poznańskiem i stamtąd do Królewca, gdzie zapoznawszy się z Bohlenem[4], korzystałem z grzeczności jego i oddawałem nauce języka sanskryckiego. Udało mnie się zostawać tam przez ośm miesięcy, aż wreszcie Prusacy dowiedziawszy się o moim, niedozwolonym pobycie, kazali jak najspieszniej wyjechać[5]. Studia orientalistyczne kontynuował u Josepha von Hammer-Purgstalla[6] w Wiedniu[3].

W 1834 powrócił do Lwowa, gdzie rozpoczął intensywną działalność literacką. Pisał powieści, artykuły publicystyczne, tłumaczył z kilku języków, publikował w almanachu Ziewonia. Ukoronowaniem tych prac była Parafiańszczyzna, której pierwszy odcinek ukazał się 1 marca 1843 w „Dzienniku Mód Paryskich”. Kolejne odcinki już się nie ukazały. W 1843 opublikował I tom Parafiańszczyzny we Wrocławiu. II tom ukazał się w Poznaniu w 1849. Natychmiast po opublikowaniu pierwszego tomu wybuchł największy literacki skandal w Galicji. Książce towarzyszyła zaciekła nagonka na autora, prowadzona przez koła konserwatywne i klerykalne. Borkowski dotknął w książce wielu czułych miejsc: lojalizmu wobec zaborcy, zakłamania, naśladownictwa Francuzów w sposobie bycia, obłudnej filantropii. Nie bał się także zaatakować Kościoła jako instytucji. Reakcja katolickiego kleru była tak ostra, że Borkowski w drugim tomie, mimo zapowiedzi, odstąpił od kontynuowania „pobożnego” tematu[7].

Aktywny politycznie w okresie Wiosny Ludów. Na wiosnę 1848 wszedł w skład deputacji do Wiednia, która miała złożyć cesarzowi memoriał obywateli Galicji. Po powrocie członek Rady Narodowej Centralnej we Lwowie[8]. Poseł do Sejmu Konstytucyjnego w Wiedniu i Kromieryżu (15 lipca 1848 – 7 marca 1849), wybrany w galicyjskim okręgu wyborczym Lwów 3[9][10]. W parlamencie należał do „Stowarzyszenia” skupiającego demokratycznych posłów polskich[11][12]. Zyskał wówczas rozgłos, gdyż obok Franciszka Smolki atakował centralistyczną politykę monarchii i bronił interesów polskich[1].

Po klęsce rewolucji przebywał jakiś czas w Dreźnie i Poznaniu. Od 1850 przebywał znowu w Galicji, gospodarując w odziedziczonych dobrach Winniczki i Krzywczyce, w pow. lwowskim[2]. Był członkiem Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego i Galicyjskiego Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego. W owym czasie przez dziesięć lat niczego nie napisał i nie opublikował.

Po przyznaniu Galicji autonomii powrócił do działalności publicystycznej i politycznej. Od 1861 działacz Polskiego Stronnictwa Demokratycznego. Był posłem na Sejm Krajowy Galicji kadencji I (15 kwietnia 1861 - 31 grudnia 1866) kadencji II (18 lutego 1867 - 13 listopada 1869) i kadencji III (20 sierpnia 1870 - 17 października 1871) wybieranym w kurii I (wielkiej własności) w obwodzie nr 9 samborskim. Po jego rezygnacji, na opróżniony przez niego mandat wybrano 29 października 1872 Macieja Serwatowskiego[13]. W Sejmie dał się szybko poznać jako gorący przeciwnik rządu i obrońca języka polskiego w urzędowaniu, dystansujący się do lojalistycznej nastawionej większości[1]. Jak sam napisał: całe życie nienawidziłem wrogów mojej ojczyzny, walczyłem z nimi przy każdej nadarzającej się sposobności, nie poniżałem się przed przemocą dostojeństw, a tytułów nie ceniłem wyżej niż człowieka i pewny jestem, iż Polska zajęłaby zaszczytne miejsce między narodami, gdyby wszyscy jej mieszkańcy byli tacy[5].

Był także inicjatorem i mecenasem życia kulturalnego we Lwowie. Założyciel i a następnie prezes (1867-1884) Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych we Lwowie[2], Organizował obchody twórczości polskich twórców w tym mieście, m.in. Józefa Ignacego Kraszewskiego (1867), Jana Matejki (1869) i Henryka Siemiradzkiego (1879)[1].

Pochowany na cmentarzu Łyczakowskim w „nowej” kaplicy Duninów Borkowskich[3].

Aleksander Dunin-Wąsowicz
ilustracja
Data i miejsce urodzenia 11 stycznia 1811
Gródek nad Dniestrem
Data i miejsce śmierci 30 listopada 1896
Lwów
poseł na Sejm Ustawodawczy (1848)
Okres od 15 lipca 1848
do 7 marca 1849
Przynależność polityczna "Stowarzyszenie" - polscy demokraci
poseł na Sejm Krajowy Galicji
kadencja I, II, III
Okres od 15 kwietnia 1861
do 17 października 1871
Przynależność polityczna Polskie Stronnictwo Demokratyczne

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Borkowski używał kolejno imion w różnych okresach swojego życia: Aleksander, Aleksander Lubomir, natomiast imię Leszek przybrał po napisaniu Wieszczeń Lechowych, które Bóg dał, aby ogłosił ludowi (1835)[14]. Jak pisał o nim Wilhelm Feldman „Arystokrata - patriota z podkładem demagogicznym, smagający „parafiańszczyznę” panów galicyjskich ostrymi pamfletami, potem w polityce wszelki oportunizm – wolterianin,«ateusz», jak o nim ze zgrozą mówiono, posiadał umysł jeden z najświetniejszych ..."[15] Był poliglotą: znał łacinę, grekę, sanskryt, język niemiecki, ruski, rosyjski, angielski, francuski, najprawdopodobniej także szwedzki. Autor pierwszych w języku polskim przekładów poematów Bhartrihariego, jednego z największych twórców języka sanskryckiego[3]. Był także popularyzatorem literatury staroindyjskiej w Polsce[16]. Jako literat debiutował powieścią wierszem Kozak w almanachu Haliczanin w 1830. Ważne miejsce w twórczości Borkowskiego Galicja, w które mieszkał i działał (zob. wyżej). Zarówno w krytyce literackiej, jak i w prozie i eseju wykorzystywał pamflet i satyrę społeczną.

Wybrane dzieła[edytuj | edytuj kod]

  • Kozak (1836)
  • Orlę z Herburtów, Poznań 1838,
  • Uwagi ogólne nad literaturą w Galicji (1840) – w dziele tym m.in. zarzucał Aleksandrowi Fredrze brak ducha narodowego i gloryfikację szlachetczyzny.
  • Jego Cieniom, Praga 1843
  • Parafiańszczyzna (1843-1849)[17][18] – powieść ironicznie i krytycznie opisująca wyższe sfery Galicji (miłostki, fałszywa pobożność, obłuda).
  • [przekład] Setka Bhartriharis’a, Poznań 1845
  • Niepowieści i niezprawy, t. 1, Bochnia 1846
  • O nowych powieściach polskich (1847) – publicystyka dotycząca szeroko dyskutowanego ówcześnie zagadnienia powieści.
  • O najdawniejszych zabytkach pisemnych, Lwów 1850
  • Autobiografia Leszka hr. Dunina Borkowskiego, Lwów 1897

Rodzina i życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w bogatej rodzinie ziemiańskiej z tytułem hrabiowskim. Jego ojcem był członek Stanów Galicyjskich Franciszek Antoni Dunin-Borkowski (1773-1860), matką – starościanka bachtyńska Franciszka Anna Dzieduszycka (1783-1852). Jego braćmi byli Józef (1809-1843), Edward Kamil (1812-1859), Mieczysław (1815-1888), Bolesław Marcin (1817-1871), siostrami Ludwika Anna (1814-1887) żona Jana Niezabitowskiego, i Izabela Apolonia (1822-1908) żona Włodzimierza Russockiego. W 1837 ożenił się z Seweryną z Cieleckich (1817-1895), mieli dzieci: Jadwigę (1838-1900) późniejszą żonę Alfonsa Wandalina-Mniszcha i utalentowanego dramaturga Witolda (1842-1875)[1][2][19][20].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f Marian Tyrowicz, Borkowski Aleksander Dunin (Leszek) Ferdynand Wincenty Franciszek (1811-1896), Polski Słownik Biograficzny, t. 2, Kraków 1936, s.329-330,
  2. a b c d Parlament Österreich Republik, Kurzbiografie Dunin-Borkowski, Aleksander Leszek Graf - Parlamentarier 1848-1918 online [7.12.2019]
  3. a b c d Halina Ewa Marlewicz, Leszek Dunin Borkowski - galicyjski badacz literatury sanskryckiej z XIX wieku, "Studia Litteraria Universitatis Iagellonicae Cracoviensis". T. 10 (2015), s. 217-228
  4. Peter von Bohlen (1796–1840), orientalista, pionier studiów sanskrytologicznych w Niemczech.
  5. a b Autobiografia Leszka hr. Dunina Borkowskiego, Lwów 1897,
  6. Joseph Hammer-Purgstall (1774–1856) był wówczas uznanym autorytetem europejskim, znawcą literatury arabskiej, perskiej i tureckiej.
  7. Tadeusz Półchłopek, Wpływ cenzury na recepcję twórczości literackiej Leszka Dunina Borkowskiego, "Toruńskie Studia Bibliologiczne" 2013, nr 2 (11), s. 99-119, ISSN 2080-1807
  8. Marian Stolarczyk, Działalność lwowskiej Centralnej Rady Narodowej, Rzeszów 1994, ISBN 83-900933-6-7,
  9. Józef Buszko, Polacy w parlamencie wiedeńskim – 1848–1918, Warszawa 1996, s. 348.
  10. Spis szczegółowy Deputowanych Galicji na sejm walny do Wiednia, "Jutrzenka" nr 74 z 28 czerwca 1848, s. 304
  11. Protokoły Koła Polskiego w wiedeńskiej Radzie Państwa (lata 1867–1868), oprac. Zbigniew Fras i Stanisław Pijaj, Kraków 2001, s. 27
  12. Dunin-Borkowski, Alexander Gf. (1811-1896), Politiker und Schriftsteller, Österreichisches Biographisches Lexikon 1815-1950, Bd. 1 (Lfg. 3, 1956), S. 205 ÖBL - wersja elektroniczna
  13. Stanisław Grodziski, Sejm Krajowy Galicyjski 1861–1914, Warszawa: 1993, s. 158
  14. Tadeusz Półchłopek Motyw wielokulturowej cywilizacji europejskiej w twórczości literackiej i publicystycznej Leszka Dunina Borkowskiego, [w:] Pogranicze, Kresy, Wschód a idee Europy, Seria 2, Wiktor Choriew in memoriam, idea i wstęp J. Ławski; red. nauk. A. Janicka, G. Kowalski, Ł. Zabielski, Książnica Podlaska im. Łukasza Górnickiego, Białystok 2013, na s. 259, w przypis 2,
  15. Wilhelm Feldman, Stronnictwa i programy polityczne w Galicji 1846–1906, Kraków 1907, T. 1, s. 67.
  16. Halina Marlewicz, Ex India Lux. Romantyczny mit Indii Leszka Dunina Borkowskiego, Kraków 2015
  17. Leszek Dunin-Borkowski, Parafiańszczyzna. T. 1, polona.pl [dostęp 2018-09-11].
  18. Leszek Dunin-Borkowski, Parafiańszczyzna. T. 2, polona.pl [dostęp 2018-09-11].
  19. Jerzy Sewer Dunin-Borkowski: Almanach Błękitny. Warszawa: 1908, s. 243.
  20. Aleksander Leszek Ferdynand hr. Dunin-Borkowski z Borkowic h. Łabędź - M.J. Minakowski, Genealogia potomków Sejmu Wielkiego - online [7.12.2019]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]