Józef Ignacy Kraszewski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Józef Ignacy Kraszewski
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 28 lipca 1812
Warszawa
Data i miejsce śmierci 19 marca 1887
Genewa
Józef Ignacy Kraszewski
Herb
Jastrzębiec
Rodzina Kraszewski
Ojciec Jan Kraszewski
Matka Zofia Kraszewska
Żona

Zofia Woroniczówna

Dzieci

Konstancja, Jan, Franciszek, Augusta

Józef Ignacy Kraszewski (ur. 28 lipca 1812 w Warszawie, zm. 19 marca 1887 w Genewie) – polski pisarz, publicysta, wydawca, historyk, działacz społeczny i polityczny, autor z największą liczbą wydanych książek i wierszy w historii literatury polskiej oraz malarz. Pseudonimy literackie: Bogdan Bolesławita, Kaniowa, Dr Omega, Kleofas Fakund Pasternak, JIK, B.B. i inne.

Życiorys[edytuj]

Kraszewski urodził się w Warszawie w ziemiańskiej rodzinie Jana i Zofii z Malskich. Rodzice mieszkali na Grodzieńszczyźnie w swoim majątku Dołhe koło Prużany. Rodzina pieczętowała się herbem Jastrzębiec, którego praprzodkom rodów herbowych poświęcił później powieść Boleszczyce[1]. Matka szukała w Warszawie schronienia w obawie przed wojną francusko-rosyjską. Oboje rodzice pojawiali się w późniejszej twórczości Kraszewskiego jako wzorce postaci powieściowych. Ojciec, Jan Kraszewski (1788–1864), chorąży powiatu prużańskiego, został przedstawiony w roli seniora rodziny w Powieści bez tytułu (1855). Zofię Kraszewską (1791–1859) syn sportretował m.in. w Pamiętnikach nieznajomego (1846). Józef Ignacy był najstarszy z pięciorga rodzeństwa; najmłodszy brat Kajetan (1827–1896) także zajął się literaturą, był autorem opowiadań i powieści.

Dom Kraszewskiego w Romanowie, współcześnie siedziba Muzeum Józefa Ignacego Kraszewskiego w Romanowie

Kraszewski wychowywał się w Romanowie w powiecie włodawskim (obecnie powiat bialski), pod opieką dziadków Anny Zofii i Błażeja Malskich oraz prababki Konstancji Nowomiejskiej. Wyniósł stamtąd pierwsze zainteresowania kulturą i literaturą. W latach 1822–1826 kształcił się w szkole wydziałowej w Białej Podlaskiej, zwanej wówczas Akademią Bialską, od 1826–1827 w szkole wojewódzkiej w Lublinie, wreszcie od 1827 do 1829 roku w gimnazjum w Świsłoczy, gdzie zdał egzamin dojrzałości.

Kamienica przy ulicy Grodzkiej w Lublinie, gdzie mieszkał Kraszewski

We wrześniu 1829 podjął studia na Wydziale Lekarskim Cesarskiego Uniwersytetu Wileńskiego, wkrótce przeniósł się na literaturę. Pod pseudonimem Kleofasa Fakunda Pasternaka ogłaszał pierwsze utwory literackie drukowane w petersburskim „Bałamucie” (1830) i w wileńskim „Noworoczniku Litewskim” (1831). Brał aktywny udział w życiu studenckim, także w gronie spiskowców. 3 grudnia 1830 wraz z grupą młodzieży został aresztowany. Pobyt w więzieniu (potem w szpitalu więziennym) trwał do marca 1832; Kraszewski otrzymał nakaz osiedlenia się w Wilnie z dozorem policyjnym, ale tylko do końca 1832 r. Od grożącej mu branki do wojska na Kaukaz uratowało go wstawiennictwo ciotki (przełożonej wileńskich wizytek) u generał-gubernatora. W późniejszych latach Kraszewski twierdził, że w początkowej fazie procesu był nawet skazany na śmierć. Wyniósł z tego okresu określony stosunek do zbrojnej walki powstańczej – odnosił się do niej ze zrozumieniem, ale i niechęcią, brakiem wiary w powodzenie.

W okresie przymusowego pobytu w Wilnie prowadził historyczne badania źródłowe, co po latach zaowocowało m.in. czterotomową historią tego miasta (Wilno od początków jego do roku 1750), spisywaną w latach 1840–1842, a także kilkoma powieściami. Zaangażował się w popularyzację źródeł historycznych, inicjował wydawanie pamiętników i diariuszy. Z wielu podobnych źródeł korzystał w swojej twórczości.

Niedługo potem osiadł w rodzinnej wsi Dołhe, gdzie u boku ojca nabierał doświadczenia w pracy gospodarskiej. Wkrótce zawarł związek małżeński (10 czerwca 1838) z Zofią Woroniczówną, bratanicą prymasa Jana Pawła Woronicza. W 1838 wraz z żoną osiedlił się na Wołyniu. Początkowo był dzierżawcą wsi Omelno koło Łucka, gdzie założył wspaniały park-ogród (istnieje on do dnia dzisiejszego, jednak w stanie katastrofalnym). W 1840 roku zakupił wieś Gródek koło Łucka. Tam, obok codziennych zajęć gospodarskich, musiał zmierzyć się z procesem o zatajone zadłużenie ciążące na wiosce. Odbył w tym okresie kilka podróży, m.in. do Kijowa i Odessy, które zaowocowały Wspomnieniami Odessy, Jedyssanu i Budżaku (1845–1846). W 1846 gościł w Warszawie, rok później na leczeniu w Druskienikach. W 1848 Kraszewski sprzedał Gródek i przeniósł się do kolejnego nabytku – wsi Hubin (położonej również w powiecie łuckim). Stąd, zrażony niepowodzeniami gospodarskimi, a zarazem przymuszony koniecznością kształcenia czwórki dzieci (Konstancja, ur. 1839; Jan, ur. 1841; Franciszek, ur. 1843; Augusta, ur. 1849), przeniósł się w 1853 do Żytomierza, gdzie mieszkał do 1860, pracując jako kurator szkolny.

Dom Kraszewskiego w Żytomierzu

W Żytomierzu, będącym w tym okresie 40-tysięcznym miastem, ośrodkiem życia społecznego i towarzyskiego polskiej szlachty oraz siedzibą carskich władz gubernialnych, Kraszewski pełnił szereg funkcji i godności. Był m.in. kuratorem szkół polskich (o ograniczonych kompetencjach), dyrektorem Teatru Żytomierskiego (od 1856), dyrektorem Klubu Szlacheckiego, prezesem Towarzystwa Dobroczynności. Cieszył się jednocześnie rosnącą sławą jako pisarz. Mimo pełnionych godności szlacheckich Kraszewski dostrzegał problemy społeczne i występował przeciwko systemowi pańszczyźnianemu. Wkrótce, po odbyciu w 1858 półrocznej podróży po Europie, nabrał także sympatii do idei demokratycznych i gospodarczych zachodniej Europy.

W tym czasie (1854 - 1860) przebywał często w majątku Kisiele, położonym niedaleko Żytomierza, który odziedziczyła jego żona. W tym majątku napisał m. in. memoriał popierający projekt nadania ziemi chłopom[2], przedstawiony na zjeździe gubernialnym szlachty w Żytomierzu na początku 1858.

Równocześnie nie zaniedbywał działalności literackiej i wydawniczej: między innymi w latach 1841–1851 redagował wileńskie „Athenaeum”, od roku 1837 był współpracownikiem „Tygodnika Petersburskiego”, od roku 1851 „Gazety Warszawskiej”. W tym okresie parokrotnie odwiedził Odessę i Warszawę. W latach 1860–1887 był członkiem honorowym Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk[3].

Po powrocie z podróży pisarz poróżnił się ostatecznie ze środowiskiem szlachty wołyńskiej i podjął decyzję o przeniesieniu się do Warszawy (1851), gdzie przez trzy lata mieszkał przy ulicy Mokotowskiej 48. Został redaktorem „Gazety CodziennejLeopolda Kronenberga (1859), podnosząc znaczenie pisma (co wyraziło się m.in. kilkunastokrotnym wzrostem liczby prenumeratorów). Propagował kapitalistyczne formy gospodarki rolniczej, inwestycje, uprzemysłowienie, rozwój kolei, tworzenie zrzeszeń handlowo-finansowych. Odbywał dalsze podróże zagraniczne, był w Belgii i Francji (dwukrotnie), Włoszech, Rosji (1858). Angażował się w działalność polityczną emigracji i analizował możliwość wybuchu powstania (opublikował w Paryżu broszurę Sprawa polska w r. 1861, 1861). Zgodnie z nabytymi przed trzydziestu laty poglądami nie był zwolennikiem powstania, starając się publikacjami w „Gazecie Polskiej” (1861 nastąpiła zmiana nazwy z „Gazeta Codzienna”) tonować atmosferę przedpowstaniową. Został członkiem Delegacji Miejskiej[4].

Jednak jako zdecydowany krytyk polityki margrabiego Wielopolskiego, a także mając opinię „człowieka Kronenberga” (lidera stronnictwa Białych), pod koniec stycznia 1863 został zmuszony do opuszczenia Warszawy udając się do Drezna.

Dom Kraszewskiego w Dreźnie, współcześnie siedziba Muzeum Kraszewskiego w Dreźnie

W Dreźnie, od czasów rozbiorowych jednym z głównych ośrodków polskiej emigracji, Kraszewski zajął się pomocą dla szukających schronienia za granicą powstańców styczniowych. Był kierownikiem powstańczej placówki dyplomatycznej w Dreźnie[5]. W pracy literackiej skupił się na publicystyce politycznej, pod pseudonimem „Bogdan Bolesławita” ogłosił szereg powieści o tematyce powstańczej. Utwory te zamknęły mu drogę powrotną do Warszawy po upadku powstania, odbywał natomiast kolejne podróże po Europie, w pierwszych latach emigracji szukając wsparcia dla sprawy powstańczej, potem także dla kuracji i wypoczynku – obok klęsk narodowych Kraszewski przeżywał niepowodzenia prywatne, problemy finansowe, długi zięcia i syna Jana, deportację brata Lucjana do Rosji, zesłanie zięcia i wyjazd wraz z nim córki Konstancji z dziećmi.

Jako doświadczony dziennikarz podjął w 1865 pracę redaktora tworzonego we Lwowie pisma „Hasło”. Spotkał się z dużym zawodem – nie otrzymał zezwolenia na pobyt we Lwowie i został zmuszony do współpracy na odległość, nie mógł też forsować swoich poglądów; dla właścicieli pisma, lwowskich ziemian, „Hasło” miało być raczej forum poglądów konserwatywnych, a nazwisko Kraszewskiego magnesem dla czytelników. Ostatecznie nic z tych planów nie wyszło, „Hasło” upadło po pół roku.

Mimo niepowodzenia we Lwowie pisarz nadal planował osiedlenie się w Galicji. W 1866 został obywatelem Krakowa, a wkrótce Austrii. Plany pozostania na stałe zostały podważone obserwacjami poczynionymi w Galicji, które unaoczniły Kraszewskiemu siłę konserwatyzmu. Wyrazem tego stała się porażka Kraszewskiego w staraniach o katedrę literatury polskiej na Uniwersytecie Jagiellońskim, które pisarz przegrał z faworytem konserwatystów Stanisławem Tarnowskim, mimo iż konkurent nie spełniał wymogów formalnych. Po kolejnym niepowodzeniu – fiasku planów kupna krakowskiego „Czasu” (który niebawem stał się czołowym pismem konserwatystów, a potem stańczyków) – Kraszewski założył w 1868 własną drukarnię w Dreźnie. Nie był to dobry interes, już w 1871 został zmuszony do odsprzedania drukarni ze stratą finansową; skutkiem przedsięwzięcia pozostało obywatelstwo saskie, które w 1871 zamieniło się w obywatelstwo Rzeszy Niemieckiej.

Otrzymał tytuły honorowe obywatelstwa miast Lwowa (15 maja 1867), Jasła (11 września 1879)[6], Jarosławia (25 września 1879).

Od roku 1873 poświęcał się wyłącznie pracy literackiej. Parokrotnie w okresie drezdeńskim odwiedzał Galicję i Poznańskie, w roku 1879 podczas jubileuszu pięćdziesięciolecia pracy literackiej entuzjastycznie przyjmowany w Krakowie, w r. 1882 we Lwowie założył „Macierz Polską”. W roku 1883 aresztowany w Berlinie pod zarzutem działalności wywiadowczej na rzecz Francji (Kraszewski finansował z własnych pieniędzy sieć wywiadowczą z pobudek patriotycznych. W uznaniu zasług prezydent Francji, marszałek Patrice Mac-Mahon, zamierzał nadać Kraszewskiemu Krzyż Komandorski Legii Honorowej). Podczas rozpoczętego w maju 1884 procesu w Lipsku[7] skazano go na trzy i pół roku więzienia w twierdzy w Magdeburgu. Z powodu choroby płuc w 1885 roku został wypuszczony za kaucją[8]. Wyjechał do Szwajcarii, a później do San Remo. Zmarł 19 marca 1887 roku w Genewie, został pochowany 18 kwietnia w krypcie zasłużonych na Skałce w Krakowie[9].

Twórczość[edytuj]

W licznych utworach zawarł obraz współczesnego mu społeczeństwa oraz polskiej narodowej przeszłości. W powieściopisarstwie Kraszewskiego wyróżnić można trzy okresy: młodzieńczy (1830–1838), wołyńsko-warszawski (1838–1863) i okres drezdeński (od 1863). Po cyklu powieści współczesnych i ludowych ostatni okres twórczości obfitował w powieści historyczne, dotyczące zarówno czasów starożytnych (Rzym za Nerona), XV wieku (Krzyżacy 1410), wieku XVIII (trylogia saska oraz późniejsze Saskie ostatki), jak i innych, np. Sto diabłów, Macocha, Warszawa 1794. Podstawę warsztatu twórczego stanowiła licząca kilka tysięcy tomów biblioteka, w której ok. 2300 tytułów związanych było z historią Polski[10].

Niezwykle płodny, zadziwiający ogromem swych prac, Kraszewski napisał i wydał około 600 tomów, nie licząc w tym pracy redakcyjnej, mnóstwa artykułów w czasopismach i olbrzymiej korespondencji prywatnej. Najważniejszym działem twórczości Kraszewskiego są powieści: w ciągu 57 lat napisał ich 232, w tym 144 powieści społeczne, obyczajowe i ludowe, 88 historycznych. Za to dokonanie trafił do księgi rekordów Guinnessa jako autor największej liczby napisanych powieści. Dopiero w roku 1996 oficjalnie wyprzedził go Brazylijczyk Jose Carlos Ryoki de Alpoim Inoue. W swym powieściopisarstwie Kraszewski stał się wychowawcą narodowym we wszelkich kierunkach pracy oświatowej, naukowej i społecznej, reformatorem powieści polskiej przez nadanie jej oryginalnych cech, swoiste przetworzenie wzorów obcych, wprowadzenie różnorodności motywów, odtworzenie całokształtu życia polskiego na podstawie materiału opartego na obserwacji, oraz przez podniesienie jej na wysoki nieraz poziom artyzmu. Dziełami swymi wpłynął wydatnie na współczesny mu rozwój polskiej twórczości powieściowej i na jej późniejszy rozkwit – od Sienkiewicza aż po czasy ostatnie, gdy po przejściowym niedocenianiu zalet artystycznych twórczości Kraszewskiego, popularność pisarza przeżywa renesans[potrzebny przypis].

Tablica pamiątkowa umieszczona na domu w Dreźnie
Tablica umieszczona na budynku Pracowni-Muzeum J. I. Kraszewskiego w Poznaniu

Działalność literacka[edytuj]

W innych dziedzinach działalności pisarskiej nie ma już Kraszewski tego znaczenia, co na polu powieści, i tu jednak niejednokrotnie wyrasta ponad przeciętność. Spośród lirycznych utworów Kraszewskiego (Poezje 1838, II wyd. 1843, III wyd. 1887) niektóre dotąd zachowują popularność, np. powszechnie znany wiersz Dziad i baba. Za najlepszy jego utwór poetycki uchodzą Hymny boleści (1851) o bardzo pięknej formie. Najobszerniejszy poemat to trylogia epiczna Anafielas (1840–1846) na tle dziejów Litwy – w swoim czasie ceniony, dziś już zapomniany. Z utworów dramatycznych wysoką wartość mają tzw. komedie kontuszowe, m.in. Miód kasztelański (1860), a zwłaszcza Panie Kochanku (1867).[potrzebny przypis]

Bardzo rozległa była działalność Kraszewskiego na polu krytyki literackiej i artystycznej, czemu wiele miejsca poświęcał w artykułach i rozprawach publikowanych w czasopismach oraz w kilku oddzielnych tomach. Niektóre z jego prac historyczno-literackich były pierwszymi poważnymi opracowaniami danych zagadnień, m.in. dał obszerne studia o Syrokomli (1863) i o Krasickim (1879). Zasłużył się też jako wydawca tekstów, m.in. listów Zygmunta Krasińskiego (1882–1883), pism Kazimierza Brodzińskiego (1874, 8 tomów), polskiego przekładu dzieł Szekspira (1876). Sam Kraszewski tłumaczył Boską komedię Dantego (znane tylko fragmenty) i parafrazował komedie Plauta (1887). Zajęcie się Kraszewskiego współczesnym ruchem filozoficznym (zwłaszcza Heglem), poza kilkoma rozprawami krytycznymi, odbiło się najwydatniej w niektórych jego powieściach.

Niezwykle pokaźna i obfita była praca Kraszewskiego w dziedzinie badań historycznych, którym poświęcał się już od lat najwcześniejszych. Należy tu wymienić prace z dziejów Litwy, dzieło pt. Polska w czasie trzech rozbiorów (1873–1875, 3 t., nowe wyd. 1902–1904)[11], oraz liczne wydania źródeł. Popularyzacji dziejów ojczystych służyć miały Wizerunki książąt i królów polskich (1888) wydane wspólnie z K. Pillatim (ilustracje) i Cz. Jankowskim (opr. graficzne).

Z prac w zakresie historii sztuki należy przytoczyć Sztukę u Słowian, szczególniej w Polsce i Litwie przedchrześcijańskiej (1860), jako pierwszą poważniejszą próbę opracowania tego przedmiotu. Wiele cennych spostrzeżeń z zakresu sztuki zawierają Kartki z podróży 1858–1864 (1866), Księga druga (1874) i niektóre powieści, np. Sfinks. Zamieszczone tam opisy zabytków włoskich stawiane są wyżej niż podobne opisy Józefa Kremera. Wymienione wyżej prace należą właściwie do kręgu publikacji podróżniczych, których Kraszewski napisał więcej, niejednokrotnie dając bardzo artystyczne opisy zwiedzanych miejsc i krajów: m.in. Wspomnienia Wołynia, Polesia i Litwy (1840, 2 t., II wyd. 1866), Obrazy z życia i podróży (1842, 2 t.), Wspomnienia Odessy i t. p. (1845–1846, 3 t.), Wieczory wołyńskie (1859).

Nader szeroka była redaktorska i publicystyczna działalność Kraszewskiego: „Athenaeum”, „Gazeta Codzienna (Polska)”, miesięcznik „Przegląd Europejski naukowy, literacki i artystyczny” (1862–1863), lwowskie „Hasło” (1865), poznański „Omnibus” (1869), drezdeński „Tydzień” (1870), wreszcie „Rachunki” (1867–1870), które śmiałością poglądów zdobyły sobie dużą poczytność. Kraszewski działał też jako pisarz dla dzieci, tworząc m.in. Bajeczki (1882, IV. wyd. 1917), oraz autor piszący dla ludu (planowane dwa tomiki z r. 1862, rozpoczęte wydawnictwo „Biblioteki ludowej”).

Wydania zbiorowe utworów[edytuj]

Wydania zbiorowe: Zbiór powieści (1872–1876, 102 t.); Wybór pism (1878, 15 t.); Wybór powieści (1883, 80 t.); Powieści historyczne (1876–1889, 78 t., parokrotnie przedrukowywane, ostatnio w zmienionym wyborze i układzie, 1929–1930); Wybór pism (1884–1894, 10 t., najlepszy z dotychczasowych). Oddzielne, nowsze wydania w Bibliotece Narodowej i w Wielkiej Bibliotece. Bibliografia Karola Estreichera (1887) i P. Chmielowskiego (1894). Podstawowa monografia zbiorowa w Książce jubileuszowej (1880), monografia Piotra Chmielowskiego (1888), studia Bronisława Chlebowskiego, Wiktora Hahna i wielu innych.

Działalność artystyczna[edytuj]

Portret wschodni, 1846 – jeden z najbardziej znanych obrazów olejnych Kraszewskiego.

Kraszewski jako malarz i grafik był uczniem Bonawentury Dąbrowskiego w Wilnie, malował widoki akwarelowe, rysował portrety, był też zręcznym akwaforcistą. Rysunki i akwarele Kraszewskiego posiadają: Muzea Narodowe w Krakowie i Warszawie oraz Galeria Mielżyńskich[potrzebny przypis] w Poznaniu, akwaforty – Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego w Krakowie, Muzeum Narodowe w Poznaniu i Pracownia-Muzeum Józefa Ignacego Kraszewskiego w Poznaniu.

Wykaz publikowanych utworów[edytuj]

Cykl powieściowy „Trylogia saska” (w porządku chronologicznym)[edytuj]

Cykl powieści „Dzieje Polski” (w porządku chronologicznym)[edytuj]

 Osobny artykuł: Dzieje Polski (cykl powieści).

Pozostałe utwory (w porządku alfabetycznym)[edytuj]

Podane daty odnoszą się do pierwszych wydań książkowych; gwiazdką (*) oznaczono datę powstania/napisania utworu podaną przez edytora bądź ustaloną w opracowaniu naukowym.

  1. Abrakadabra (1859) – opowiadanie
  2. Ada: sceny i charaktery z życia powszedniego (1878)
  3. Anafielas: pieśni z podań Litwy (1846)
  4. Barani Kożuszek: opowiadanie historyczne z końca XVIII wieku (1898)
  5. Bezimienna: powieść z końca XVIII wieku
  6. Bez serca: obrazy naszych czasów (1884)
  7. Biografia sokalskiego organisty (*1830) – opowiadanie
  8. Boża czeladka: opowiadanie w trzech częściach (1858)
  9. Boża opieka: powieść osnuta na podaniach XVIII wieku (1873)
  10. Bracia rywale: obrazy społeczeństwa wiejskiego z XVIII wieku (1877) – wersja cyfrowa Polona
  11. Bratanki: powieść z podania początku XVIII wieku
  12. Budnik: obrazek (1848)
  13. Było ich dwoje: powieść
  14. Całe życie biedna: powieść (1840)
  15. Caprea i Roma: obrazy z pierwszego wieku (1859)
  16. Cet czy licho: powieść historyczna z końca XVII wieku (*1882 ; 1884)
  17. Chata za wsią (1854)
  18. Chore dusze: powieść
  19. Ciche wody: powieść współczesna
  20. Ciepła wdówka: komedia kontuszowa w trzech aktach wierszem (1866)
  21. Czarna godzina: powieść (1888)
  22. Czarna Perełka: powieść (1871)
  23. Czasy kościuszkowskie
  24. Czercza mogiła: powieść (1855)
  25. Cześnikówny: powieść (1876)
  26. Cztery wesela: szkic fantastyczny (1834)
  27. Dajmon: fantazja (1879)
  28. Dawny palestrant (*1877) – opowiadanie
  29. Diabeł: powieść z czasów Stanisława Augusta (1855)
  30. Dola i niedola: powieść z ostatnich lat XVIII wieku (1864)
  31. Dowmund
  32. Dwa a dwa cztery, czyli Piekarz i jego rodzina
  33. Dwa bogi, dwie drogi: powieść współczesna
  34. Dwa światy: powieść (1856)
  35. Dwie komedyjki (Portret ; Łatwiej popsuć niż naprawić) (1856)
  36. Dziad i baba (1838) – wiersz
  37. Dziadunio: obrazki naszych czasów (1869)
  38. Dziady i baby – opowiadanie
  39. Dzieci wieku: powieść (1857)
  40. Dziecię Starego Miasta: obrazek narysowany z natury (1863)
  41. Dziennik Serafiny: z autografu (1876)
  42. Dziś i lat temu trzysta: studium obyczajowe (1863)
  43. Dziwadła: powieść współczesna (1853)
  44. Emisariusz: wspomnienie z roku 1838
  45. Ewunia: opowieść z końca XVIII wieku
  46. Gawędy o literaturze i sztuce (1857)
  47. Głupi Maciuś – bajka
  48. Grzechy hetmańskie: obrazy z końca XVIII wieku (1879)
  49. Grześ z Sanoka: opowiadanie historyczne z czasów Władysława Jagiełły
  50. Herod baba: opowiadanie dziadka
  51. Historia kołka w płocie według wiarygodnych źródeł zebrana i spisana (1860)
  52. Historia prawdziwa o Janie Dubeltowym (*1855) – opowiadanie
  53. Historia o bladej dziewczynie spod Ostrej Bramy (1837)
  54. Historia o Janaszu Korczaku i o pięknej miecznikównie (1874)
  55. Historia Sawki (1842)
  56. Hołota: powieść współczesna (1878)
  57. Hybrydy: powieść z szóstego dziesiątka lat ubiegłego wieku
  58. Hymny boleści (1857) – poezje
  59. Ikonotheka: zbiór notat o sztuce i artystach w Polsce (1858)
  60. Imieniny: obrazek historyczny (*1831) – opowiadanie
  61. Improwizacje dla moich przyjaciół: książeczka do zapalania fajek (1834)
  62. Interesa familijne: powieść (1853)
  63. Jak się dawniej listy pisały (*1882) – opowiadanie
  64. Jak się pan Paweł żenił i jak się ożenił: powieść (1878)
  65. Jaryna: powieść (1850) [również jako Ostap Bondarczuk – część 2]
  66. Jasełka: wyciąg z pamiętników Ktosia (1862)
  67. Jermoła: obrazki wiejskie (1857)
  68. Jesienią: powieść (1876)
  69. Justka: miniatura z życia powszedniego (1884)
  70. Kamienica w Długim Rynku: powieść (1868)
  71. Kartki z podróży 1858–1864 (1866/1874)
  72. Kawał literata: wizerunki społeczne z końca XVIII wieku (1875)
  73. Klasztor: opowiadanie (1883)
  74. Klin klinem: nowela (1875)
  75. Kochajmy się: obrazki z życia
  76. Komedianci: powieść
  77. Koncert w Krynicy (*1882) – opowiadanie
  78. Kopciuszek: powieść z podań XVIII wieku (1873)
  79. Kordecki: powieść historyczna (1875)
  80. Kosa i kamień: przysłowie historyczne – dramat
  81. Kościół Świętomichalski w Wilnie: obrazek historyczny z pierwszej połowy XVII wieku (1833)
  82. Król i Bondarywna: powieść historyczna
  83. Król w Nieświeżu – 1784: obrazek z przeszłości
  84. Krwawe znamię: powieść (1885)
  85. Krzyż na rozstajnych drogach
  86. Krzyżacy 1410: obrazy przeszłości (1883)
  87. Ktoś: powieść współczesna (1883)
  88. Kunigas: powieść z podań litewskich (1881)
  89. Kwiat paproci
  90. Lalki: sceny przedślubne (1873)
  91. Latarnia czarnoksięska (1843–1844)
  92. Listy do rodziny
  93. Litwa za Witolda: opowiadanie historyczne (1850)
  94. Lublana (1878)
  95. Ładny chłopiec: powieść współczesna (1879)
  96. Ładowa Pieczara: obrazek wiejski (1852)
  97. Łoktek na łożu śmierci – opowiadanie
  98. Łza w niebie: fantazja (1879)
  99. Macocha: powieść z podań XVIII wieku (1873)
  100. Majster Bartłomiej: powieść fantastyczna (1837)
  101. Majster i czeladnik: podanie gminne wileńskie (*1833) – opowiadanie
  102. Maleparta: powieść historyczna z XVIII wieku (1844)
  103. Marcin Kaptur: szkic historyczny z XVI wieku (*1840) – opowiadanie
  104. Metamorfozy: obrazki (1874)
  105. Męczennica na tronie: opowiadanie historyczne (1887)
  106. Męczennicy: obrazy życia współczesnego (I. Na wysokościach ; II. Marynka)
  107. Milion posagu: powieść (1847)
  108. Miód kasztelański: komedia kontuszowa w 5 aktach prozą (1860)
  109. Mistrz Twardowski: powieść z podań gminnych (1840)
  110. Mogilna: obrazek współczesny (1871)
  111. Morituri: powieść w dwóch tomach z epilogiem (1872)
  112. Moskal: obrazek współczesny narysowany z natury (1865)
  113. Motyl (* ok. 1850) – opowiadanie
  114. Mozaika: nowele i opowiadania (I. Mostowniczy ; II. Nocleg w Boremlu) (1884)
  115. My i oni: obraz współczesny narysowany z natury
  116. Na bialskim zamku: powieść historyczna z czasów Augusta III
  117. Na cmentarzu – na wulkanie: powieść współczesna (1871)
  118. Na Polesiu: powieść (1884)
  119. Na tułactwie: obrazy współczesne (1881)
  120. Na wschodzie: obrazek współczesny narysowany z natury (1866)
  121. Nad modrym Dunajem: nowela (1876)
  122. Nad Sprewą: obrazki współczesne (1874)
  123. Nera: powieść z życia współczesnego
  124. Niebieskie migdały: powieść
  125. Noc majowa: powieść
  126. Obrazki z natury (*1839) – opowiadanie
  127. Obrazy z życia i podróży (1842)
  128. Odczyty o cywilizacji w Polsce (1861)
  129. Od kolebki do mogiły – z życia zapomnianego człowieka: opowiadanie (1883)
  130. Okruszyny: zbiór powiastek, rozpraw i obrazków (1876)
  131. Ongi – krwawe znamię: powieść (1870)
  132. Orbeka: powieść (1867)
  133. Ostap Bondarczuk: powieść (1847)
  134. Ostatnia z książąt Słuckich: kronika z czasów Zygmunta III (1841)
  135. Ostatni z Siekierzyńskich: historia szlachecka (1851)
  136. Ostatnie chwile księcia wojewody (1875)
  137. Ostrożnie z ogniem: powieść (1849)
  138. Pałac i folwark: obrazy naszych czasów
  139. Pamiętnik Mroczka: powieść (1878)
  140. Pamiętnik panicza (1875)
  141. Pamiętniki Jana Duklana Ochockiego (1857)
  142. Pamiętniki nieznajomego (1846)
  143. Pan i szewc: powieść (1850)
  144. Pan Karol: powieść fantastyczna (1833)
  145. Pan major: powieść
  146. Pan na czterech chłopach: historia szlachecka z XVIII wieku (1879)
  147. Pan starosta kaniowski: z papierów po Glince (*1875) – opowiadanie
  148. Pan Walery: powieść z XIX wieku (1831)
  149. Pan z panów: sceny z życia naszego
  150. Panie Kochanku: anegdota dramatyczna w 3 aktach
  151. Papiery po Glince: opowiadanie z życia Radziwiłła „Panie Kochanku” (1872)
  152. Para czerwona: obrazek współczesny narysowany z natury
  153. Piękna pani: powieść-studium
  154. Pod Blachą: powieść z końca XVIII wieku (1881)
  155. Pod katowskim toporem: powieść historyczna z czasów Stefana Batorego
  156. Podróż do miasteczka: powieść (1879)
  157. Podróże i przechadzki po Haliczu (1845)
  158. Pod włoskim niebem: fantazja
  159. Poeta i świat: powieść (1839)
  160. Polska w czasie trzech rozbiorów 1772–1799. Studia do historii ducha i obyczaju
  161. Pomywaczka: obrazek z końca XVIII wieku
  162. Powieść bez tytułu (1853)
  163. Powieść składana (1843)
  164. Powrót do gniazda: powieść z podań XVI wieku (1874)
  165. Półdiablę weneckie: powieść od Adriatyku (1864)
  166. Profesor Milczek: historyjka (*1872) – opowiadanie
  167. Przed burzą: sceny z roku 1830 (1876)
  168. Przygody pana Marka Hińczy: rzecz z podań życia staroszlacheckiego
  169. Przygody żaka: powieść na tle historycznym dla młodzieży
  170. Psiarek: opowiadanie
  171. Pułkownikówna: historia prawdziwa z czasów saskich (1880)
  172. Radca Maciek: nowela (1884)
  173. Radziwiłł w gościnie – komedia
  174. Raj i piekło: fantasmagoria historyczna 1529-1749 (*1834) – opowiadanie
  175. Ramułtowie: powieść współczesna (1871)
  176. Raptularz pana Mateusza Jasienickiego: opowiadania z czasów Stanisława Augusta Poniatowskiego
  177. Rejent Wątróbka – opowiadanie
  178. Resurrecturi: powieść
  179. Resztki życia: powieść (1860)
  180. Roboty i prace: sceny i charaktery współczesne (1873)
  181. Rodzeństwo: obrazek współczesny (1884)
  182. Rodzina: dramat w 5 aktach (1882)
  183. Rok ostatni panowania Zygmunta III: obraz historyczny
  184. Równy wojewodzie: obraz dramatyczny z XVIII wieku w 5 aktach (1868)
  185. Rzym za Nerona: obrazy historyczne (1865)
  186. Sama jedna: powieść współczesna
  187. Sąsiedzi: powieść z podań szlacheckich z końca XVIII wieku
  188. Sceny sejmowe. Grodno 1793 (1873)
  189. Sekret pana Czuryły: historia jeszcze jednego rezydenta wedle podań współczesnych opowiedziana
  190. Serce i ręka: powieść prawie historyczna (1875)
  191. Sfinks: powieść (1847)
  192. Sieroce dole: powieść (1873)
  193. Skarb (*1873) – opowiadanie
  194. Skrypt Fleminga: powieść historyczna z czasów Augusta II
  195. Słomiana wdowa: fraszka dramatyczna
  196. Sobieradzka (*ok. 1850) – opowiadanie
  197. Sprawa kryminalna: powiastka (1872)
  198. Sprawa polska w roku 1861: list z kraju (listopad 1861) – publicystyka
  199. Stańczyk: biografia (*1839)
  200. Stańczykowa kronika od roku 1503 do 1508 (1841)
  201. Stara panna
  202. Staropolska miłość: urywek pamiętnika spisany (1859)
  203. Starosta warszawski: obrazy historyczne z XVIII wieku
  204. Starościna bełska: opowiadania historyczne 1770–1774
  205. Stary sługa: powieść (1852)
  206. Sto diabłów: mozaika z czasów Czteroletniego Sejmu (1870)
  207. Syn marnotrawny: opowiadanie z końca XVIII wieku (1879)
  208. Szalona: powieść (1882)
  209. Szaławiła: staroszlachecka powieść (1879)
  210. Szatan i kobieta: fantazja dramatyczna w 11 nocach (1841)
  211. Szpieg: obrazek współczesny (1864)
  212. Sztuka u Słowian, szczególnie w Polsce i Litwie przedchrześcijańskiej (1858)
  213. Śniehotowie: legenda z XVIII wieku spisana z opowiadań (1881)
  214. Świat i ziemia (1862)
  215. Świetna partia: opowiadanie
  216. Tatarzy na weselu: historyjka (*1837) – opowiadanie
  217. Tęczyńscy: dramat historyczny w 5 aktach prozą (1844)
  218. Tomko Prawdzic: wierutna bajka (1866)
  219. Trapezologion: historyjka (1855)
  220. Tryumf wiary
  221. Trzeci Maja: dramat historyczny w 5 aktach (1876)
  222. Tułacze: opowiadania historyczne (1868)
  223. Typy i charaktery: powieść (1854)
  224. U babuni: powieść
  225. Ulana. Powieść poleska (1843)
  226. Upiór: opowiadanie przy kominku (1878)
  227. Warszawa w roku 1794: powieść historyczna z czasów kościuszkowskich (1873)
  228. W baśń oblekły się dzieje
  229. Wieczory wołyńskie (1859)
  230. Wieczór w Czarnym Lesie (*1840) – opowiadanie
  231. Wielki nieznajomy: obrazy naszych czasów (1872)
  232. Wielki świat małego miasteczka
  233. Wilczek i Wilczkowa: opowiadanie z końca XVIII wieku (1884)
  234. W mętnej wodzie: obrazki współczesne (1870) – powieść
  235. W pocie czoła: z dziennika dorobkiewicza (1884)
  236. Wspomnienia Odessy, Jedysanu i Budżaku. Dziennik przejażdżki w roku 1843 od 22 czerwca do 11 września (1845-1846)
  237. Wspomnienia pana Szambelana (*1848) – opowiadanie
  238. Wspomnienia Wołynia, Polesia i Litwy (1840)
  239. W starym piecu: studium psychograficzne (1879) – powieść
  240. Z chłopa król
  241. Z życia awanturnika: obrazki współczesne (1872)
  242. Zadora: historia z końca XVIII wieku (1880)
  243. Zagadki: obrazy współczesne – powieść
  244. Zaklęta księżniczka: nowela
  245. Zemsta Czokołdowa
  246. Z dziennika starego dziada (1879) – opowiadanie
  247. Z pamiętnika Jana Zbrożka – opowiadanie
  248. Złote jabłko (1853)
  249. Złoto i błoto: powieść współczesna (1884)
  250. Złoty Jasieńko: powieść współczesna
  251. Zygmuntowskie czasy: powieść z roku 1572 (1846)
  252. Zygzaki: powieść
  253. Żacy krakowscy w roku 1549: prosta kronika
  254. Żeliga: powieść (1887)
  255. Żyd: obrazy współczesne (1866)
  256. Żywot i przygody hrabi Gozdzkiego (*1859)
  257. Żywot i sprawy Imć pana Medarda z Gołczwi Pełki z notat familijnych spisane (1876)

Ekranizacje[edytuj]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Filmowe adaptacje utworów Józefa Ignacego Kraszewskiego.

Upamiętnienie[edytuj]

Pisarz wielokrotnie został upamiętniony w wielu pomnikach, tablicach, obchodach oraz rocznicach. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej ustanowił rok 2012 m.in. Rokiem Józefa Ignacego Kraszewskiego[12][13].

Pomniki[edytuj]

Na domach, w których mieszkał Kraszewski w Żytomierzu, Warszawie, Wrocławiu i Dreźnie zostały umieszczone tablice pamiątkowe. Także udział w budowie i działalności Teatru w Żytomierzu został upamiętniony tablicą. W Lublinie pobyt Kraszewskiego upamiętnia malunek na fasadzie kamienicy.

Muzea[edytuj]

Muzea poświęcone pisarzowi mieszczą się w jego domach w miejscowości:

Pomniki[edytuj]

Pobyt Kraszewskiego w Białej Podlaskiej upamiętniają dwa pomniki (ławeczka z 2008 roku i popiersie) i tablica, a w Krynicy-Zdroju pomnik (popiersie).

Genealogia[edytuj]

Jastrzębiec herb rodziny Kraszewskich
Kajetan Kraszewski

ur. 1753
zm. 1794
Elżbieta
Michałowska
ur. ?

zm. ?
Błażej Malski

ur. ?
zm. ?
Anna Zofia Nowomiejska
?
ur. ?
zm. ?
         
     
  Jan
Kraszewski
ur. 1788
zm. 1864
Zofia
Kraszewska z d. Malska
ur. 1791
zm. 1859
     
   
Józef Ignacy
Kraszewski

ur. 28 VII 1812
zm. 19 III 1887

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Genealogię rodu opracował pisarz w Złotej księdze szlachty polskiej wydanej pod red. Teodora Żychlińskiego, R. I, Poznań 1879, s. 94–100.
  2. Jan Marek Antoni Giżycki, Spis ważniejszych miejscowości w powiecie starokonstantynowskim na Wołyniu, s. 134.
  3. Bolesław Erzepki, Spis członków Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu, Poznań 1896, s. 3.
  4. Stefan Kieniewicz, Warszawa w powstaniu styczniowym, Warszawa 1983, s. 223.
  5. Historia dyplomacji polskiej, t. III, Warszawa 1982, s. 507.
  6. Honorowi Obywatele Miasta. jaslo.pl, 2014-07-04. [dostęp 2016-07-10].
  7. Marta Grzywacz Józef Ignacy Kraszewski: osobisty wróg Bismarcka. Historia szpiegowska.
  8. Opis wizyty w willi Kraszewskiego w tym czasie zawiera książka Z notatek turysty autorstwa Czesława Jankowskiego, wyd. 1907.
  9. Pogrzeb J.I. Kraszewskiego. „Czas”, 1887-04-19. Kraków. 
  10. M. Pawlik, Katalog księgozbioru, rękopisów... pozostałych po J. I. Kraszewskim, Lwów 1888.
  11. Dodać też należy Historię cywilizacji w Polsce, której rękopis zaginął.
  12. M.P. z 2011 r. Nr 87, poz. 906
  13. Sejm za Rokiem Korczaka, Kraszewskiego i ks. Skargi w 2012 r.. gazeta.pl, 2011-09-16. [dostęp 2016-10-17].

Bibliografia[edytuj]

  • Henryk Szczepański: Gwiazdy i legendy dawnych Katowic – Sekrety Załęskiego Przedmieścia. Katowice: Wydawnictwo Naukowe Śląsk, 2015. ISBN 978-83-7164-860-1.

Linki zewnętrzne[edytuj]