Dialekt attycki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Zasięg dialektów języka greckiego ok. 400 r. p.n.e.

Dialekt attycki - jeden z głównych dialektów klasycznego języka greckiego, w okresie klasycznym rozpowszechniony w Attyce i na północnych wybrzeżach Morza Egejskiego. Najbardziej zbliżony do dialektu jońskiego, wraz z którym tworzy grupę jońsko-attycką. Dialekt ten w swoim wczesnym stadium zaświadczony jest już w grece archaicznej okresu homeryckiego (ok. VIII wiek p.n.e.) - pojawia się sporadycznie w Iliadzie i Odysei. W dialekcie attyckim powstała większość dzieł poetów i pisarzy okresu klasycznego, jest to też język starożytnych mówców ateńskich. Na dialekcie attyckim opiera się też w znacznej mierze późniejsza greka koine, używana w okresie hellenistycznym.

Cechy charakterystyczne[edytuj | edytuj kod]

Do charakterystycznych cech dialektu attyckiego należą:

W zakresie wymowy:

  • Zachowanie pierwotnego długiego (ā) po ι, ρ, ε (i, r, e) - tzw. α purum - w pozostałych dialektach często zmienionego w η (ē), np. att. ἱστωρία (histōría), joń. ἱστωρίη (histōríē)[1] - "historia". Pozorne wyjątki wynikają z pośrednich zmian językowych, np. att. κόρη ← *κόρϜη ← *κόρϜα ("młoda dziewczyna");
  • Występowanie geminaty ττ (tt) w miejsce σσ (ss), np. att. γλῶττα (glōtta), joń. γλῶσσα (glōssa) - "język".
  • Utrata głoski [w], zapisywanej digammą (Ϝ), jeszcze w czasach przedhistorycznych, np. att. καλός (kalós), eol. beoc. καλϜός (kalwós) - "piękny".
  • Zmiana τ (t) w σ (s) przed ι oraz υ (i oraz y), np. eol. beoc. Εὔτρητις (Eutrētis) → att. Εὔτρησις (Eutrēsis - miasto w Beocji); dor. τύ (), att. σύ () - "ty" (zaimek). Cechę tę dialekt attycki dzieli z kilkoma innymi dialektami.
  • Dodawanie w niektórych wypadkach końcowego -ν do wyrazów z wygłosem samogłoskowym w pozycji poprzedzającej wyraz z samogłoską w nagłosie. Dotyczy to m.in. samogłoskowych końcówek rzeczownika w bierniku i celowniku oraz niektórych form osobowych czasownika. Przykład: ταῖς γυναιξί λέγω (taís gynaiksí légō) - "mówię kobietom", ale: ταῖς γυναιξίν ἔλεγον (taís gynaiksín élegon) - "mówiłem kobietom". Cechę tę dialekt attycki dzieli z jońskim.
  • Konsekwentna kontrakcja samogłosek (zob. niżej).

W zakresie morfologii:

  • tendencja do zamiany końcówki -στηρ (-stēr) na -στης (-stēs) na oznaczenie wykonawcy czynności, np. δικαστής (dikastēs) w miejsce δικαστήρ (dikastēr) - "sędzia".
  • attycka końcówka przymiotnika -ειος (eios) i odpowiadająca mu końcówka rzeczownika -εία (-eia), dwusylabowe z dyftongiem, w miejsce trójsylabowych końcówek -ηιος (ēíos), -ηία (ēía), np. att. πολιτεία (politeía), dor. kret. πολιτηία (politēía) - "ustrój państwowy", (obydwie formy pochodzą z πολιτεϜία /politewía/ w grece archaicznej i wykształciły się po zaniku głoski [w]).

Kontrakcje[edytuj | edytuj kod]

W dialekcie attyckim i jońskim występuje zjawisko kontrakcji samogłosek na granicy rdzenia i końcówki fleksyjnej niektórych rzeczowników, czasowników i przymiotników. Ściągnięta samogłoska wymawiana była zawsze w tonie wznosząco-opadającym (w piśmie oznaczanym za pomocą akcentu przeciągłego) z wyjątkiem przymiotników złożonych oraz niektórych form czasowników kontrahowanych (zob. niżej). W tekstach pisanych w dialekcie attyckim kontrakcje konsekwentnie się pojawiają, podczas gdy w dialekcie jońskim używane są zarówno formy ściągnięte, jak i opisowe.

Rzeczowniki kontrahowane[edytuj | edytuj kod]

  • Deklinacja I - rzeczowniki kontrahowane (nomina contracta) deklinacji pierwszej mają temat zakończony na -αα (-aa) lub --εα (-ea). Po przyłączeniu samogłoski fleksyjnej dochodzi do kontrakcji według następującego schematu:
α + α → α ε + α → η
α + ᾳ → ᾳ ε + ᾳ → ῃ
α + αι → αι ε + αι → αι
α + ω → ω ε + ω → ω
ε + ου → ου

Przykład: γέα (géa) → γῆ () - "ziemia";

  • Deklinacja II - rzeczowniki kontrahowane deklinacji drugiej mają temat zakończony na -οο (-oo) i -εο (-eo). Kontrakcje następują według podanego niżej schematu:
ο + ε → ου ε + ο → ου
ο + ο → ου ε + ου → ου
ο + ου → ου ε + οι → αι
ο + ῷ → ῷ ε + ω → ω
ο + οι → οι

Przykład: ὀστέον (ostéon) → ὀστοῦν (ostún) - "kość";

Przymiotniki kontrahowane[edytuj | edytuj kod]

W dialekcie attyckim kontrakcji ulegają przymiotniki pierwszej i drugiej deklinacji zakończone na -εος (-eos) / -εα (-ea) / -εον (-eon) lub -οος (-oos) / -οη (-oe) / -οον (-oon). Kontrahują one zasadniczo według schematu dla rzeczowników I i II deklinacji z następującymi wyjątkami:

  • końcówka rodzaju żeńskiego -εα (-ea) przechodzi w - (-a) zamiast - () w pozycji po samogłosce lub -ρ- (-r-), np. πορφυρέα (porfyréa) → πορφυρᾶ (porfyrá) - "purpurowa", ale regularnie: χρυσέα (chryséa) → χρυσῆ (chrysē) - "złota";
  • zakończenia mianownika rodzaju nijakiego liczby mnogiej -εον (-eon) i -οον (-oon) ulegają kontrakcji do - (-a) z wyjątkiem przymiotników złożonych z -νόος (-nóos), -πλόος (-plóos) i -ρόος (-róos), które zatrzymują formę opisową, np. εὔνοος (eúnoos) → εὔνους (eúnus) - "życzliwy", ale: εὔνοα (eúnoa) - "życzliwe" (mianownik l. mn. rodzaju nijakiego). Przy kontrakcjach tego typu przymiotników nie ulega zmianie miejsce i rodzaj akcentu.
  • Wołacz zawsze jest równy mianownikowi

Czasowniki kontrahowane[edytuj | edytuj kod]

W dialekcie attyckim ulegają kontrakcji czasowniki (tzw. verba contracta) o temacie zakończonym na -α, -ε lub -ο (-a, -e, -o). Kontrakcja przebiega według następującego schematu:

  • Czasowniki z tematem zakończonym na -α (-a):
α + ε → α α + ο → ω
α + ει → ᾳ α + ου → ω
α + η → α α + οι → ῳ
α + ῃ → ᾳ α + ω → ω

Przykład: ἀγαπάω (agapáō) → ἀγαπῶ (agapō) - "kocham"

  • Czasowniki z tematem zakończonym na -ε (-e):
ε + ε → ει ε + ο → ου
ε + ει → ει ε + ου → ου
ε + η → η ε + οι → οι
ε + ῃ → ῃ ε + ω → ω

Przykład: ζητέουσι (zētéusi) → ζητοῦσι (zētúsi) - "pragną"

  • Czasowniki z tematem zakończonym na -ο (-o):
ο + ε → ου ο + ο → ου
ο + ει → οι ο + ου → ου
ο + η → ω ο + οι → οι
ο + ῃ → οι ο + ω → ω

Przykład: ἐλευθερόῃ (eleutheróē) → ἐλευθεροῖ (eleutheroí) - "uwalniasz się" albo "jesteś uwalniany"

Uwaga: Jeśli akcent w formie opisowej czasownika pada na spółgłoskę tematyczną, a nie spójkę, wówczas pozostaje on bez zmian, w przeciwnym razie (jak w większości kontrakcji) przechodzi on w formach kontrahowanych w akcent przeciągły (oznaczający samogłoskę wymawianą w tonie wznosząco-opadającym). Na przykład: τιμάεις (timáeis) → τιμᾷς (timás), ale: ἐτίμαες (etímaes) → ἐτίμας (etímas).

Deklinacja attycka[edytuj | edytuj kod]

Rzeczownik[edytuj | edytuj kod]

Niektóre rzeczowniki II deklinacji rodzaju męskiego i żeńskiego mają w dialekcie attyckim wydłużoną końcówkę tematu -ω- (-ō-) w miejsce końcówki -ο- (-o-), np. att. νεώς (neōs), joń. νηός (nēós) - "świątynia"[2]. Rzeczowniki tej grupy odmieniają się według specjalnego wzorca, zwanego deklinacją attycką. Różnicę w odmianie dla rzeczowników rodzaju męskiego ilustruje poniższa tabelka.

νεώς
(dialekt attycki)
νηός
(dialekt joński)
Mianownik = wołacz lp. () νεώς () νηός
Dopełniacz lp. τοῦ νεώ τοῦ νηοῦ
Celownik lp. τῷ νεῴ τῷ νηῷ
Biernik lp. τὸν νεών τὸν νηόν
Mianownik = wołacz lm. οἱ () νεῴ οἱ () νηοί
Dopełniacz lm. τῶν νεών τῶν νηῶν
Celownik lm. τοῖς νεῴς τοῖς νηοῖς
Biernik lm. τοὺς νεώς τοὺς νηούς

Przymiotnik[edytuj | edytuj kod]

Niektóre przymiotniki deklinacji II posiadają w dialekcie attyckim końcówkę -ως (-ōs) w miejsce -ος (-os) dla rodzaju męskiego i żeńskiego[3] oraz -ων (-ōn) w miejsce -ον (-on) dla rodzaju nijakiego. Tworzy to charakterystyczny dla tej grupy wzorzec odmiany:

Rodzaj męski i żeński Rodzaj nijaki
Mianownik = wołacz lp. ἵλεως[4] ἵλεων
Dopełniacz lp. ἵλεω ἵλεω
Celownik lp. ἵλεῳ ἵλεῳ
Biernik lp. ἵλεων ἵλεων
Mianownik = wołacz lm. ἵλεῳ ἵλεα
Dopełniacz lm. ἵλεων ἵλεων
Celownik lm. ἵλεῳς ἵλεῳς
Biernik lm. ἵλεως ἵλεα

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Również: ἰστωρίη (istōríē) po utracie przydechu (zob. dialekt joński)
  2. W dialekcie attyckim doszło w tym wypadku do przeniesienia długości między samogłoskami tematycznymi νεώςνηός. Do rozwinięcia deklinacji attyckiej doszło w niektórych wypadkach również w wyniku historycznej kontrakcji, np. λαγώςλαγωός.
  3. Tylko jeden przymiotnik tej grupy πλέως (pléōs) / πλέα (pléa) / πλέων (pléōn) - "pełny/pełna/pełne" posiada oddzielne formy dla rodzaju żeńskiego. W rodzaju żeńskim przymiotnik ten odmienia się według wzoru: πλέα, πλέας, πλέᾳ, πλέαν, πλέαι, πλέων, πλέαις, πλέας.
  4. ἵλεως (híleōs) - "łaskawy". W dialekcie jońskim wyraz ten ma postać ἵληος (hílēos) albo ἴληος (ílēos) (po utracie przydechu) i przyjmuje końcówki zwykłej deklinacji II.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Korusowie, Agnieszka i Kazimierz, Hellenike glotta. Podręcznik do nauki języka greckiego, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa-Kraków 1998
  • Smyth, H. W., Greek Grammar (First Edition), Second Declension, url: http://www.ccel.org/s/smyth/grammar/html/smyth_2c_uni.htm (ostatni dostęp: 3 listopada 2006)