Alfabet grecki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Alfabet grecki – pismo powstałe około IX wieku p.n.e., służące do zapisu języka greckiego i niektórych innych języków ludów znajdujących się pod wpływem kultury greckiej. Litery alfabetu służyły Grekom także do zapisu liczb oraz jako notacja muzyczna. Alfabet stworzono pod wpływem kontaktów z ludami Lewantu. Alfabet grecki wywodzi się z alfabetu fenickiego. We wczesnej starożytności istniało wiele lokalnych form alfabetu greckiego, wypartych w okresie klasycznym przez formę jońską, której w niezmienionej postaci używa się do dziś do zapisu języka nowogreckiego. Alfabet grecki stosowany jest też w matematyce, między innymi do oznaczania kątów.

Litera Nazwa Wymowa Transliteracja
Grecka (klasyczna) Łacińska Polska Starożytna Nowogrecka
Α α ἄλφα (wym. alpha) alpha (wym. alfa) alfa [a] [aː] [a] a
Β β βῆτα (wym. beta) bēta beta [b] [v] b
Γ γ γάμμα (wym. gamma) gamma gamma [ɡ] [ʝ] przed [] lub [i];
w innych wypadkach [ɣ]
g
Δ δ δέλτα (wym. delta) delta delta [d] [ð] d
Ε ε ἒ ψιλόν (wym. epsilon) epsīlon epsilon [e] [] e
Ζ ζ ζῆτα (wym. dzeta) dzeta (wym. dzeta lub zeta) dzeta [zd] albo [ʣ], później [zː] [z] z
Η η ἦτα (wym. eta) ēta eta [ɛː] [i] e, ē
Θ θ θῆτα (wym. theta) thēta (wym. teta) theta [tʰ] [θ] th
Ι ι ἰῶτα (wym. iota) iōta jota [i] [iː] [i], [j] i
Κ κ κάππα (wym. kappa) kappa kappa [k] [c] przed [] lub [i];
w innych wypadkach [k]
k
Λ λ λάμβδα (wym. lambda), λάβδα (wym. labda) lambda lambda [l] [l] l
Μ μ μῦ (wym. my) my (wym. mi) my [m] [m] m
Ν ν νῦ (wym. ny) ny (wym. ni) ny [n] [n] n
Ξ ξ ξῦ (wym. ksy), ξῖ (wym. ksi), ξεῖ (wym. ksej) xy (wym. ksi), xi ksi [ks] [ks] ks, x
Ο ο ὂ μικρόν (wym. o mikron) omicron (wym. omikron) omikron [o] [] o
Π π πῖ (wym. pi), πεῖ (wym. pej) pi pi [p] [p] p
Ρ ρ ῥῶ (wym. rho) rho (wym. ro) rho [r], [] [r] r, rh
Σ σ ς σίγμα, σῖγμα (wym. sigma) sigma sigma [s] [s] s
Τ τ ταῦ (wym. tau) tau tau [t] [t] t
Υ υ ὖ ψιλόν, ὒ ψιλόν (wym. ypsilon) ypsīlon (wym. ipsilon) ipsylon [u] [uː], później [y] [yː] [i] y
Φ φ φῖ (wym. phi), φεῖ (wym. phej) phi (wym. fi) phi [pʰ] [f] ph
Χ χ χῖ (wym. khi), χεῖ (wym. khej) chi chi [kʰ] [ç] przed [] lub [i];
w innych wypadkach [x]
kh
Ψ ψ ψῖ (wym. psi), ψεῖ (wym. psej) psi psi [ps] [ps] ps
Ω ω ὦ μέγα (wym. o mega) oměga omega [ɔː] [] o, ō

Litery nieużywane współcześnie[edytuj | edytuj kod]

Pewne litery występowały w piśmie greckim tylko w okresach archaicznym, średniowiecznym, w niektórych dialektach lub do zapisu cyfr (digamma, stigma, heta, kaj, san, koppa, sampi). Litery stigma i kaj są interpretowane jako ligatura sigmy i tau oraz ligatura kappy i joty.

Litera Nazwa Wymowa Odpowiednik literowy
z alfabetu fenickiego
Transliteracja
Digamma uc lc.svg Pamphylian digamma uc lc.svg digamma [w] Waw Waw w
Stigma uc lc.svg stigma [st] Waw Waw st
Heta uc lc.svg heta [h] Chet Chet h
Greek Kai.png kaj [kaj] Kaf Kaf kaj
San uc lc.svg san [s] Cadi Cadi s
Qoppa uc lc.svg Qoppa uc lc 2.svg koppa [q] Kof Kof q
Sampi uc lc T-shaped.svg Sampi uc lc 2.svg sampi [sː], [ks], [ts] Cadi Cadi ss

Litery używane w innych językach[edytuj | edytuj kod]

Litera jot została dodana do alfabetu greckiego w celu zapisu głoski [j] w dialekcie arwanickim języka albańskiego.[1][2]

Litera jot także została zastosowana przez lingwistów w XIX wieku w alfabecie greckim, celem zapisu fonemu /j/ w rekonstruowanej archaicznej grece, będącego dźwiękiem półspółgłoskowym[3][4][5][6], odpowiadającym głosce "i" następującej po samogłosce. Utrata tego fonemu w antycznej grece nastąpiła w okresie archaicznym. W lingwistyce ten grafem jest stosowany głównie w gramatyce historycznej archaicznej greki, celem wyjaśnienia pewnych zjawisk językowych oraz do rekonstrukcji różnych ważnych procesów fonetycznych i morfologicznych.

Litera szo została dodana do alfabetu greckiego w celu zapisu głoski [ʃ] w języku baktryjskim.

Litera Nazwa Wymowa Odpowiednik literowy
z alfabetu fenickiego
Transliteracja
Yot uc lc.svg jot [j] Jod Jod j
Sho uc lc.svg szo [ʃ] Cadi Cadi š

Dyftongi i kombinacje literowe[edytuj | edytuj kod]

Kombinacja
literowa
Wymowa Transliteracja
archaiczna klasyczna nowogrecka
ᾰι, αι   [aɪ] [] ai, aj
ᾱι, [aːɪ] [aː] [a] a, ā
ει [eː] [eː] [i] ei, ej
ηι, [ɛːi] [ɛː] [i] e, ē
οι   [oɪ] [i] oj
ῠι, υι [yɪ] [yː] [i] yi, yj
ῡι, υι [yːi] [yː] [i] yi, yj
ωι, [ɔːɪ] [ɔː] [] o, ō
ᾰυ, αυ   [aʊ] [av] przed samogłoską lub spółgłoską dźwięczną;
[af] przed głoską bezdźwięczną
au, av
ᾱυ, αυ   [aːʊ] [av] przed samogłoską lub spółgłoską dźwięczną;
[af] przed głoską bezdźwięczną
au, āv
ευ   [eʊ] [v] przed samogłoską lub spółgłoską dźwięczną;
[f] przed głoską bezdźwięczną
eu, ev
ηυ   [ɛːʊ] [iv] przed samogłoską lub spółgłoską dźwięczną;
[if] przed głoską bezdźwięczną
eu, ēv
ου [oʊ]
[oː]
[uː] [u] u, ū, ou
ωυ [ɔːʊ] [ɔː.y] [o.i] oy, ōy
γγ*   [ŋɡ] [ŋɡ] w wymowie formalnej (palatalizowane do [ɲɟ] przed [] lub [i]),
ale często redukowane do [ɡ] (palatalizowane do [ɟ] przed [] lub [i]);
w pewnych przypadkach wymawiane także jako [ŋɣ] (palatalizowane do [ɲʝ] przed [])
ng
γκ*   [ŋk] Na początku wyrazu [ɡ] (palatalizowane do [ɟ] przed [] lub [i]);
w innych przypadkach [ŋɡ] (palatalizowane do [ɲɟ] przed [] lub [i]),
często redukowane do [ɡ] (palatalizowane do [ɟ] przed [] lub [i])
nk
γξ* [ŋks] [ŋɡz] nks
γχ* [ŋkʰ] [ŋx] [ɲç] przed [] lub [i];
w innych przypadkach [ŋx]
nch, nkh
μπ   [mp] Na początku wyrazu [b];
w innych przypadkach [mb], często redukowane do [b]
mp
ντ   [nt] Na początku wyrazu [d];
w innych przypadkach [nd], często redukowane do [d]
nt

* W fonologii greckiej spółgłoska nosowa tylnojęzykowo-miękkopodniebienna [ŋ] jest osobnym fonemem.

Sposób pisania[edytuj | edytuj kod]

Bustrofedon

Początkowo pismo greckie zapisywano od prawej do lewej, tak jak pisma semickie. Następnie rozpowszechnił się system zwany bustrofedonem (gr. βουστροφηδόν, „bruzdy, jakie znaczy pługiem wół”) w którym pisano naprzemiennie od prawej do lewej i od lewej do prawej – najpóźniejsze znane zastosowania tego systemu pochodzą z Gortyny na Krecie (V w. p.n.e.), w Atenach już od ok. 550 p.n.e. pisano od lewej do prawej.

Początkowo Grecy pisali wszystkie litery, wyrazy i zdania jednym ciągiem – nie znali minuskuły, odstępów między wyrazami, znaków diakrytycznych ani interpunkcyjnych. W związku z trudnością lektury tekstu pisanego jednym ciągiem, dla rozdzielenia niektórych wyrazów w inskrypcjach używano czasem pionowej kreski | lub trójkropka ⫶ . W starożytności pisano wyłącznie kapitałą (używanym na inskrypcjach i zwojach pismem o kształtach kanciastych) i kursywą (stosowaną od V. w. p.n.e. w pismach o charakterze urzędowym), dopiero w IX w. n.e. weszła w użycie minuskuła.

Znaki diakrytyczne[edytuj | edytuj kod]

Klasyczne pismo greckie posiada trzy znaki diakrytyczne na oznaczenie akcentu, dwa znaki diakrytyczne na oznaczenie dyftongów, dwa znaki diakrytyczne na oznaczenie przydechów oraz rzadko występujący znak tremy.

Przydech (łac. spiritus)

Zaczynające się od samogłoski lub dyftongu słowa greckie otrzymują przy tej samogłosce lub dyftongu znak diakrytyczny na oznaczenie przydechu. W dyftongach znak przydechu stawia się przy drugiej samogłosce z dyftongu. Są dwa znaki na oznaczenie przydechu:

  • – przydech mocny (spiritus asper) wymawiany podobnie jak polskie h.
  • ᾿ – przydech słaby (spiritus lenis), niewymawiany.

Oprócz samogłosek i dyftongów przydech otrzymuje litera rho. Jeśli rho znajduje się na początku wyrazu, to zawsze rho otrzymuje przydech mocny. Podwójna litera rho, znajdująca się zawsze w środku wyrazu, otrzymuje przydech słaby nad pierwszą literą, a przydech mocny nad drugą – często w typografii tych przydechów się nie zaznacza, jednak w transkrypcji zbitkę ρρ oddaje się z reguły jako rrh.

Przykłady:

  • ἁρμονία – harmonia
  • ἰδέα – idea, pojęcie
  • Εὐρώπη – Europa
  • ῥῶ – litera rho
  • Βορρᾶς lub rzadziej Βοῤῥᾶς – Boreasz - wiatr północny

Oznaczanie akcentów

Język grecki posiada trzy rodzaje akcentów. Wprowadzone przez gramatyków aleksandryjskich oznaczenia akcentów zaznaczane są przy każdym słowie, oprócz nielicznych słów nieakcentowanych (enklityk i proklityk). Akcenty te to akcent wysoki (łac. [accentus] acutus, gr. ὀξύς, ostry), akcent niski (łac. [accentus] gravis, gr. βαρύς, ciężki, stłumiony) i akcent przeciągły (łac. [accentus] circumflexus, gr. περισπώμενος, zagięty).

Przykłady:

  • akcent wysoki: φίλος – przyjaciel.
  • akcent niski: Nie stoi nad pojedynczym wyrazem, występuje zawsze w toku zdania, zastępując acutus stojący na ostatniej zgłosce wyrazu, o ile nie następuje po niej znak przestankowy lub enklityka.
  • akcent przeciągły: δῆμος – lud.

Akcenty i przydechy

  • Jeśli wyraz zaczynający się od samogłoski pojedynczej piszemy małą literą, znaki przydechu i akcentu stawiamy nad samogłoską.
  • Jeśli wyraz zaczynający się od samogłoski pojedynczej piszemy dużą literą, znaki przydechu i akcentu stawiamy przed samogłoską.
  • Jeśli wyraz zaczyna się od dyftongu, znaki akcentu i przydechu stawiamy nad drugą literą dyftongu, niezależnie od tego, czy wyraz piszemy małą czy dużą literą.
  • Akcenty i przydechy przy dyftongach niewłaściwych z ι adscriptum lub z ι subscriptum zapisuje się jak w wyrazach zaczynających się od pojedynczej samogłoski.
  • acutus i gravis stawiamy po znaku przydechu, circumflexus nad znakiem przydechu.

Dyftongi

Dyftongi greckie dzielą się na właściwe i niewłaściwe (wymawiane jako pojedyncza samogłoska). Właściwe to αι, ει, οι, υι, αυ, ευ, ηυ. Niewłaściwe to , , , ου. Jeśli wyraz piszemy wielką literą, we wszystkich dyftongach duża jest tylko pierwsza litera składowa. Znak diakrytyczny przy dyftongach niewłaściwych , , pochodzi od małej litery jota i nazywa się iota subscriptum. Jeśli dyftongi te piszemy wielką literą, pierwszą literę dyftongu zapisujemy jako wielką literę, jotę zapisujemy zaś obok, ale nie wymawiamy (nazywając ją wtedy iota adscriptum, tj. Αι, Ηι, Ωι). Ułatwieniem w określeniu czy Αι jest dyftongiem właściwym, czy nie, jest fakt, że w przydech i akcent w dyftongach właściwych stoi na drugiej głosce, w niewłaściwych zaś na pierwszej, np. dyftong właściwy: αἰ-Αἰ, dyftong niewłaściwy -Ἀι.

System politoniczny i monotoniczny[edytuj | edytuj kod]

System politoniczny jest historycznym systemem ortografii języka greckiego kształtującym się od czasów hellenistycznych do końca czasów bizantyjskich. Dla języka nowogreckiego zastąpiono go w 1982 systemem monotonicznym, przy czym wielu Greków wciąż stosuje system politoniczny. Cechą charakterystyczną systemu politonicznego jest rozbudowana diakrytyka oddająca starożytną wymowę języka greckiego.

System monotoniczny ortografii greckiej jest uproszczoną formą ortografii języka nowogreckiego wprowadzoną przez parlament grecki w 1982, zarówno dla Katharewusy, jak i dla Dimotiki. Zastępuje on tradycyjne greckie akcenty (acutus, gravis i circumflexus) jednym, oznaczającym dotąd acutus (´). Porzuca także użycie spiritus asper i spiritus lenis.

Uproszczenie ortografii motywowano skomplikowaniem ortografii politonicznej, oraz trudnością jej nauczenia się, do tego znaki diakrytyczne systemu politonicznego nie oddają żadnych właściwości współczesnej wymowy, dając informację tylko o etymologii słów i o ich wymowie starożytnej. System monotoniczny jest odrzucany przez wielu Greków, sądzących, że system politoniczny stwarza więź z przeszłością. Cerkiew grecka wciąż używa systemu politonicznego. Drukuje się w nim wciąż wiele książek. Fakt, że greka nie była w starożytności zapisywana za pomocą systemu politonicznego, który został wprowadzony stopniowo w czasach bizantyjskich, utrudnia jednak jego obronę. Grekę klasyczną powszechnie zapisuje się za pomocą systemu politonicznego.

Modlitwa Pańska w systemie monotonicznym i politonicznym
System monotoniczny System politoniczny

Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς αγιασθήτω το όνομά σου·
ελθέτω η βασιλεία σου· γενηθήτω το θέλημά σου, ως εν ουρανώ και επί της γης·
τον άρτον ημών τον επιούσιον δος ημίν σήμερον·
και άφες ημίν τα οφειλήματα ημών, ως και ημείς αφίεμεν τοις οφειλέταις ημών·
και μη εισενέγκης ημάς εις πειρασμόν, αλλά ρύσαι ημάς από του πονηρού.
αμήν.

Πάτερ ἡμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς ἁγιασθήτω τὸ ὄνομά σου·
ἐλθέτω ἡ βασιλεία σου· γενηθήτω τὸ θέλημά σου, ὡς ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ τῆς γῆς·
τὸν ἄρτον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον δὸς ἡμῖν σήμερον·
καὶ ἄφες ἡμῖν τὰ ὀφειλήματα ἡμῶν, ὡς καὶ ἡμεῖς ἀφίεμεν τοῖς ὀφειλέταις ἡμῶν·
καὶ μὴ εἰσενέγκῃς ἡμᾶς εἰς πειρασμόν, ἀλλὰ ρῦσαι ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ πονηροῦ.
ἀμήν.

Interpunkcja grecka[edytuj | edytuj kod]

W języku greckim od okresu hellenistycznego stosuje się cztery znaki interpunkcyjne:

  • . – kropka pełni funkcje te same co w pisowni polskiej
  • – przecinek pełni funkcje te same co w pisowni polskiej
  • · – kropka środkowa pełni funkcję średnika i dwukropka
  •  ; – znak wyglądający jak średnik[7] pełni funkcję pytajnika.

Historia alfabetu greckiego[edytuj | edytuj kod]

Pismo linearne A i B[edytuj | edytuj kod]

Pierwszym pismem Greków, używanym w dialekcie mykeńskim, było powstałe w XIV wieku przed naszą erą pismo linearne B, wywodzące się od najprawdopodobniej przedgreckiego pisma linearnego A. Odkrywcą pisma linearnego B jest Arthur Evans, a odczytali je w 1952 roku brytyjski architekt Michael Ventris i filolog klasyczny John Chadwick. Nieodszyfrowane pismo linearne A składa się z około 110 znaków, prawdopodobnie sylabicznych. Pismo linearne B składa się z około 90 znaków sylabicznych. Zapisywane było na tabliczkach glinianych (choć mogły istnieć też inne, mniej trwałe formy zapisu), przechowanych przede wszystkim w Knossos, a także w Mykenach, Pylos, Tebach i Tyrynsie. Z pismem linearnym B spokrewnione jest zawierające 55 znaków sylabiczne pismo cypryjskie (sylabariusz cypryjski), stosowane do V wieku przed naszą erą. Pismo linearne B było źle przystosowane do fonetyki języka greckiego, co jest prawdopodobną przyczyną braku znanych tekstów literackich z okresu mykeńskiego. Całkowicie wyszło z użycia wraz z wędrówką Dorów (XII w. p.n.e.).

Powstanie alfabetu greckiego[edytuj | edytuj kod]

Alfabet grecki wywodzi się z alfabetu fenickiego. Powstał w X lub IX w. p. n.e. na skutek kontaktów handlowych Greków z ludami Lewantu. Świadczy o tym podobieństwo kształtu liter, podobieństwo nazw liter i przekazy mitologiczne (zob. Kadmos). Pismo fenickie było pismem spółgłoskowym, Grecy zaadaptowali do zapisu samogłosek fenickie znaki oznaczające nie występujące w języku greckim spółgłoski laryngalne. Mimo dodania znaków oznaczających samogłoski alfabet grecki nie był doskonały, brakowało mu bowiem oznaczeń dwuznaków i rozróżnienia zapisu części samogłosek różniących się iloczasem (alfy, joty i ipsylonu), ponadto występowały znaki oznaczające zbitki spółgłosek.

Według pewnych teorii współczesnych alfabet grecki nie wywodzi się od alfabetu fenickiego, a jedynie ma z nim wspólnego przodka, czyli jeden z alfabetów anatolijskich bądź kananejskich.

Mity o powstaniu alfabetu greckiego[edytuj | edytuj kod]

Mitografowie podają, że pięć samogłosek alfabetu greckiego oraz spółgłoski beta i tau wynalazły Mojry lub Io, siostra Foroneusa. Pozostałe jedenaście spółgłosek wynalazł Palamedes, syn Naupliosa. Grecki bóg Hermes ujął głoski w pismo, którego znaki przypominały kliny, na podobieństwo toru lotu poświęconych mu żurawi. Pismo to miał sprowadzić do Grecji Kadmos, zmieniając w nim jednak kolejność liter. Ze względu na to, że litera alfa przypomina kształtem woła i Beocja jest „krainą wołów”, pozostawił ją na pierwszej pozycji – litera alfa znalazła się tam na znak tego, że greckie słowo alphe oznacza zeszyt, słowo alphein wynajdywać, a Alfios jest największą rzeką (zob. etymologia ludowa). Pozostałe spółgłoski greckie mieli utworzyć Symonides z Samos i Epicharm z Sycylii, pozostałe dwie samogłoski mieli dodać kapłani Apollina by jedna samogłoska przypadała na każdą ze strun liry boga. Mitologiczny przekaz o przeniesieniu alfabetu do Grecji przez Fenicjanina Kadmosa[8] jest jedną z przesłanek świadczących o jego fenickim pochodzeniu. Mitografowie rzymscy podają podobny mit o przeniesieniu alfabetu do Italii przez Ewandera z Arkadii. Jego matka Karmenta ustaliła piętnaście znaków pisma łacińskiego.

Podobieństwo pisma Kadmosa do klinów może wskazywać na pochodzenie alfabetu greckiego z alfabetu ugaryckiego, na co wskazuje też znaczne podobieństwo greckich nazw liter do odpowiadających im nazw ugaryckich pierwowzorów.

Alfabet grecki sam z kolei dał początek bardzo wielu alfabetom, najbardziej znane to alfabet łaciński (poprzez alfabet etruski) oraz cyrylica.

Inne języki zapisywane za pomocą alfabetu greckiego[edytuj | edytuj kod]

Inskrypcja w alfabecie frygijskim stanowiąca część Grobu Midasa w tzw. Mieście Midasa (tur. Midas Şehr)

Alfabetu greckiego od starożytności do teraz używa się nie tylko do zapisu języka greckiego, ale też do zapisu wielu języków ludów znajdujących się w zasięgu wpływów kultury greckiej.

Wykorzystanie alfabetu greckiego w czasach starożytnych było następujące:

Wykorzystanie alfabetu greckiego w czasach nowożytnych było następujące:

Klasyczny alfabet grecki w HTML[edytuj | edytuj kod]

Znaki klasycznego alfabetu greckiego w HTML to:

Nazwa Wymowa
nowogrecka
Mała
litera
Wielka
litera
Encja HTML
Alfa [a] α Α alpha, Alpha
Beta [v] β Β beta, Beta
Gamma [ɣ] γ Γ gamma, Gamma
Delta '[ð] δ Δ delta, Delta
Epsilon [] ε Ε epsilon, Epsilon
Dzeta [z] ζ Ζ zeta, Zeta
Eta [i] η Η eta, Eta
Theta [θ] θ Θ theta, Theta
Jota [i] ι Ι iota, Iota
Kappa [k] κ Κ kappa, Kappa
Lambda [l] λ Λ lambda, Lambda
My [m] μ Μ mu, Mu
Ni [n] ν Ν nu, Nu
Ksi [ks] ξ Ξ xi, Xi
Omikron [] ο Ο omicron, Omicron
Pi [p] π Π pi, Pi
Rho [r] ρ Ρ rho, Rho
Sigma [s] σ Σ sigma, Sigma
Tau [t] τ Τ tau, Tau
Ipsylon [i] υ Υ upsilon, Upsilon
Phi [f] φ Φ phi, Phi
Chi [x] χ Χ chi, Chi
Psi [ps] ψ Ψ psi, Psi
Omega [] ω Ω omega, Omega

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Albanesisch - Griechisch
  2. Carl Faulmann: Das Buch der Schrift, Enthaltend die Schriftzeichen und Alphabete aller Zeiten und aller Völker des Erdkreises. Wyd. Faulmann 1880. Vienne: Verlag der kaiserlich königlichen Staatsdruckerei, 1880, s. 181-182. (niem.)
  3. From Unicode to Typography, a Case Study: the Greek Script, 1999, Yannis Haralambous.
  4. Sean Jacob Crist, Conspiracy in historical phonology, a dissertation in linguistics.
  5. Giovanni La Magna e Angelo Nucciotti, Le parole dei Greci, Milano, Carlo Signorelli Editore, 1995.
  6. Greco – Grammatica descrittiva, di Carlo Campanini e Paolo Scaglietti, 3ª edizione 2011, pag. 283, ed. Sansoni per la scuola.
  7. Mimo że znak ten wygląda jak średnik, to nim nie jest – w unikodzie jest on kodowany na pozycji U+037E, natomiast średnik na pozycji U+003B.
  8. Fenicjanie, którzy przybyli z Kadmosem, a do których należeli Gefyrejczycy, mieszkając we wspomnianym kraju, przynieśli Hellenom różne umiejętności, a zwłaszcza nieznane im przedtem, jak mi się zdaje, pismo. Przybysze mieli początkowo te same litery co wszyscy Fenicjanie; lecz z biegiem czasu wraz z językiem zmienili też kształt liter. Dokoła nich przeważnie mieszkali w tym czasie helleńscy Jonowie. Ci nauczyli się od Fenicjan liter, nieco je przekształcili i zaczęli używać; posługując się zaś nimi, rozgłosili nazwę „pisma fenickiego” (Φοινίκων τὰ γράμματα), co było słuszne, bo Fenicjanie wprowadzili je do Hellady. Herodot, Dzieje V,58.
  9. Masato Kobayashi: Bactrian Documents from Ancient Afghanistan. Uniwersytet Tokijski. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-10-31)].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]