Dialekt

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Dialekt, narzecze – wieloznaczny termin oznaczający w najszerszym rozumieniu naukowym odmianę języka odznaczającą się swoistymi cechami fonetycznymi, leksykalnymi czy gramatycznymi, odróżniającymi ją od innych form tego języka[1]. Termin „dialekt” wywodzi się z greckiego słowa diálektos (stgr. διάλεκτος) oznaczającego dyskurs, rozmowę, sposób mówienia, a które z kolei pochodzi od słów diá (stgr. διά – poprzez) i legō (stgr. λέγω – mówię). Termin pojawił się w europejskim piśmiennictwie już w XVI wieku[2] i pierwotnie oznaczał sposób mówienia, manierę charakterystyczną dla danego mówiącego[3]. Dialekt jest wariantem języka wyodrębnionym na podstawie pewnych odmienności, wynikających ze zróżnicowania geograficznego lub stratyfikacji społecznej jego użytkowników[4].

Oznaczenia „dialekt” używa się często do mówienia o formach języka bez postaci pisanej, w opozycji do form ustandaryzowanych lub literackich (grafolektów[5]), o których mawia się „języki”[6][7]. Z punktu widzenia lingwistyki język nie jest konkretnym tworem, lecz zespołem różnorodnych dialektów[8], na który mogą się składać zarówno odmiany o podłożu geograficznym i socjalnym, jak też standardy o zasięgu ogólnoetnicznym[9][10].

Mianem dialektów bywają określane także autonomiczne języki, które nie wypracowały tradycji piśmienniczej (niekiedy mowa np. o „dialektach afrykańskich”)[11], niezgodnie z terminologią językoznawczą[12].

Termin[edytuj | edytuj kod]

W rozumieniu językoznawstwa historyczno-porównawczego dialekt jest odmianą języka charakterystyczną dla danej grupy osób posługujących się nim. Termin ten stosuje się przede wszystkim w odniesieniu do form wydzielonych geograficznie[13][14] (geolektów/regiolektów), choć w szerszym ujęciu, charakterystycznym dla językoznawstwa angielskiego (gdzie jest w praktyce traktowany jako synonim variety[15]), może dotyczyć także mowy jakiejś grupy społecznej (socjolekt) lub etnicznej (etnolekt)[16]. Zgodnie ze współczesną definicją naukową jako swoiste dialekty można rozpatrywać wszystkie odmiany języka, także standardowe (literackie)[17][18]; w dyskursie lingwistycznym czyni się zatem rozróżnienie między dialektami standardowymi a niestandardowymi (wernakularnymi)[19][20]. W języku codziennym[20], a także w niektórych tradycjach językoznawczych[21][22], spotyka się również węższe ujęcie, zgodnie z którym dialekt to regionalny wariant języka, z definicji przeciwstawiany standardowi, czyli jego skodyfikowanej formie normatywnej. W kontekście badań literaturoznawczych pojęciem w praktyce tożsamym z szerzej ujmowanym dialektem jest rejestr stylistyczny[23].

Oba podejścia do definicji dialektu funkcjonują równolegle, choć w przypadku niektórych języków podejścia wartościującego nie da się zastosować z przyczyn obiektywnych[24]. Przykładem może być język włoski, w którym za język standardowy służy dialekt florencki, równoważny i równorzędny innym dialektom tego języka[24].

Dialekt można dodatkowo podzielić na poddialekty (subdialekty), w polskiej tradycji językoznawczej nazywane gwarami[25][26]. Terminy „dialekt” i „gwara” są jednak często traktowane jako równoważne, zarówno w nazewnictwie popularnym[27], jak i w nomenklaturze naukowej[28][29].

W nazewnictwie potocznym mianem dialektów określa się również języki pozbawione formy pisanej lub standaryzacji, używane w krajach rozwijających się[30] lub odizolowanych częściach świata[12]. Takie rozumienie terminu nie znajduje szerokiej akceptacji w literaturze językoznawczej[12], gdzie preferowane jest pojęcie języków wernakularnych[31]. W terminologii specjalistycznej czyni się ponadto ścisłe rozróżnienie między terminami dialekt, slang a akcent: socjolingwistyczne pojęcie akcentu odnosi się wyłącznie do sposobu wymowy, tzn. cech fonetycznych lub fonologicznych właściwych dla pewnej grupy użytkowników języka[32], slang stanowi zaś zbiór specyficznych jednostek leksykalnych, zwykle nietrwałych i kojarzonych ze środowiskami młodzieżowymi[33]. Dialektem określa się natomiast odmianę języka wykazującą odrębności gramatyczne względem innych form mowy, charakteryzującą się przy tym odmiennościami na płaszczyźnie fonologicznej, a często także różnicami leksykalnymi[32].

Dialekt a język[edytuj | edytuj kod]

Dialektami nazywane są różne odmiany jednego języka mówionego. O uznaniu jakiejś mowy za odrębny język, nie zaś za wariant dialektalny innego języka decydują w znacznie większym stopniu rozstrzygnięcia pozajęzykoznawcze niż językoznawcze[34]. W dyskusjach o różnicy pomiędzy językiem a dialektem często pojawia się, przypisywany Maxowi Weinreichowi, aforyzm „język to dialekt z armią i flotą wojenną[35]. Rozróżnienie między terminami „język” a „dialekt” nie jest bowiem ścisłe: wydzielanie języków ma często charakter konwencjonalny i wykazuje zauważalną zależność od czynników socjopolitycznych[36][37].

Na gruncie językoznawstwa można uznać, że dwa kody komunikacyjne tworzą jeden język, jeśli są między sobą zrozumiałe. Kryterium to nie jest jednak stosowane w sposób ścisły, gdyż zjawisko wzajemnej zrozumiałości może przybierać różne stopnie nasilenia i występować w formie asymetrycznej[38]. Rygorystyczne przestrzeganie tego kryterium uniemożliwiają również społeczne uwarunkowania językowe – wyodrębnianie języków bywa bowiem umotywowane powstawaniem organizmów państwowych[34] oraz procesami standaryzacyjnymi zachodzącymi w obrębie kompleksów językowych[39] (zob. Abstand- i Ausbausprachen).

Przykładem mowy o spornym statusie jest kaszubszczyzna, uznawana przez niektórych specjalistów za dialekt języka polskiego, a przez innych za odrębny język. Także wśród użytkowników mowy kaszubskiej nie ma jednomyślności na powyższy temat; Ministerstwo Edukacji RP uznało ostatecznie w 1996 r. kaszubszczyznę za odrębny język regionalny. Z drugiej strony język chiński oficjalnie (i przez większość użytkowników) uznawany jest za jeden język o dużej liczbie dialektów, pomimo że całkowicie wzajemnie niezrozumiałych, a specjaliści uznają go raczej za zespół języków. Poglądowi temu sprzyja fakt, iż wszystkie chińskie dialekty w piśmie są wzajemnie zrozumiałe[30].

Różne odmiany dialektów określa się też jako (nie jest to rozróżnienie ściśle, w rzeczywistości często tych terminów używa się zamiennie): gwarę lub narzecze.

Badaniem dialektów zajmuje się dział językoznawstwadialektologia.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Kropiwiec i Konieczna-Twardzikowa 2006 ↓, s. 294.
  2. Fox 2000 ↓, s. 57.
  3. Ferguson 2007 ↓, s. 91–94.
  4. Małgorzata Dąbrowska-Kardas, Analiza dyrektywalna przepisów części ogólnej kodeksu karnego, Wolters Kluwer, 2012, s. 32, ISBN 978-83-264-4617-7.
  5. Arkadiusz Żmij, Pismo – rewolucja totalna [w:] Pomiędzy oralnością a piśmiennością [w:] Artykuły naukowe z filologii polskiej [online], język-polski.pl [dostęp 2019-09-03].
  6. Tomasz Kamusella. 2016. The History of the Normative Opposition of 'Language versus Dialect:' From Its Graeco-Latin Origin to Central Europe’s Ethnolinguistic Nation-States (pp 189-198). Colloquia Humanistica. Vol 5.
  7. Schilling-Estes 2006 ↓, s. 311–341.
  8. Čermák 2011 ↓, s. 46.
  9. The English Record, t. 24–25, New York State English Council., 1973, s. 42 (ang.).
  10. Naír García Abelleira, Víctor M. Longa, Enseñando a los niños a discriminar. La plasmación de la ideología del estándar en la escuela., „Representaciones”, XI (2), Universidade de Santiago de Compostela, 2015, s. 152 (hiszp.).
  11. Dick Leith, A Social History of English, Routledge, 2005, s. 7, ISBN 978-1-134-71145-1 (ang.).
  12. a b c Fodde Melis 2002 ↓, s. 35.
  13. Lippi-Green 1997 ↓, s. 247–248.
  14. Mistrík 1993 ↓, s. 289.
  15. Osowski 2018 ↓, s. 212.
  16. Schilling-Estes i Wolfram 2015 ↓, s. 184.
  17. William McGregor: Linguistics: An Introduction. A&C Black, 2009, s. 160. ISBN 978-1-84706-367-0. (ang.)
  18. Marianne Mithun, The Languages of Native North America, Cambridge University Press, 2001, V, ISBN 978-1-107-39280-9 (ang.).
  19. Fodde Melis 2002 ↓, s. 36.
  20. a b Schilling-Estes 2006 ↓, s. 312.
  21. Benedikt Perak, Robert Trask, Milica Mihaljević, Temeljni lingvistički pojmovi, 2005, s. 81 (serb.-chorw.).
  22. Stanisław Dubisz, Halina Karaś, Nijola Kolis, Dialekty i gwary polskie, Warszawa: Wiedza Powszechna, 1995, s. 29, ISBN 978-83-214-0989-4.
  23. Butler 1999 ↓, s. 188.
  24. a b Maiden i Parry 1997 ↓, s. 2.
  25. Wyderka 2003 ↓, s. 89–90.
  26. Tomasz Kamusella, Silesian – From Gwara to Language After 1989, wachtyrz.eu, 2015 (ang.).
  27. Monika Szymańska, Regionalizmy językowe w świadomości użytkowników języka polskiego, Katowice 2011, s. 88.
  28. Ewa Siatkowska, Standaryzacja po kurpiowsku, „Polonica”, 37, 2017, s. 5, DOI10.17651/polon.37.12, ISSN 0137-9712.
  29. Stanisław Urbańczyk (red.), Encyklopedia języka polskiego, Wrocław 1992, s. 58, 105.
  30. a b Crystal 2008 ↓, s. 142–144.
  31. Einar Haugen, Dialect, Language, Nation, American Anthropologist New Series, Vol. 68, No. 4, s. 927, JSTOR670407 (ang.).
  32. a b Chambers i Trudgill 1998 ↓, s. 5.
  33. Herk 2012 ↓, s. 15.
  34. a b Revue slavistique, t. 54, G. Gebenther i Spółka, 2004, s. 132.
  35. Moro 2010 ↓, s. 99.
  36. John McWhorter, What's a Language, Anyway?, „The Atlantic”, 19 stycznia 2016 [dostęp 2019-08-26].
  37. Čermák 2011 ↓, s. 45.
  38. Dani Byrd, Toben H. Mintz, Discovering Speech, Words, and Mind, John Wiley & Sons, 2011, s. 55, ISBN 978-1-4443-5778-3 (ang.).
  39. Peter Trudgill, Glocalisation and the Ausbau sociolinguistics of modern Europe [w:] Anna Duszak, Urszula Okulska (red.), Speaking from the margin: global English from a European perspective, Frankfurt: Peter Lang, 2004, s. 35–49, ISBN 978-3-631-52663-7 (ang.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]