Dialekt

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Dialekt, narzecze – wieloznaczny termin oznaczający w najszerszym rozumieniu naukowym odmianę języka odznaczającą się swoistymi cechami fonetycznymi, leksykalnymi czy gramatycznymi, odróżniającymi ją od innych form tego języka[1]. Termin wywodzi się z greckiego słowa diálektos (stgr. διάλεκτος) oznaczającego dyskurs, rozmowę, sposób mówienia, a które z kolei pochodzi od słów diá (stgr. διά – poprzez) i legō (stgr. λέγω – mówię). Termin pojawił się w europejskim piśmiennictwie już w XVI wieku[2] i pierwotnie oznaczał sposób mówienia, manierę charakterystyczną dla danego mówiącego[3].

Termin[edytuj | edytuj kod]

W rozumieniu językoznawstwa historyczno-porównawczego dialekt jest odmianą języka charakterystyczną dla danej grupy osób posługujących się nim. Termin ten najczęściej stosuje się w odniesieniu do odmian wydzielonych geograficznie[4] (geolektów/regiolektów), choć w szerszym ujęciu, charakterystycznym dla językoznawstwa angielskiego (gdzie jest w praktyce traktowany jako synonim variety[5]), może dotyczyć także mowy jakiejś grupy społecznej (socjolekt) lub etnicznej (etnolekt)[6]. Zgodnie ze współczesną definicją naukową jako swoiste dialekty można rozpatrywać wszystkie odmiany języka, także standardowe (literackie)[7][8]; w dyskursie lingwistycznym czyni się zatem rozróżnienie między dialektami standardowymi a niestandardowymi (wernakularnymi)[9][10]. W języku codziennym[10], a także w niektórych tradycjach językoznawczych[11], spotyka się również węższe ujęcie, zgodnie z którym dialekt to regionalny wariant języka, z definicji przeciwstawiany standardowi, czyli jego skodyfikowanej formie normatywnej. W badaniach literaturoznawczych pojęciem w praktyce tożsamym z szerzej ujmowanym dialektem jest rejestr stylistyczny[12].

Oba podejścia do definicji dialektu funkcjonują równolegle, choć w przypadku niektórych języków podejścia wartościującego nie da się zastosować z przyczyn obiektywnych[13]. Przykładem może być język włoski, w którym za język standardowy służy dialekt florencki, równoważny i równorzędny innym dialektom tego języka[13].

Dialekt można dodatkowo podzielić na poddialekty (subdialekty), w polskiej tradycji językoznawczej nazywane gwarami[14][15]. Terminy „dialekt” i „gwara” są jednak często traktowane jako równoważne, zarówno w nazewnictwie popularnym[16], jak i w nomenklaturze naukowej[17][18].

W nazewnictwie potocznym, niespecjalistycznym mianem dialektów określa się również języki pozbawione formy pisanej, używane w krajach rozwijających się[19] lub odizolowanych częściach świata[20]. Takie rozumienie terminu nie znajduje szerokiej akceptacji w literaturze językoznawczej[20]. W terminologii specjalistycznej czyni się ponadto ścisłe rozróżnienie między terminami dialekt, slang a akcent: socjolingwistyczne pojęcie akcentu odnosi się wyłącznie do sposobu wymowy, tzn. cech fonetycznych lub fonologicznych właściwych dla pewnej grupy użytkowników języka[21], slang stanowi zaś z zasady zbiór specyficznych jednostek leksykalnych, zwykle nietrwałych i kojarzonych ze środowiskami młodzieżowymi[22]. Dialektem określa się natomiast odmianę języka wykazującą zauważalne odrębności w systemie gramatycznym względem innych form mowy, charakteryzującą się przy tym odmiennościami na płaszczyźnie fonologicznej, a często także różnicami leksykalnymi[21].

Dialekt a język[edytuj | edytuj kod]

Dialektami nazywane są różne odmiany jednego języka mówionego. O uznaniu jakiejś mowy za język, raczej niż za dialekt innego (nadrzędnego) języka decydują w znacznie większym stopniu czynniki pozajęzykoznawcze, niż językoznawcze. W dyskusjach o różnicy pomiędzy językiem a dialektem często pojawia się, przypisywany Maxowi Weinreichowi, aforyzm „język to dialekt z armią i flotą wojenną[23].

Przykładem mowy o spornym statusie jest kaszubszczyzna, uznawana przez niektórych specjalistów za dialekt języka polskiego, a przez innych za odrębny język. Także wśród użytkowników mowy kaszubskiej nie ma jednomyślności na powyższy temat; Ministerstwo Edukacji RP uznało ostatecznie w 1996 r. kaszubszczyznę za odrębny język regionalny. Z drugiej strony język chiński oficjalnie (i przez większość użytkowników) uznawany jest za jeden język o dużej liczbie dialektów, pomimo że całkowicie wzajemnie niezrozumiałych, a specjaliści uznają go raczej za zespół języków. Poglądowi temu sprzyja fakt, iż wszystkie chińskie dialekty w piśmie są wzajemnie zrozumiałe[19].

Różne odmiany dialektów określa się też jako (nie jest to rozróżnienie ściśle, w rzeczywistości często tych terminów używa się zamiennie): gwarę lub narzecze.

Badaniem dialektów zajmuje się dział językoznawstwadialektologia.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Kropiwiec i Konieczna-Twardzikowa 2006 ↓, s. 294.
  2. Fox 2000 ↓, s. 57.
  3. Ferguson 2007 ↓, s. 91–94.
  4. Lippi-Green 1997 ↓, s. 247–248.
  5. Osowski 2018 ↓, s. 212.
  6. Schilling-Estes i Wolfram 2015 ↓, s. 184.
  7. William McGregor: Linguistics: An Introduction. A&C Black, 2009, s. 160. ISBN 978-1-84706-367-0. (ang.)
  8. Marianne Mithun, The Languages of Native North America, Cambridge University Press, 2001, V, ISBN 978-1-107-39280-9 (ang.).
  9. Fodde Melis 2002 ↓, s. 36.
  10. a b Schilling-Estes 2006 ↓, s. 312.
  11. Perak, Trask i Mihaljević 2005 ↓, s. 81.
  12. Butler 1999 ↓, s. 188.
  13. a b Maiden i Parry 1997 ↓, s. 2.
  14. Wyderka 2003 ↓, s. 89–90.
  15. Tomasz Kamusella, Silesian – From Gwara to Language After 1989, wachtyrz.eu, 2015 (ang.).
  16. Monika Szymańska, Regionalizmy językowe w świadomości użytkowników języka polskiego, Katowice 2011, s. 88.
  17. Ewa Siatkowska, Standaryzacja po kurpiowsku, „Polonica”, 37, 2017, s. 5, DOI10.17651/polon.37.12, ISSN 0137-9712.
  18. Stanisław Urbańczyk (red.), Encyklopedia języka polskiego, Wrocław 1992, s. 58, 105.
  19. a b Crystal 2008 ↓, s. 142–144.
  20. a b Fodde Melis 2002 ↓, s. 35.
  21. a b Chambers i Trudgill 1998 ↓, s. 5.
  22. Herk 2012 ↓, s. 15.
  23. Moro 2010 ↓, s. 99.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]