Franciszek Woyna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Franciszek Ksawery Woyna
Ilustracja
Herb
Trąby
Rodzina Woynowie herbu Trąby
Data i miejsce urodzenia 1750
Warszawa
Data i miejsce śmierci 15 maja 1813
Wiedeń
Odznaczenia
Order Orła Białego Orderu Świętego Stanisława (Rzeczpospolita Obojga Narodów)

Franciszek Ksawery Woyna herbu Trąby, inne formy nazwiska: Wojna; Wojno; Woyno, (ur. 1750 Warszawa, zm. 15 maja 1813 w Wiedniu) [1] – generał lejtnant Wojsk Koronnych, adiutant króla, wicekomendant Szkoły Rycerskiej w latach 1793-1794[2], starosta stanisławowski, członek Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji Rządowej,[3] konsyliarz Rady Nieustającej. [4], wolnomularz, [5] wielki namiestnik Wielkiego Wschodu Narodowego Polski w 1784 roku[6]. Dramatopisarz, poeta i tłumacz.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w rodzinie herbu Trąby jako cześnikowicz podlaski. Wychowanek Collegium Nobilium Scholarum Piarum (rok szkolny 1765/1766), adiutant, a od 27 września 1772 szambelan Stanisława Augusta[7]. Poseł na sejm 1778 roku z województwa sandomierskiego[8]. Od 1779 dowódca nadwornego pułku 1. JKMci i Rzplitej lekkiej jazdy (ułanów królewskich), w wkrótce wicekomendant Korpusu kadetów. W roku 1780 (1 stycznia) został kawalerem Orderu Świętego Stanisława[9]. Generał major z roku 1781. W latach 1784-1788 komisarz Komisji Skarbu i konsyliarz Rady Nieustającej. Poseł ekstraordynaryjny Rzeczypospolitej w Wiedniu w 1792 roku[10]. W 1790 roku odznaczony Orderem Orła Białego. [11] Po zagarnięciu władzy przez targowiczan powrócił do Korpusu kadetów w Warszawie. Po wyjeździe gen. F. Moszyńskiego przejął obowiązki komendanta Korpusu w stopniu generała lejtnanta. W 1793 roku wyjechał na stałe do Wiednia, Od 1796 tajny radca dworu i prezes Sądu Krajowego w Krakowie. Od 1797 wicekanclerz Kancelarii Obojga Galicji, od 1802 Kancelarii Nadwornej Czech, Austrii i Galicji. Pomagał polskim emigrantom i żołnierzom przedzierającym się do Legionów Polskich we Włoszech. Synowie służyli w wojsku austriackim i po pewnym czasie zniemczyli się.

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Już jako uczeń Collegium Nobilium występował w przedstawieniu szkolnym, będącym adaptacją tragedii Atalia. Jeden z ulubieńców królewskich. Zapraszany wielokroć na literackie obiady czwartkowe. W tym okresie (od około roku 1778) opiekował się w imieniu króla aktorami teatru warszawskiego, będąc jednocześnie protektorem W. Bogusławskiego. Z polecenia króla uczestniczył także w próbach teatralnych niektórych sztuk (np. Fraskatanki w roku 1782). Występował w niektórych przedstawieniach teatru de société: u Magdaleny Sapieżyny, w komedialni na Zamku (zagrał Almavivę w Weselu Figara 26 XII 1785) oraz w teatrze w Łazienkach (rola w Henryku IV na łowach 6 IX 1788).

Utwory[edytuj | edytuj kod]

  1. Zmyślona niewierność. Komedia w 1 akcie z francuskiego wytłumaczona, wyst. i wydana: Warszawa 1778, wyd. bezimienne, (według N. Th. Barthé: Les Fausses infidélités; prawdopodobnie był też autorem innych sztuk teatralnych)
  2. Do JMci pana Szczęsnego Oraczewskiego w dzień urodzin i imienin jego (wiersz), "Zabawy Przyjemne i Pożyteczne" 1775 t. 11, cz. 1, s. 77-78; rękopis: Biblioteka Narodowa sygn. 262 (Litteraria Stanisława Augusta)
  3. Pieśń (wiersz: Niech żyje zawsze ten luby kątek...), autorstwo prawdopodobne – przypisywane także C. Czaplicowi i F. Bohomolcowi
  4. Wab powszechny (replika pt. Kołek), rękopis: Biblioteka PAN Kraków sygn. 615 (pod nazwiskiem: Stanisław Woyno)
  5. Choć nie znam Muz... (wiersz), rękopis: Ossolineum sygn. 3335/I, ogł. J. W. Gomulicki: Wiersz na żart, "Nowe Książki" 1959 nr 7.

J. U. Niemcewicz błędnie przypisywał mu autorstwo pieśni Kurdesz nad kurdeszami, przyznaną ostatecznie F. Bohomolcowi.

Korespondencja[edytuj | edytuj kod]

  1. Korespondencja ze Stanisławem Augustem: w zbiorach z lat: 1771-1792, 1776-1792, 1780-1786, rękopisy: Biblioteka Czartoryskich sygn. 737, 730, 698; korespondencja ze Stanisławem Augustem i Departamentem Spraw Cudzoziemskich z lat 1789-1794, rękopisy: Archiwum Główne Akt Dawnych: Zbiór Popielów (nr: 90, 424), Archiwum Królestwa Polskiego; fragm. listów Woyny z roku 1791 (od 4 V do 16 XI) ogł. J. Łojek: Fragmenty relacji F. K. Woyny posła ekstraordynaryjnego Rzeczypospolitej w Wiedniu w: Rok nadziei i rok klęski, 1791-1792. Z korespondencji Stanisława Augusta z posłem polskim Augustynem Deboli wybrał i opracował... (Warszawa) 1964
  2. Do I. Potockiego 8 listów w zbiorze z lat 1788-1794, rękopis: Archiwum Główne Akt Dawnych (Archiwum Wilanowskie sygn. 280) – Bilet w monosylabach pisany, rękopisy: Ossolineum sygn. 556/II, Lw. Państw. Nauk. Bibl. (Zbiory Baworowskich sygn. 937/II)
  3. Do S. K. Potockiego, rękopis: Archiwum Główne Akt Dawnych (Archiwum Wilanowskie sygn. 264), fragm. listu z 30 listopada 1790 cyt. E. Kipa: Studia i szkice historyczne, Wrocław 1959, s. 42
  4. Od S. Trembeckiego z 10 kwietnia 1778, wyd. J. Kott, R. Kaleta w: Trembecki: Listy t. 1, Wrocław 1954.

Opracowania dot. twórczości Woyny[edytuj | edytuj kod]

  1. "Gazeta Warszawska": 1780 nr 2; 1781 nr 60
  2. Tajna korespondencja z Warszawy 1792-1794 do Ignacego Potockiego: oprac. M. Rymszyna, A. Zahorski, Warszawa 1963 "Studia i Materiały z Dziejów Polski w Okresie Oświecenia" nr 4
  3. "Gazeta Krakowska": 1797 nr 92
  4. S. Trembecki: Listy t. 1-2, oprac. J. Kott, R. Kaleta, Wrocław 1954
  5. Dictionaire biographique des hommes marquants: t. 3 (Londyn 1800), s. 512
  6. (Nekrologi): "Gazeta Warszawska" 1813 nr 51; "Korespondent Warszawski" 1813 nr 56
  7. W. Bogusławski: Dzieje Teatru Narodowego w: Dzieła t. 1, Warszawa 1820, s. 33; wyd. osobne Przemyśl 1884; wyd. fotoofsetowe (Warszawa 1965)
  8. A. Magier: Estetyka miasta stołecznego Warszawy (ukończone około roku 1833), wyd. H. Szwankowska, komentarz historyczno-literacki oprac. J. W. Gomulicki, Wrocław 1963
  9. W. Wilkoszewski: Rys historyczno-chronologiczny Towarzystwa Wolnego Mularstwa w Polsce (powst. przed rokiem 1838), wyd. z rękopisu T. Święcicki, Londyn 1968
  10. J. U. Niemcewicz: Pamiętniki czasów moich (powst. w latach 1823-1838); wersję 2. wyd. K. Niemcewicz, Paryż 1848, s. 30 i wyd. następne; wersję 1. wyd. J. Dihm, t. 1-2 (Warszawa) 1957 "Biblioteka Pamiętnikarzy Polskich i Obcych".

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Jarosław Gdański, Mariusz Machynia, Czesław Srzednicki, Kamil Stepan, Wojsko Koronne. Formacje Targowicy, szkolnictwo wojskowe. Varia, Uzupełnienia, Kraków 2003, s. 77.
  2. Jarosław Gdański, Mariusz Machynia, Czesław Srzednicki, Kamil Stepan, Wojsko Koronne. Formacje Targowicy, szkolnictwo wojskowe. Varia, Uzupełnienia, Kraków 2003, s. 77, Kawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705-2008, 2008, s. 249.
  3. Adam Skałkowski, Towarzystwo przyjaciół konstytucji 3 maja, Kórnik, 1930, s. 82.
  4. Aleksander Czaja, Między tronem, buławą i dworem petersburskim, Warszawa 1988, s. 436.
  5. Ludwik Hass, Sekta farmazonii warszawskiej, Warszawa 1980, s. 240.
  6. Stanisław Małachowski-Łempicki, Wykaz polskich lóż wolnomularskich oraz ich członków w latach 1738-1821, w: Archiwum Komisji Historycznej, t. XIV, Kraków 1930, s. 135.
  7. T. 6, cz. 1: Oświecenie. W: Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1970, s. 463.
  8. Witold Filipczak, Sejm 1778 roku, Warszawa 2000, s. 346.
  9. Zbigniew Dunin-Wilczyński, Order Św. Stanisława, Warszawa 2006 s. 186.
  10. Jerzy Łojek, Materiały cło historii polskiej służby zagranicznej w latach 1788— 1795, w: Przegląd Historyczny 53/2, 1962, s. 521.
  11. Kawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705-2008, 2008, s. 249.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • H. P. Kosk Generalicja polska t. 2, wyd. Oficyna Wydawnicza, Pruszków 2001
  • T. 6, cz. 1: Oświecenie. W: Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1970, s. 463-464.