Order Świętego Stanisława

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Order Świętego Stanisława
Awers
Awers odznaki orderowej
Awers
Awers gwiazdy orderowej (XVIII w.)
Baretka
Baretka umowna (1765-1795)
Baretka
Baretka umowna (1809-1830)
Ustanowiono 7 maja 1765
Dewiza PRAEMIANDO INCITAT
(nagradzając zachęca)
Wydano 3344 (wszystkich klas)
Powyżej Order Orła Białego
Poniżej Order Virtuti Militari
Powiązane Order Odrodzenia Polski

Order św. Stanisława – historyczny polski order nadawany w Rzeczypospolitej Obojga Narodów, Księstwie Warszawskim i Królestwie Polskim.

Historia[edytuj]

W Rzeczypospolitej Obojga Narodów (1765-1795)[edytuj]

Order Świętego Stanisława Biskupa i Męczennika ustanowiony został 7 maja 1765 przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego[1][2], który został jego pierwszym Wielkim Mistrzem. Tak szybkie wprowadzenie nowego odznaczenia, w niecałe pół roku od koronacji, świadczyło o wcześniejszym projekcie, podobnie jak odznaczenie pierwszych kawalerów już następnego dnia od wydania ustawy, gdyż oznaki orderowe również musiały zostać dużo wcześniej wykonane[3]. Order był wzorowany był na saskim Orderze Świętego Henryka, od którego różnił się kilkoma szczegółami[4].

Order zajmował drugie miejsce w hierarchii polskich orderów, po Orderze Orła Białego, a przed ustanowionym w 1792 Orderem Virtuti Militari. Nadawany był corocznie 8 maja, podczas uroczystości ku czci św. Stanisława w kościele Św. Krzyża w Warszawie. Jego otrzymanie miało być zachętą do dalszej służby publicznej, z perspektywą otrzymania wyższego odznaczenia[3].

Do otrzymania orderu należało m.in. udowodnić szlachectwo poprzez podanie czterech herbów ze strony ojca (po mieczu) i czterech ze strony matki (po kądzieli), czyli posiadanie pełnię praw szlacheckich (przez pierwsze trzy pokolenia od nobilitacji dostęp do piastowania urzędów cywilnych i wojskowych był ograniczony), co podkreślało rycerski charakter orderu. Kawalerowie mieli zakaz posiadania orderów zagranicznych, ale był to przepis przez nich ignorowany, nawet król zwykle, oprócz wielkiej wstęgi Orła Białego, nosił pruski Order Orła Czarnego[3]. Podobnie permanentnie łamane było statutowe ograniczenie liczby kawalerów do stu, a ich liczba łącznie przekroczyła ten przepis ponad dziesięciokrotnie[4].

Order nie był podzielony na klasy. Odznaka orderowa składała się ze złotego krzyża maltańskiego (czteroramiennego, ośmiorożnego), emaliowanego na czerwono. Pomiędzy ramionami umieszczono cztery orły białe, a wewnątrz krzyża znajdował się medalion z wizerunkiem Świętego Stanisława na awersie, a na stronie odwrotnej medalion zawierał cyfrę króla „S. A.” (od łac. Stanislaus Augustus). Gwiazda orderowa była wyszywana na lewym boku w srebrze, ośmioramienna, z monogramem króla „S. A. R.” (od łac. Stanislaus Augustus Rex), otoczonym dewizą orderu Praemiando Incitat (tłum. nagradzając zachęca)[4].

Krzyż orderowy wieszany był na wielkiej wstędze (czerwonej z białymi krawędziami), w postaci szerokiej szarfy z kokardą, przewieszonej z prawego ramienia do lewego boku, odwrotnie niż w przypadku starszego Orderu Orła Białego. W przypadku posiadania wyższego orderu był on noszony jako pojedyncza wielka wstęga, a niższy order wieszano na węższej wstędze na szyi (tzw. komandoria). Duchowni order zawsze nosili na szyi, ale ich wstęga miała normalną szerokość (nie była zwężana) i nie posiadała kokardy (tzw. francuski sposób, gdyż tak noszony był najpierw Order Ducha Świętego), a na wierzch orderu nakładali pektorał na krótszym niż wstęga łańcuchu.

Portret gen. Aleksandra Rożnieckiego z wielką wstęgą i gwiazdą Orderu św. Stanisława, na szyi ma również rosyjskie komandorie Orderu św. Włodzimierza i Orderu św. Anny, a na wstążkach na piersi polski Order Virtuti Militari i francuski Order Legii Honorowej

Dzieje orderu zostały przerwane III rozbiorem Polski, kiedy wszystkie trzy polskie ordery uległy likwidacji wraz z całym państwem[3]. Do 1795 łącznie odznaczono 1666 osób[4].

W Księstwie Warszawskim (1809-1815)[edytuj]

16 lutego 1809 (niemal dwa lata po restytucji Orderu Orła Białego) monarcha Księstwa Warszawskiego Fryderyk August I, wznowił order pod nową nazwą Order Świętego Stanisława. Z powodu utraty prestiżu spowodowanego nadmiernymi nadaniami króla Stanisława Augusta postanowił, że nowi odznaczeni będą otrzymywać, dla odróżnienia od dawnych kawalerów, order na wstędze z dwoma białymi paskami wzdłuż boków, z czego ten bliżej krawędzi był węższy o połowę. Do końca swojego panowania przyznał ich jedynie osiemnaście[3].

W Królestwie Polskim (1815-1830)[edytuj]

Po utworzeniu Królestwa Polskiego już 1 grudnia 1815 order został wprowadzony ponownie jako Order Polski Świętego Stanisława. Wielkimi mistrzami byli odtąd królowie Polski z dynastii Romanowów, będący także carami Rosji (Aleksander I i Mikołaj I). Order podzielono podobnie jak rosyjskie Order Świętego Jerzego i Order Świętej Anny, na cztery klasy, a awans do wyższej klasy był zastrzeżony dla posiadaczy klasy niższej:

  • Klasa I – wielka wstęga i gwiazda na lewej piersi,
  • Klasa II – komandoria na szyi i gwiazda na lewej piersi,
  • Klasa III – komandoria na szyi bez gwiazdy na piersi,
  • Klasa IV – odznaka wystająca z dziurki od guzika[3].

Istnienie orderu jako odznaczenia polskiego zakończyła Uchwała Sejmu o detronizacji Mikołaja I[3]. W latach 1815–1830 łącznie nadano 1660 orderów: 170 – I Klasy, 261 – II Klasy, 503 – III Klasy, 666 – IV Klasy[4].

Powiązania w XIX i XX wieku[edytuj]

Od 1831 order włączony zostało do znaków zaszczytnych Cesarstwa Rosyjskiego jako Cesarski i Królewski Order Świętego Stanisława. Po 1918 nie został restytuowany przez władze II Rzeczypospolitej z powodu jego zruszczenia i degradacji. Zamiast tego powstał, nawiązujący do niego bezpośrednio kolorami wstęgi z czasów Rzeczypospolitej Obojga Narodów i kształtem krzyża orderowego, inny order zasługi – Order Odrodzenia Polski[3].

Literatura tematyczna[edytuj]

Stanisław Łoza opublikował kompletną listę nadań przedrozbiorowych i okresu Księstwa Warszawskiego w książce Kawalerowie Orderu Świętego Stanisława 1765–1813 w 1925[5], a listę odznaczonych w okresie Królestwa Polskiego w dziesięciu artykułach w czasopiśmie Miesięcznik Heraldyczny w latach 1930–1932[6].

Uzupełnieniem ich jest pełna lista kawalerów orderu z lat 1979–2004, opublikowana w albumie, wydanym w 2005 przez Ryszarda Tymoteusza Komorowskiego pt. Kawalerowie i Damy Orderu Świętego Stanisława. Zawarto tam również historię orderu i jego współczesne funkcjonowanie jako prywatnego odznaczenia[7].

Szkice przedstawiające zmiany jakie zachodziły w samym odznaczeniu – począwszy od czasów stanisławowskich poprzez Księstwo Warszawskie, Królestwo Polskie, okres włączenia orderu do rosyjskiego systemu odznaczeń (jako Order św. Stanisława), aż po prywatny Order Świętego Stanisława – zostały zamieszczone w książce Norberta Wójtowicza Praemiando Incitat. Order Świętego Stanisława (Warszawa 2007).

W 2009 ukazało się opracowanie, w formie niewielkiej książki, autorstwa Krzysztofa Filipowa o tytule Order Świętego Stanisława, jako jedna z serii „Ordery Polskie”, mającej popularyzować wiedzę o polskiej falerystyce[8].

W 2015, z okazji 250. rocznicy ustanowienia orderu, zorganizowano wystawę na Zamku Królewskim w Warszawie prezentującą rzadki zbiór odznak orderowych i sylwetek kawalerów. Jej podsumowaniem była praca zbiorowa zatytułowana Praemiando Incitat. Order Świętego Stanisława 765-1831. W 250. rocznicę powołania orderu, zawierająca artykuły monograficzne dotyczące patrona, początków i munduru orderowego, oraz katalog kawalerów, odznak i herbów udostajniających order, a także jego historię w XIX wieku i nawiązania do niego, przy tworzeniu nowego systemu odznaczeniowego w II RP[9].

Barwy wstęgi[edytuj]

Barwy wstęgi Orderu Świętego Stanisława
1765–1795
Rzeczpospolita Obojga Narodów
POL Order Świętego Stanisława BAR.svg
1807–1815
Księstwo Warszawskie
POL Order Sw Stanislawa BAR.png
1815–1831
Królestwo Kongresowe
POL Order Sw Stanislawa BAR.png
1831–1917
order Imperium Rosyjskiego
RUS Order św. Stanisława (baretka).svg
od 1979
odznaczenie prywatne[a]
POL Krzyz Kawalerski Orderu Sw Stanislawa BAR.png

Odznaczeni[edytuj]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Odznaczeni Orderem Świętego Stanisława.

Zobacz też[edytuj]

Uwagi

  1. Pierwotnie restytuowany przez samozwańczego prezydenta Polski na uchodźstwie, Juliusza Nowinę-Sokolnickiego nadającego order do śmierci w 2009, następnie przez jego następcę w funkcji wielkiego mistrza – Stanisława Pagacza (patrz: Zarys dziejów Orderu Świętego Stanisława), od 2004 także przez organizację The International Order of St. Stanislas, która odseparowała się od orderu Nowiny-Sokolnickiego, a od 2003 przyznawany również jako order domowy Marii Władymirowej Romanowej (patrz: International Order of Saint Stanislas – History oraz Register of Orders of Chivalry. Provisional List of Orders – dynastic orders 2006).

Przypisy

  1. Zbigniew Dunin-Wilczyński: Order Św. Stanisława. Warszawa: 2006, s. 17.
  2. Statut Królewskiego Orderu Świętego Stanisława z dnia 7 maja 1765 roku.
  3. a b c d e f g h Praemaindo Incitat. Order Świętego Stanisława 1765-1831. Zamek Królewski w Warszawie: 2015, s. 52–55, 71–74, 110, 286–295, 353–357.
  4. a b c d e Krzysztof Filipow: Order Świętego Stanisława. Białystok: Ośrodek Badań Historii Wojskowej. Muzeum Wojska, 2009, s. 9, 62. ISBN 978-83-86232-13-0.
  5. Stanisław Łoza: Kawalerowie Orderu Świętego Stanisława 1765–1813. Warszawa: 1925.
  6. Pełna lista artykułów:
  7. Ryszard T. Komorowski: Kawalerowie i Damy Orderu Świętego Stanisława. Poznań: Interfund, 2005.
  8. Krzysztof Filipow: Order Świętego Stanisława. Muzeum Wojska w Białymstoku, 2009.
  9. Praemiando Incitat. Order Świętego Stanisława 765-1831. W 250. rocznicę powołania orderu. Zamek Królewski w Warszawie, 2015.

Bibliografia[edytuj]