To jest dobry artykuł

Gundia zwyczajna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Gundia zwyczajna
Ctenodactylus gundi[1]
(Rothman, 1776)[2]
Ilustracja
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ssaki
Podgromada żyworodne
Infragromada łożyskowce
Rząd gryzonie
Podrząd jeżozwierzowce
Infrarząd gundiokształtne
Rodzina gundiowate
Rodzaj gundia
Gatunek gundia zwyczajna
Synonimy
  • Mus gundi Rothman, 1776[3]
  • C. arabicus (Shaw, 1801)
  • C. massonii Gray, 1830
  • C. typicus A. Smith, 1834
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[4]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

Gundia zwyczajna[5], dawniej: gundia[6] (Ctenodactylus gundi) – endemiczny gatunek gryzonia z rodziny gundiowatych rozpowszechniony wyłącznie w północnej i północno-wschodniej Afryce[7][4]. Zwierzęta te wiodą dzienny tryb życia w małych stadach liczących do 11 dorosłych osobników. Zamieszkują tereny półpustynne i skaliste zbocza gór porośnięte rzadką roślinnością, na których szukają naturalnych kryjówek. Gundie zwyczajne są roślinożercami. Pożywienie stanowi zróżnicowany pokarm roślinny.

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Czaszka gundii zwyczajnej
(eksponat Muzeum Wiesbaden)

Gatunek po raz pierwszy naukowo opisał szwedzki przyrodnik Göran Rothman w 1776, zaliczając go do rodzaju Mus. Zwierzęta te napotkał w 1774 roku 80 km na południe od Trypolisu. Opis gundii zwyczajnej, ujęty w liście Rothmana do Sir Wargentina ze Sztokholmu[3], opublikował August Ludwig von Schlözer w wydanym w Getyndze August Ludwig Schlözer's Briefwechsel. Meist historischen und politischen inhalts. W spisie treści tej pracy nazwisko zostało zniekształcone do formy Rothmann[2] i również taki skrót oznaczenia przyrodnika używany bywa w oznaczeniach taksonomicznych[7]. Kolejny opis tego gryzonia, oznaczanego jako Ctenodactylus massonii, opublikował w 1830 John Edward Gray[3][8]. Pod koniec XX w. naukowcy analizowali fakt, że ukształtowanie czaszki wykazuje połączenie cech charakterystycznych dla jeżozwierzokształtne (Hystricognathi) (umięśnienie szczęki) i Sciuromorpha (budowa szczęki). Opublikowane w 2002 wyniki badań filogenetycznych z wykorzystaniem mitochondrialnego genu cytochromu b nie potwierdziły bliskiego powinowactwa między Ctenodactylidae a Hystricognathi[3].

Nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

Nazwa rodzajowa Ctenodactylus stanowi połączenie greckich słów – „kteís” lub „ktenós” (= grzebień) i „dáktylos” (= palec). Epitet gatunkowy gundi pochodzi z języka arabskiego i w dosłownym tłumaczeniu oznacza „opiekun”[3].

Nazwa zwyczajowa[edytuj | edytuj kod]

We wcześniejszej polskiej literaturze zoologicznej dla określenia gatunku używana była nazwa zwyczajowa gundia[6]. W wydanej w 2015 roku przez Muzeum i Instytut Zoologii Polskiej Akademii Nauk publikacji „Polskie nazewnictwo ssaków świata” gatunkowi nadano oznaczenie gundia zwyczajna, rezerwując nazwę gundia dla rodzaju Ctenodactylus[5].

Kariotyp[edytuj | edytuj kod]

Garnitur chromosomowy gundii zwyczajnej tworzy 20 par (2n=40) chromosomów[9].

Budowa ciała[edytuj | edytuj kod]

Gundia zwyczajna należy do gryzoni o średniej wielkości. Z wyglądu przypomina chomika[6] lub kawię domową (świnkę morską), jednak ma krótki[9] (1–2 cm)[6], owłosiony ogon[9]. Tułów wraz z głową zwierzęcia osiąga 16–20 cm długości[6]. Głowa jest spłaszczona, szeroka, a uszy krótkie. Ciało gundii zwyczajnej pokryte jest miękkim, gęstym futrem. Ubarwienie w części grzbietowej brązowawe z matowoszarym podszerstkiem. Na części brzusznej sierść jest wybarwiona na kolor płowożółty lub szaro-żółty. Wibryssy długie, czarne[9]. Uszy są małe[6], owalne, spłaszczone, wybarwione na czarno. Od strony wewnętrznej obrzeże ucha pokryte jest gęstym pasem biało-szarej sierści. Nos gundii zwyczajnej jest czarny, nieowłosiony[9]. Oczy stosunkowo duże[3]. Obie pary kończyn są krótkie, każda z nich jest zakończona czterema palcami uzbrojonymi w pazury[9], wokół których wyrastają sztywne włosy[10].

Dane morfologiczne
(za: Honigs, Greven, 2003)[3]
cecha wymiar
długość ciała (głowa i tułów)
208 ± 3 mm
długość włosa
17 ± 0,3 mm[6]
gęstość sierści (liczba włosów/ cm²)
23 220 ± 443
masa ciała
288,8 ± 8,5 g

Tryb życia[edytuj | edytuj kod]

Ctenodactylus gundi.jpg

Gundie zwyczajne wiodą dzienny tryb życia[6] żyjąc w małych stadach liczących do 11 dorosłych osobników. Kolonia składa się zwykle z jednego [9] lub dwóch samców[3] i kilku samic oraz ich młodych. Zaniepokojona gundia zwyczajna wydaje alarmowy gwizd[9], gdy jednak zostanie zaskoczona, nieruchomieje i sprawia wrażenie martwej[6]. Gundie zwyczajne potrafią komunikować się między sobą za pomocą dość szerokiej gamy dźwięków. Rozróżnia się 11 rodzajów sygnałów, wśród których występują: alarmowe, godowe i służące komunikacji między rodzicami, a małymi[3].

Gundie zwyczajne z badanej przez naukowców populacji przeznaczały 33% swojego czasu dziennej (przyjmowanej jako 12 godzin) aktywności na wylegiwanie się w nasłonecznionym miejscu. 29,1% dnia zajmował odpoczynek, 9,9% żerowanie, 8,2% zaloty, różne zachowania komfortowe 1,4%, a kopanie w ziemi, wspinanie się na skały i komunikacja dźwiękowa pochłaniały 14,5% czasu[3].

Cykl życiowy[edytuj | edytuj kod]

Okres godowy u gundii zwyczajnych trwa między wrześniem, a styczniem. Ruja trwa 21–34 dni (średnio 28,7 dnia). W badanych stadach na świat przychodziło od 1 do 3 młodych (najczęściej dwoje). Małe gundie zwyczajne początkowo ssą mleko z bocznych sutków (usytuowanych przy pachach), a gdy podrosną, korzystają także z drugiej pary sutków, która zlokalizowana jest u nasady szyi, na wysokości obojczyków. Młode rodzą się w nocy, w ukryciu, a w dzień są już wynoszone na słońce. Są zależne od mleka matki tylko przez kilka dni po porodzie, ale jeśli samica pozwoli, to piją je do osiągnięcia około 6 tygodni. Malce rodzą się z wykształtowanymi siekaczami, więc przy piciu mleka podgryzają futro matki. Masa ciała dwóch małych gundii zwyczajnych schwytanych przez badaczy w marcu (ich wiek oszacowano na 5 tygodni) była na poziomie 65 i 88 g. Młode osiągają dojrzałość płciową między 9–12 miesiącem życia[11].

Rozmieszczenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Gundia zwyczajna występuje endemicznie w północnej Afryce, od zachodniej części Libii po wschodnie krańce Maroka. W Libii zamieszkują stoki gór Jafran i Nafusa. W Tunezji w górach na południe od linii An-NafidaAl-Kasrajn, gór Matmata, hamady Dahar, po stoki okalające równinę Dżafara. W Algierii Atlas Saharyjski od Dżibal al-Kusur po góry Dżibal an-Namamisza. W Maroku zasiedla Atlas Wysoki od Wadi Dadis po górne dorzecza Wadi Malwijja w Atlasie Średnim[9].

Ekologia[edytuj | edytuj kod]

Gundia zwyczajna jest roślinożercą. Na pożywienie wybierane są bardzo zróżnicowane rośliny. W skład diety członków populacji mieszkającej na terenie algierskiego masywu Dżabal al-Auras wchodzi: Anabasis articulata, Artemisia herba-alba, Asparagus acutifolius, traganek Astragalus armatus, saksauł Haloxylon articulata, kolcowój Lycium afrum, sumak Rhus triparititus oraz trawy. Natomiast gundie zwyczajne zamieszkujące siedlisko oddalone o 10 km wybierały wilczomlecze Euphorbia nicaeensis, jasnoty, szakłaki Rhamnus alaternus i R. lycioides oraz trawy[9].

Na gundiach zwyczajnych pasożytują należące do rodziny świdrowców pierwotniaki Leishmania tropica, L. major[12] oraz L. killicki[10].

Siedlisko[edytuj | edytuj kod]

Gundia zwyczajna zamieszkuje półpustynne (suma rocznych opadów 100-400 mm), skaliste zbocza gór porośnięte rzadką roślinnością, na których szuka naturalnych kryjówek. Chętnie znajduje schronienie w naturalnych jaskiniach lub w obrębie budowli wzniesionych przez człowieka: wśród stosów kamieni na polach lub przy przydrożnych murach oporowych. Podczas migracji gundii zwyczajnych można napotkać pojedyncze zwierzęta w odległości rzędu 10 km od ich naturalnego siedliska[9].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Ctenodactylus gundi, [w:] Integrated Taxonomic Information System [online] (ang.).
  2. a b August Ludwig von Schlözer: August Ludwig Schlözer's Briefwechsel: Meist historischen und politischen inhalts, 1776-1782. Getynga: im verlage der Vandenhoekschen buchhandlung, 1780.
  3. a b c d e f g h i j Sandra Honigs, Hartmut Greven. Biology of the gundi, Ctenodactylus gundi (Rodentia: Ctenodactylidae), and its occurrence in Tunisia. „Kaupia: Darmstädter Beiträge zur Naturgeschichte”. 12, s. 43-55, 2003. Geol.-Paläontol. & Mineralog. Ablteilung. ISSN 0941-8482 (ang.). 
  4. a b Ctenodactylus gundi, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [online] (ang.).
  5. a b Włodzimierz Cichocki, Agnieszka Ważna, Jan Cichocki, Ewa Rajska, Artur Jasiński, Wiesław Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii Polskiej Akademii Nauk, 2015, s. 297. ISBN 978-83-88147-15-9.
  6. a b c d e f g h i Kazimierz Kowalski (redaktor naukowy), Adam Krzanowski, Henryk Kubiak, G. Rzebik-Kowalska, L. Sych: Mały słownik zoologiczny: Ssaki. Wyd. IV. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1991. ISBN 83-214-0637-8.
  7. a b Wilson Don E. & Reeder DeeAnn M. (red.) Ctenodactylus gundi. w: Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3.) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. (ang.) [dostęp 4 marca 2015]
  8. John Edward Gray: Spicilegia Zoologica Or Original Figures and Short Systematic Descriptions of New and Unfigured Animals (tom. 2). Londyn: Treüttel, 1830.
  9. a b c d e f g h i j k Jonathan Kingdon, David Happold, Thomas Butynski, Michael Hoffmann, Meredith Happold, Jan Kalina: Mammals of Africa, Tom 3. Londyn: Bloomsbury Publishing, 2013, s. 3500. ISBN 978-1-4081-8996-2.
  10. a b Dhekra Chaara, Najoua Haouas, Jean Pierre Dedet, Hamouda Babba, Francine Pratlong. Leishmaniases in Maghreb: An endemic neglected disease. „Acta Tropica”. 132, s. 80-93, 2014. Elsevier. ISSN 0001-706X (ang.). 
  11. Wilma George. Reproduction in female gundis(Rodentia: Ctenodactylidae). „Journal of Zoology”. 185 (1), s. 57-71, 1978. Wiley Blackwell. ISSN 1469-7998 (ang.). 
  12. Bousslimi, N.; Ben-Ayed, S.; Ben-Abda, I.; Aoun, K.; Bouratbine, A.. Natural Infection of North African Gundi (Ctenodactylus gundi) by Leishmania tropica in the Focus of Cutaneous Leishmaniasis, Southeast Tunisia. „American Journal of Tropical Medicine and Hygiene”. 86 (6), s. 962-965, 2012. American Society of Tropical Medicine and Hygiene. ISSN 0002-9637 (ang.).