Oknówka zwyczajna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Jaskółka oknówka)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Oknówka zwyczajna
Delichon urbicum[1]
(Linnaeus, 1758)
Oknówka zwyczajna
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd neognatyczne
Rząd wróblowe
Podrząd śpiewające
Rodzina jaskółkowate
Rodzaj Delichon
Gatunek oknówka zwyczajna
Synonimy
  • Hirundo urbica Linnaeus, 1758[2]
  • Delichon urbica (Linnaeus, 1758)
Podgatunki
  • D. u. urbicum (Linnaeus, 1758)
  • D. u. meridionale (Hartert, 1910)
  • D. u. lagopodum (Pallas, 1811)
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

     letnie lęgowiska

     zimowiska

Oknówka zwyczajna[4], jaskółka oknówka, oknówka (Delichon urbicum) – niewielki gatunek ptaka wędrownego z rodziny jaskółkowatych (Hirundinidae). Zamieszkuje niemal całą Eurazję oraz część północnej Afryki. Zimuje w Afryce Subsaharyjskiej i w tropikalnej części Azji. Żywi się owadami, które złapie w locie. Migruje na obszary, gdzie insekty latające występują obficie. Ma niebieską głowę i wyższe partie ciała, biały kuper i dolne partie. Występuje zarówno na otwartych terenach, jak i w pobliżu siedzib ludzkich. Jest podobny pod względem morfologicznym do dwóch innych gatunków jaskółek z rodzaju Delichon, które występują we wschodniej i południowej Azji. Powszechnie akceptowane są, przez większość badaczy, dwa podgatunki[5].

Zarówno naukowa jak potoczna nazwy tego ptaka są związane z wykorzystywaniem przez niego budynków ludzi w celach lęgowych. Buduje gniazdo na zewnętrznych ścianach budynków – zarówno murowanych, jak i drewnianych, blisko poddasza, gzymsów lub framug okiennych lub w podobnych miejscach. Nadaje swojej siedzibie kształt półkolistej, zamkniętej czarki, którą lepi z błota. Gniazduje zwykle w koloniach, dlatego odchody tych zwierząt mogą znacznie zanieczyszczać budynki należące do ludzi[5].

Na oknówkę poluje m.in. kobuz (Falco subbuteo) i tak jak inne ptaki jest ona atakowana przez pasożyty wewnętrzne i zewnętrzne, takie jak pchły i roztocza, jednak jej zasięg występowania jest szeroki, a liczebność populacji wysoka, co sprawia że nie jest zagrożona w skali światowej. Występowanie wśród ludzi spowodowało, że ptak był przedmiotem wielu odniesień kulturowych i literackich[5][6][7][8].

Systematyka[edytuj]

Jaskółka oknówka została po raz pierwszy opisana przez Linneusza w Systema Naturae, w roku 1758, jako Hirundo urbica[9], jednak to Thomas Horsfield i Frederic Moore umieścili ją w obecnym rodzaju Delichon w 1854[1]. Słowo Delichon to anagram terminu χελιδών (chelīdōn), pochodzącego z greki klasycznej i znaczącego: „jaskółka”[10], a nazwa gatunkowa urbicum (urbica do 2004 z powodu nieporozumienia związanego z gramatyką łacińską) oznacza po łacinie: „z miasta”[11].

Wszystkie trzy gatunki z rodzaju Delichon wyglądają podobnie. Mają ubarwione na niebiesko górne części ciała, z którymi kontrastuje biały kuper oraz białawe dolne partie. W przeszłości czasami uważano jaskółkę oknówkę za ten sam gatunek, co oknówka wschodnia (D. dasypus), która gniazduje w górach centralnej i wschodniej Azji i zimuje w Azji Południowo-Wschodniej. Jaskółka oknówka jest podobna też do oknówki nepalskiej (D. nipalense), zasiedlającej góry południowej Azji. Pomimo że wszystkie trzy jaskółki są do siebie podobne pod względem wyglądu, to tylko D. urbicum ma zupełnie białe kuper i dolne partie ciała[5].

Wyróżnia się dwa podgatunki oknówki: zachodni, nominatywny – D. u. urbicum[12][2][4] oraz wschodni – D. u. lagopodum, który został opisany przez niemieckiego zoologa Petera Simona Pallasa w 1811. Zostały opisane także inne rzekome podgatunki, jak np. meridionalis zasiedlający tereny wokół Morza Śródziemnego, jednak stwierdzone różnice pomiędzy nimi, a rasą nominatywną są klinalne[5].

Występowanie[edytuj]

Podgatunek D. u . urbicum gniazduje na terenach od umiarkowanej, wschodniej Eurazji po centralną Mongolię i rzekę Jenisej, jak również w Maroku, Tunezji i północnej Algierii[13]. Na zimę migruje szerokim frontem do subsaharyjskiej Afryki. D. u. lagopodum odbywa lęgi na wschód od Jenisej po obszar koło rzeki Kołyma i na południu po północną Mongolię i północne Chiny. Zimuje w południowych Chinach i Azji Południowo-Wschodniej[5].

W Polsce występuje jako liczny ptak lęgowy, lokalnie nawet bardzo liczny[14]. Spotyka się ją w wysokich górach, w polskich warunkach do 1200 m n.p.m. Licznie występuje w całym kraju w trakcie migracji. Przeloty od kwietnia i maja, a odloty od końca sierpnia do połowy października. Ostatnie jaskółki są widywane jeszcze w listopadzie. Nie są spotykane podczas zimy. W przeciwieństwie do innych jaskółek w Europie Środkowej, populacje oknówek są na stałym poziomie liczebności – na wsiach wprawdzie ich liczność maleje, ale w miastach tych jaskółek znacznie przybywa. Na niektórych terenach ich sytuację poprawia budowa sztucznych gniazd.

Charakterystyka[edytuj]

Jaskółka oknówka w locie

Cechy gatunku[edytuj]

Brak dymorfizmu płciowego - obie płci tego samego rozmiaru. Ogon znacznie mniej wcięty niż u dymówki. Upierzenie - wierzch ciała czarny z metalicznym połyskiem, spód, brzuch i kuper biały (nad ogonem znajduje się duża prostokątna biała plama), szare podgardle. Ma czarny dziób i ciemnobrązowe oczy. Młode pozbawione są połysku - bardziej matowe od góry, a od spodu białawe z brązowym odcieniem. Wielkością dorównuje prawie wróblowi, a wyraźniej mniejsza jest od jerzyka.

Choć mylona czasem z dymówką różni się od niej na pierwszy rzut oka. Oknówka w przeciwieństwie do dymówki ma nogi pokryte białymi piórami aż do pazurków. Poza tym jest nieco mniejsza, bardziej krępa, ma metalicznie niebieski wierzch ciała, a spód czysto biały. W locie różnicę widać po płytszym wcięciu ogona i białym kuprze. Nieco inaczej wygląda gniazdo jaskółki oknówki i czasem odmienna jest jego lokalizacja.

Zachowanie[edytuj]

Oknówka, podobnie jak inne jaskółki, świetnie, zwinnie lata i w powietrzu spędza każdego dnia wiele godzin. Wznosi się wyżej niż dymówki, rzadziej szybuje, a częściej trzepoce skrzydłami i w powietrzu przelatuje od nich szybciej. Rzadziej natomiast leci tuż nad ziemią. Na ziemię zlatuje tylko po to, by zebrać materiał budulcowy (błoto) na gniazdo. Chodzi po niej niezgrabnymi krokami. Nocuje w gromadach w koronach drzew i krzewach. Migruje również zwykle grupowo.
Nie boi się człowieka (w bezpośredniej jego obecności zakłada gniazda), choć pozostaje wobec niego ostrożna.

Wymiary średnie[edytuj]

Dorosła jaskółka z zachodniego podgatunku nominatywnego mierzy 13 cm. Rozpiętość skrzydeł od 26 do 29 cm, jej waga to średnio 18,3 g[5].

Głos[edytuj]

Jej śpiew słychać głównie na dachach i gdy leci w powietrzu. Jej cichy świergot jest mniej melodyjny niż u dymówki. Głos wabiący brzmi jak " czrr czrr sier sier", a w locie "crip". Zawołanie alarmowe to przenikliwe "tsir".

Biotop[edytuj]

Gatunek uległ silnej synantropizacji. Pojawia się na najbardziej zurbanizowanych terenach - zamieszkuje osiedla ludzkie (głównie miasta), śródmieścia, w tym miejskie blokowiska (dymówka tak zaludnione obszary pomija). Preferuje okolice zbiorników wodnych. Większa część populacji zasiedla budowle oddalone od terenów bardzo zaludnionych. Widuje się ją też w górach. Na obszarach rolniczych zagęszczenie znacznie może się wahać - wynosi od kilku do kilkunastu par lęgowych przypadających na 1 km2. W miastach te wartości są zupełnie inne - w niektórych na badanych powierzchniach naliczono nawet ponad 500 par lęgowych. Latem nad większymi zbiornikami widuje się koncentracje oknówek liczące setki osobników, a nawet rzadko tysiące. W pobliżu lęgowisk wymagają obecności szlamistych kałuż (mogą też być sztuczne) skąd biorą materiał do budowy gniazd[15].

Okres lęgowy[edytuj]

Dwie młode oknówki wychylające się z gniazda

Na lęgowiska wraca w kwietniu i maju. Okres lęgowy trwa od maja do sierpnia. Tworzone są pary monogamiczne.

Gniazdo[edytuj]

Gnieździ się w osiedlach ludzkich, choć pierwotnymi miejscami lęgów były ściany skalne, z niszami oraz szczelinami, i urwiska, podobnie jak w przypadku dymówki. Obecnie lęgną się tam tylko wyjątkowo, zwłaszcza w Europie Środkowej. W przeciwieństwie jednak do swojej bliskiej krewniaczki nie buduje gniazd wewnątrz budynków. Na zewnętrznych ścianach budynków zarówno murowanych jak i drewnianych, blisko poddasza, gzymsów lub framug okiennych (skąd nazwa). Czasami jej lęgowe budowle spotyka się poza siedliskami ludzkimi - pod mostami, budowlami technicznymi, na silosach w pobliżu zbiorników wodnych, a w górach na ścianach domów wypoczynkowych. Zbudowane z gliny i błota zlepionego śliną, czasem z domieszką części roślin. Konstrukcja ma kształt ćwiartki kuli z małym, owalnym wejściem z boku (inaczej niż u dymówki), a jej stworzenie zajmuje ptakom około tygodnia. Budowa kończy się wyścieleniem miękkimi piórami, włosiem i trawą, która nigdy nie wysuwa się poza otwór wejściowy.
Zaleca się budowę specjalnych skrzynek lęgowych, ułatwiających zasiedlanie nowych miejsc i pozwalających wyprowadzić lęgi z miejsc niepożądanych (np. wejścia na dworzec kolejowy). W takich miejscach można też zamocować osłony dla przechodzących (najlepiej 50 cm pod gniazdem) i aby uchronić budynek od zabrudzenia.
W porównaniu z dymówką oknówki częściej gniazdują w koloniach. Bardzo często kilka gniazd przy krawędzi okna przytwierdzonych jest jedno obok drugiego. Widywano nawet kolonie złożone z 350 takich jaskółczych konstrukcji. Oboje partnerzy wyróżniają się "murarską" zdolnością, a w ich gniazdach, staranniej wykonanych niż u dymówki, nie ma materiału roślinnego. Kolejne lęgi są zwykle prowadzone w tym samym gnieździe. Gdy ulegnie ono uszkodzeniu, partnerzy naprawiają je i wykorzystują przez wiele lat. Często mogą je zasiedlać wróble domowe i widać to wtedy po wystających z otworu gniazda piórach i źdźbłach słomy.

Zabezpieczenie klientów sklepu

Jaja[edytuj]

Delichon urbicum

Jeden lub dwa (czasem nawet 3) lęgi w roku od maja do początku lipca. Samica znosi białe jaja w liczbie 3 do 5.

Wysiadywanie[edytuj]

Jaja wysiadywane są przez okres 12 do 14 dni przez obydwoje rodziców. Potem karmią swe potomstwo owadami. Młode po wykluciu pokryte są białym puchem. W pełni opierzone pisklęta, rzekome gniazdowniki, opuszczają gniazdo po 18 do 23 dniach. Umieją już wtedy latać. Przez kilka kolejnych dni jeszcze wracają do gniazda w którym się wykluły. Później żerują blisko kolonii. Zaglądają często do norek, które zajmowane są jeszcze przez inne pisklęta. Tam mogą odpocząć, a czasem nawet otrzymują darmową porcję pokarmu.
Po okresie lęgowym oknówki nocują w stadach na drzewach, a nie w trzcinowiskach jak dymówki.

Zdarzają się mieszańce dymówki z oknówką. W trakcie ostatnich dwustu lat opisano kilkadziesiąt takich osobników w Europie. Każdy z nich jednak wyglądał nieco inaczej - jedne miały więcej cech oknówki, inne dymówki, a jeszcze inne miały wygląd dokładnie pośredni. Pomimo to nigdy nie zaobserwowano mieszanych par, które razem by budowały gniazdo i wychowywały młode. Takie mieszańce musiały więc być wynikiem przypadkowego spółkowania samca z samicą obu tych gatunków w pobliżu gniazda samicy, która przygotowywała się do wydania potomstwa w jednogatunkowej, normalnej parze.

Pożywienie[edytuj]

Oknówki zlatują na ziemię głównie po materiał do budowy gniazd

Drobne owady chwytane w locie. Rzadziej zbiera je w locie z powierzchni wody lub z ziemi. Preferuje taką samą dietę jak dymówka.
Często polują w grupach nad otwartymi obszarami. Nad zbiornikami wodnymi oknówki wspólnie żerują z jaskółkami dymówkami.

Ochrona[edytuj]

Gniazdo z podłożoną poniżej deską, mającą zapobiegać brudzeniu budynku

Jaskółka oknówka występuje na rozległym obszarze, szacowanym na 10 milionów kilometrów kwadratowych[16]. Populację europejską szacuje się na 20-48 milionów osobników. Choć istnieją dowody na wahania liczebności pewnych populacji, to tendencje zmiany liczebności gatunku w skali globalnej nie były poddawane szczegółowym badaniom[5][13]. Z tego właśnie powodu gatunek jest klasyfikowany jako najmniejszej troski w Czerwonej Księdze Gatunków Zagrożonych z 2007[16] i nie ma specjalnego statusu w ramach Konwencji o międzynarodowym handlu dzikimi zwierzętami i roślinami gatunków zagrożonych wyginięciem (CITES), która reguluje międzynarodowy handel okazami dzikich zwierząt i roślin. Jednak w Europie liczebność populacji wykazuje trend zniżkujący[10], dlatego główne brytyjskie organizacje, zajmujące się ochroną przyrody zaktualizowały poziom ochrony na żółte światło, co oznacza średni stopień ochrony[17][18].

Gatunek bardzo skorzystał na wycinaniu lasów, gdyż spowodowało to wytworzenie otwartych siedlisk które on preferuje. Skorzystał również na zasiedleniu rozległych terenów przez ludzi, gdyż zyskał mnóstwo odpowiednich i bezpiecznych miejsc na gniazda[5]. Liczebność populacji może ulegać wahaniom jedynie lokalnie[5]. Nowoczesne domy dostarczają więcej miejsc na gniazda, a ustawodawstwo, dotyczące czystego powietrza umożliwiło gniazdowanie w centrach miast, takich jak Londyn[5]. Na przykład, populacja oknówki, w Sheffield, w centralnej część Wielkiej Brytanii, została oszacowana na 12353 osobników[19]. I przeciwnie – zła pogoda, zatruwanie środowiska pestycydami, stosowanymi w rolnictwie, zbyt mała ilość błota na gniazdo oraz rywalizacja z wróblem zwyczajnym może ich liczebność obniżać[5]. Powszechny spadek liczebności oknówki jest odnotowywany w centralnej i północnej Europie od 1970[20]. Ze względu na chwytanie owadów latających, ptak ten jest zwykle tolerowany przez ludzi, gdy zakłada gniazdo na budynkach, choć odchody gromadzące się poniżej gniazda mogą powodować pewne niedogodności dla ludzi, którzy czasem z tego powodu gniazda niszczą[5]. Na terenie Polski gatunek ten jest objęty ścisłą ochroną gatunkową[21].

Znaczenie w kulturze człowieka[edytuj]

Herb Ryszarda II, widocznych jest pięć jaskółek

Gatunek ten nie ma tak częstych odniesień literackich, w porównaniu do jaskółki dymówki, choć niektóre starsze wzmianki mogą odnosić się równie dobrze do oknówki, co dymówki[7]. William Szekspir wyraźnie opisuje oknówkę, gdy Banko wskazuje na gniazda tych ptaków, na zamku Makbeta:

"Gość wiosenny,

Jaskółka, owdzie u blank się gnieżdżąca,
Wskazuje swoim pobytem, że niebo
Tchnie tu przyjaźnie: nie ma gzymsu, łuku,
Zakąta, gdzie by ten ptak nie przyczepił
Dla swoich piskląt wiszącej kołyski.
Zauważyłem, że gdzie te ptaszyny
Najchętniej goszczą, tam powietrze bywa

Najczystsze."[22]

(Makbet, Akt I, scena VI)[7].

Przypisy

  1. a b Delichon urbicum, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. a b Northern House Martin (Delichon urbicum) (ang.). IBC: The Internet Bird Collection. [dostęp 2012-09-05].
  3. Delichon urbicum. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  4. a b Nazwy polskie za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Podrodzina: Hirundininae Rafinesque, 1815 - jaskółki (wersja: 2017-03-25). W: Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2017-10-19].
  5. a b c d e f g h i j k l m Angela K Turner: Swallows & Martins: an identification guide and handbook. Rose, Chris. Boston, Massachusetts, US: Houghton Mifflin, 1989, s. 226–233. ISBN 0-395-51174-7.
  6. JC Cooper: Symbolic and Mythological Animals. Londyn: Aquarian Press, 1992, s. 158. ISBN 1-85538-118-4.
  7. a b c Mark Cocker: Birds Britannica. Mabey, Richard. Chatto & Windus, 2005. ISBN 0701169079. ss318–319
  8. Curiosity Corner. Baronage.co.uk. [dostęp 27 stycznia 2008].
  9. C Linnaeus: Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I. Editio decima, reformata.. 1758, s. 192. (łac.)
  10. a b House Martin Delichon urbicum (Linnaeus, 1758). W: Bird facts [on-line]. British Trust for Ornithology. [dostęp 2008-01-24].
  11. Sangster, George; Collinson, J. Martin; Helbig, Andreas J; Knox, Alan G; Parkin, David T. (2004) "Taxonomic recommendations for British birds: second report" Ibis (2004), 146, ss153–157
  12. F. Gill & D. Donsker: Family Hirundinidae (ang.). IOC World Bird List: Version 7.3. [dostęp 2017-10-19].
  13. a b David Snow: The Birds of the Western Palearctic concise edition (2 woluminy). Perrins, Christopher M. Oxford: Oxford University Press, 1998, s. 1066–1069. ISBN 019854099X.
  14. Ludwik Tomiałojć, Tadeusz Stawarczyk: Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. Wrocław: PTPP "pro Natura", 2003, s. 542. ISBN 83-919626-1-X. Według skali przyjętej przez autorów, dla okresu lęgowego liczny oznacza zagęszczenie 100–1000 par na 100 km2, a bardzo liczny – 1000–10 000 par na 100 km2.
  15. Marcin Karetta: Atlas ptaków. Pascal, 2010.
  16. a b Northern House-martin - BirdLife Species Factsheet. BirdLife International. [dostęp 2007-11-15].
  17. The population status of birds in the UK: Birds of Conservation Concern: 2002-2007. British Trust for Ornithology. [dostęp 28 stycznia 2008].
  18. House Martin. British Trust for Ornithology. [dostęp 28 stycznia 2008].
  19. Fuller RA, Tratalos J, Gaston KJ. How many birds are there in a city of half a million people?. „Diversity and Distributions”. 15, s. 328–337, 2009. doi:10.1111/j.1472-4642.2008.00537.x
  20. Population trends. W: House Martin [on-line]. Royal Society for the Protection of Birds. [dostęp 2007-12-18].
  21. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 28 września 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną Dz.U. z 2004 r. Nr 220, poz. 2237
  22. Autorzy: [1]: Makbet/Akt I. [dostęp 10 sierpnia 2010].

Bibliografia[edytuj]

Zobacz też[edytuj]