Tunezja

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
الجمهورية التونسية
Republika Tunezyjska
Flaga Tunezji
Herb Tunezji
Flaga Tunezji Herb Tunezji
Dewiza: نظام، حرية، عدالة
(Porządek, Wolność, Sprawiedliwość)
Hymn: Himat Al Hima
(Obrońcy Ojczyzny)
Położenie Tunezji
Język urzędowy arabski
Stolica Tunis
Ustrój polityczny republika
Głowa państwa prezydent Al-Badżi Ka’id as-Sibsi
Szef rządu premier Jusuf asz-Szahid
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
91. na świecie
163 610 km²
5%
Liczba ludności (2010)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
77. na świecie
10 531 767
64,4 osób/km²
PKB (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

47,44 mld[1] USD
4345[1] USD
PKB (PSN) (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

108,4 mld[1] USD
9932[1] USD
Jednostka monetarna dinar tunezyjski (TND)
Niepodległość od Francji
20 marca 1956
Strefa czasowa UTC +1 (cały rok)
Kod ISO 3166 TN
Domena internetowa .tn
Kod samochodowy TN
Kod samolotowy TS
Kod telefoniczny +216
Mapa Tunezji
Habib Burgiba był pierwszym prezydentem Tunezji, rządził krajem w latach 1957-1987
Zamieszki uliczne podczas Jaśminowej Rewolucji
Centrum Tunisu

Tunezja (Tunis, Republika TunezyjskaAl-Dżumhurija at-Tunisija, wymowa i) – państwo leżące w północnej Afryce nad Morzem Śródziemnym. Graniczy z Algierią i Libią. W latach 1881–1956 pod protektoratem Francji. Od 12 listopada 1956 roku w ONZ, a od 1 października 1958 r. członek Ligi Państw Arabskich. Stolicą kraju jest Tunis, a inne większe miasta to: Safakis, Arjana, Bizerta (Banzart), Kabis (Gabés), Susa (Sousse).

Geografia[edytuj]

 Osobny artykuł: Geografia Tunezji.

Położenie[edytuj]

Tunezja położona jest w Afryce Północnej i zajmuje powierzchnię wielkości połowy Polski. Wybrzeże Tunezji na północy i wschodzie opływa Morze Śródziemne. Północ kraju jest górzysta i gęsto zalesiona. Im dalej na południe, ukształtowanie terenu zmienia się w coraz bardziej płaskie i suche aż do obszaru szotów (słone jeziora, zazwyczaj wyschnięte) wyznaczających początek strefy saharyjskiej.

Klimat[edytuj]

Na wybrzeżu klimat śródziemnomorski. Na wschodnim wybrzeżu bardziej suchy. Na północy występuje klimat podzwrotnikowy, od pośredniego między morskim a kontynentalnym, na południu zwrotnikowy skrajnie suchy-kontynentalny.

Historia[edytuj]

 Osobny artykuł: historia Tunezji.

Na przełomie III i II tysiąclecia p.n.e. na obszar obecnej Tunezji nastąpił napływ ludów koczowniczych ze wschodu i południa Afryki. W II tysiącleciu p.n.e. rozpoczęła się kolonializacja fenicka, najważniejszą kolonię stanowiła Kartagina. W wyniku wojen punickiej obszar Kartaginy został włączony w skład Imperium Rzymskiego. W V wieku n.e. Rzymianie zostali wyparci przez germańskich Wandalów, którzy z kolei zostali pokonani w połowie VI wieku przez Bizancjum. W drugiej połowie Tunezję podbili Arabowie którzy zislamizowali kraj. W 1574 roku kraj włączono do Imperium Osmańskiego. Od 1590 roku realna władza należała do bejów, którzy jedynie formalnie uznawali zwierzchnictwo osmańskie. Wybrzeże stało się bazą wypadową piratów[2].

W XIX wieku coraz bardziej intensywna penetracja mocarstw europejskich zakończona w 1881 roku ustanowieniem w Tunezji protektoratu francuskiego. Od początku okupacji francuskiej rozwijał się ruch antykolonialny. W latach 20. narodziły się partię polityczne, w tym partia Destur. W trakcie II wojny światowej Tunezja dostała się pod okupację włosko-niemiecką i stała się obszarem walk. Od 1943 roku ponownie w rękach Francji. Po zakończeniu wojny na sile przybrała walka o niepodległość. Toczyła się ona głównie za pomocą metod politycznych, nie obeszło się jednak także bez niepodległościowej działalności partyzanckiej. W 1951 roku podpisano porozumienie z Francją, które regulowało zarządzanie krajem. W 1954 roku Tunezja uzyskała autonomię wewnętrzną a w 1956 roku niepodległość. W 1957 roku ustanowiono republikę. Ostatni żołnierze francuscy wycofali się z Tunezji w 1963 roku[2].

Rządy w niepodległej Tunezji objęła Neo-Destur i prezydent Habib Burgiba. Rządy Neo-Destur wiązały się z polityką niezaangażowania, współpracą z państwami Zachodu oraz umacnianiem więzi gospodarczych i politycznych z Francją. W latach 70. wystąpiły wewnętrzne problemy natury gospodarczej i politycznej. W 1974 roku parlament zapewnił Burgibie dożywotnią prezydenturę. W 1979 roku do Tunisu przeniesiono siedzibę Ligi Państw Arabskich. Po zamieszkach z przełomu lat 70. i 80. władze dopuściły do działalności inne partie. W 1987 roku Burgiba został odsunięty od władzy przez generała Zajna al-Abidina ibn Aliego ogłoszonego następnie prezydentem. W 1996 roku Tunezja nawiązała relacje dyplomatyczne z Izraelem na najniższym szczeblu (jako czwarte państwo arabskie)[2].

 Osobny artykuł: rewolucja w Tunezji.

14 stycznia 2011 roku ibn Ali uciekł z kraju pod wpływem rozpoczętych 17 grudnia 2010 masowych protestów społecznych[2]. Po wydarzeniach arabskiej wiosny, 23 października 2011 odbyły się wybory do Zgromadzenia Konstytucyjnego, które miało pełnić rolę tymczasowego parlamentu. Zwyciężyła w nich konserwatywna Partia Odrodzenia (Hizb an-Nahda) zdobywając 41,47% głosów[3]. 13 grudnia 2011 na nowego prezydenta kraju został zaprzysiężony Al-Munsif al-Marzuki, przywódca partii Kongres Republiki.

Na podstawie uchwalonej 27 stycznia 2014 nowej konstytucji, 26 października 2014 odbyły się wybory parlamentarne do Zgromadzenia Przedstawicieli Ludowych, w których zwyciężyła laicka partia Wezwanie Tunezji (wywodząca się ze środowiska dawnych współpracowników ibn Alego). W wyborach prezydenckich, które odbyły się 23 listopada i 21 grudnia 2014 były premier Al-Badżi Ka’id as-Sibsi zdobył 55,68% głosów w drugiej turze i pokonał urzędującego prezydenta Al-Munsifa al-Marzukiego, który otrzymał 44,32% głosów[4]. 31 grudnia 2014 as-Sibsi został oficjalnie zaprzysiężony na stanowisku głowy państwa[5].

18 marca 2015 doszło w Tunisie do zamachu terrorystycznego przeprowadzonego przez bojowników Państwa Islamskiego na turystów zwiedzających Muzeum Bardo. Śmierć poniosły 23 osoby, obywatele wielu państw świata.

Ustrój polityczny[edytuj]

System polityczny[edytuj]

Republika Tunezyjska jest krajem o systemie semiprezydenckim. Według konstytucji uchwalonej 27 stycznia 2014 przez tunezyjskie Zgromadzenie Konstytucyjne[6] głową państwa jest prezydent, władzę wykonawczą sprawuje prezydent oraz rząd kierowany przez premiera, władzę ustawodawczą stanowi jednoizbowy parlament – Zgromadzenie Przedstawicieli Ludowych[7].

Podział administracyjny[edytuj]

Tunezja jest podzielona na 24 gubernatorstwa zwane wilajami. Gubernatorstwa dzielą się dalej na łącznie 262 dystrykty, a te na gminy.

Siły zbrojne[edytuj]

Tunezja dysponuje trzema rodzajami sił zbrojnych: wojskami lądowymi, marynarką wojenną oraz siłami powietrznymi[8]. Uzbrojenie sił lądowych Tunezji składało się w 2014 roku z: 350 czołgów, 900 opancerzonych pojazdów bojowych, 68 dział samobieżnych oraz 170 zestawów artylerii holowanej[8]. Marynarka wojenna Tunezji dysponowała w 2014 roku 25 okrętami obrony wybrzeża oraz sześcioma okrętami obrony przeciwminowej[8]. Tunezyjskie siły powietrzne z kolei posiadały w 2014 roku uzbrojenie w postaci m.in. 12 myśliwców, 87 samolotów transportowych, 40 samolotów szkolno-bojowych oraz 75 śmigłowców[8].

Armia tunezyjska w 2014 roku liczyła 40,5 tys. żołnierzy zawodowych oraz 12 tys. rezerwistów. Według rankingu Global Firepower (2014) tunezyjskie siły zbrojne stanowią 66. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 550 mln dolarów (USD)[8].

Gospodarka[edytuj]

Główne gałęzie gospodarki[edytuj]

Główne gałęzie gospodarki to: rolnictwo, przemysł wydobywczy, przemysł naftowy, turystyka, przemysł odzieżowy.

Program gospodarczy[edytuj]

Do lat 60. Tunezja była jednym z głównych eksporterów ropy naftowej i gazu ziemnego. W połowie lat 80. XX w. został zapoczątkowany program zmian strukturalnych w gospodarce kraju, który był wspierany przez Bank Światowy i Międzynarodowy Fundusz Walutowy. Program realizował m.in. liberalizację cen i handlu zagranicznego, a także dalszą prywatyzację przedsiębiorstw należących do państwa.

Statystyki gospodarcze[edytuj]

  • Dochód narodowy na jednego mieszkańca – 6600 USD
  • Inflacja – 2,7% (2001)
  • Zadłużenie – 11,5 mld USD
  • Obroty w handlu zagranicznym:
    • eksport: 6,6 mld USD
    • import: 8,9 mld USD
  • Główni partnerzy – Niemcy 24%, Włochy 17%, Francja 14%, inni 45%

Transport i łączność[edytuj]

Demografia[edytuj]

Tunezyjski bazar

Ludność[edytuj]

Dane demograficzne i socjologiczne[9]:

2010
Liczba ludności 10 673 800
Gęstość zaludnienia 67,7 os./km²
Ludność miejska 66,1%
Przyrost naturalny 1,29%
Ludność według wieku (%)
0 – 14 23,7
15 – 29 28,5
30 – 59 37,9
ponad 60 9,9
Średnia długość życia (lata)
Całej populacji 74,3
Mężczyzn 72
Kobiet 77
2005
Poziom wykształcenia (%)
Bez szkoły 23,5
Podstawowy 36,6
Średni 32,2
Wyższy 7,7

Struktura etniczna:
Arabowie 98%
Europejczycy 1%
Żydzi i inni 1%.[10]

Struktura siły roboczej w podziale na sektory:
rolnictwo i rybołówstwo 17,7%
przemysł, kopalnie, energetyka, budownictwo i roboty publiczne 33%
handel i usługi 49,3%.[9]

Religia[edytuj]

Źródło: Joshua Project, 2010[11]

Języki[edytuj]

Kultura i życie[edytuj]

Tunezyjczycy mieli swój narodowy strój w kolorze bordowym: kamizelka, spodnie i czapeczka podobna do tureckiego fezu.

Sztuka[edytuj]

Na terenie Tunezji zachowały się ryty naskalne, ceramika z okresu późnego paleolitu, mezolitu oraz neolitu (ok. 6000 p.n.e.); sztukę staroż. reprezentują ruiny budowli rzymskich (m.in. w Dugga, Al-Dżamm, Kartaginie), a także wyroby fenickie (stele, sarkofagi) odkryte na terenie dawnych miast punickich (m.in. Kartagina, Utyka, Susa); w południowej części Tunezji występują zabytki związane z kulturą Berberów. Tunezja była ośr. sztuki starochrześc. (Kartagina) i bizant. (resztki kościołów, mury w Kasr Hilal); w VII w. pojawiła się sztuka islamu (meczety z dziedzińcami i prostokątnymi minaretami, m.in. Kairuan, Tunis, Safakis, Susa, Tauzar; madrasy, obwarowania); od XVI w. wznoszono na wzór tur. meczety kopułowe. W XIX w. rozpoczął się proces europeizacji sztuki tunezyjskiej; rodzimy charakter zachowało arab. rzemiosło artystyczne.

Nauka[edytuj]

Oficjalnie podaje się, że 19% budżetu państwa przeznaczane jest na naukę i oświatę. Statystyki nie podają jednak, ile jest wyższych uczelni w Tunezji. Uniwersytety znajdują się w miejscowościach przemysłowych i dobrze rozwiniętych, jak Sfax czy Tunis.

Obyczaje[edytuj]

Tunezja jest najbardziej liberalnym krajem arabskim, o czym świadczą m.in. rozbudowane prawa kobiet. Kobiety zawdzięczają to pierwszej żonie Habiba Burgiby, która była Francuzką. Niektórzy uważają, że to ona przekonała męża do kilku wielkich reform, m.in. zniesienia wielożeństwa, zniesienia noszenia tradycyjnych chust przez kobiety (Burgiba nazwał te chusty wstrętnymi szmatami), kontrolowania rozwodów przez sądy (w tym równych praw do dzieci), dopuszczenia kobiet do szkół, parlamentu, władzy i innych form życia publicznego. Jednak należy zauważyć, że we Francji aż do 1970 roku (do wejścia w życie ustawy z dnia 4 czerwca 1970) obowiązywało tzw. puissance paternelle, to znaczy tylko ojcu przysługiwała władza rodzicielska po rozwodzie.

W 1967 roku Bourgiba zalegalizował również aborcję, obecnie jest ona dostępna na życzenie kobiety i bezpłatna (istnieje również legalna prostytucja oraz domy publiczne).

Tunezyjskie kobiety stanowią prawie 12% członków Tunezyjskiej Izby Deputowanych i ponad 20% członków rad miejskich. Odgrywają również znaczącą rolę w rządzie i dyplomacji (w tym m.in. na takich stanowiskach, jak gubernatorzy prowincji, prezydenci miast, sekretarze stanu, ambasadorowie itp.). Młode kobiety stanowią 55% studentów na uniwersytetach.

Z drugiej jednak strony, nadal istnieją pewne konserwatywne miasta – na południu kraju, gdzie zachowywane są stare obyczaje. Dziewcząt nie obowiązuje jednak zakaz chodzenia samej po ulicach. Ponadto w bardzo tradycyjnych rodzinach kobiety chodzą w ubraniach zakrywających nogi i ramiona, szczególnie kiedy wybierają się do meczetu.

Jedyną pozostałością prawa islamskiego w Tunezji jest prawo dziedziczenia, według którego kobieta, jeżeli nie zostawiono testamentu, dziedziczy połowę tego, co jej męscy członkowie rodziny – bracia itd. Jeżeli jednak rodzice spiszą testament, prawo to nie ma zastosowania. Zeznania kobiety i mężczyzny w tunezyjskim sądzie mają taką samą wartość prawną, kobieta posiada również takie samo prawo do otrzymania opieki nad dziećmi po rozwodzie.

Święta narodowe[edytuj]

Miejsca wpisane do listy światowego dziedzictwa UNESCO[edytuj]

  • Pozostałości miasta punickiego i rzymskiego w Kartaginie – od 1979
  • Medyna w Tunisie ze starą zabudową mieszkalną, handlową oraz licznymi meczetami i pałacami – od 1984
  • Medyna w Susie. Zespół zabytkowy (resztki budowli fenickich, rzymskich, bizantyjskich oraz budowle islamu) – od 1988
  • Medyna w Kairuanie, zabytki islamu – od 9 grudnia 1988
  • amfiteatr w Al-Dżamm – od 1979
  • Miasto punickie Karkawan z nekropolą – od 1985
  • ruiny rzymskiego miasta Dougga – od 1997
  • Park Narodowy Aszkal – od 1980

Przypisy

  1. a b c d Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2013: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2014 (ang.). [dostęp 12-04-2014].
  2. a b c d Tunezja. Historia. (pol.). encyklopedia.pwn.pl.
  3. Obalili prezydenta i wybrali islamistów (pol.). wp.pl. [dostęp 2015-03-03].
  4. Veteran Essebsi wins Tunisia’s first free presidential vote.
  5. Weteran polityczny zaprzysiężony na prezydenta Tunezji.
  6. Tunezja ma nową konstytucję (pol.). polskieradio.pl (PAP), 2014-01-27. [dostęp 2014-01-27].
  7. Constitution of the Tunisian Republic. Unofficial Translation by the Jasmine Foundation (ang.). 2014-01-28. [dostęp 2014-01-28].
  8. a b c d e Tunisia (ang.). Global Firepower. [dostęp 2014-08-27].
  9. a b Most recent indicators (ang.). National Institute of Statistics – Tunisia, 01.07.2011. [dostęp 2012-06-11].
  10. The World Factbook (ang.). CIA, 03.05.2012. [dostęp 2012-06-12].
  11. Tunisia – Religions. Joshua Project. [dostęp 2013-10-24].
  12. Presentation of regions. The Foreign Investment Promotion Agency – Tunisia, 25.05.2012. [dostęp 2012-06-10].

Bibliografia[edytuj]

  • Anna Parzymies Tunezja, Warszawa 1984
  • Polak za granicą, Warszawa 2001
  • Roman Kirilenko (zdjęcia), Andrzej Wójcik (tekst) – Tunezja, Warszawa 2004