Kodeks majuskułowy (Nowy Testament)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Przykład pisma majuskułowego z Kodeksu Aleksandryjskiego (ok. 400 r.); tekst J, 1-7

Kodeks majuskułowy, inaczej kodeks uncjalny, jest rękopisem pisanym na pergaminie pismem wielkoliterowym (inaczej majuskułowym, tj. uncjałą lub kapitułą). Jest rękopisem Nowego Testamentu w języku greckim (lub łacińskim). Używany był w wiekach IV-XI. Od XVIII wieku cieszą się zainteresowaniem ze strony krytyków tekstu.

Opis[edytuj | edytuj kod]

Pierwotnie głównym materiałem piśmiennym był papirus. Od IV wieku głównym materiałem stał się pergamin. Głównym świadectwem potwierdzającym przejście z papirusu na pergamin jest uwaga Hieronima, że zniszczone papirusowe rękopisy z biblioteki Pamfila w Cezarei zostały zastąpione przez ich kopie na pergaminie[1].

Pergaminowe karty były zginane w połowie i układane w foliałach (po cztery, sześć, osiem, itp. kart w jednym foliale). Ponieważ ta strona pergaminu, która była zewnętrzną stroną skóry jest ciemniejsza od wewnętrznej, karty w foliałach układano w taki sposób, by po otwarciu kodeksu w dowolnym miejscu zawsze były strony zewnętrzne, bądź wewnętrzne. Zauważył to dopiero C. R. Gregory w końcu XIX wieku[2]. Wewnętrzną stronę skóry umieszczano na zewnątrz foliałów[3].

Późna majuskuła — Codex Boreelianus, Mk 1,1

Tekst jest zwykle podzielony na dwie lub jedną kolumnę. Znamy tylko jeden przypadek pisania w czterech kolumnach (Kodeks Synajski) i tylko dwa pisania w trzech kolumnach (Kodeks Watykański i Kodeks Watykański 2061). Litery nie były łączone, początkowo nie było odstępów między wyrazami. W wieku V zaczęto stosować stychometrię, a dopiero w IX wieku rozdzielać wszystkie wyrazy, czego przykładem jest Kodeks Boerneriański.

Najstarsze kodeksy pisane są majuskułą (łac. maior – większy) lub uncjałą (łac. uncia – cal, dwunasta część czegoś, pierwotna wielkość liter), tj. wielkimi literami mającymi kształt kwadratowy, lub okrągły. Z czasem większość liter zaokrąglano. Każda litera stawiana jest osobno, nie ma przerw między wyrazami. Przydechy i akcenty są rzadko stosowane[4], a najczęściej zostały dodane przez późniejszą rękę[5].

Kodeksy majuskułowe Nowego Testamentu pochodzą z wieków III-X, znamy ich dziś 322. Tylko cztery z nich to tzw. wielkie kodeksy. Spekuluje się, że powstanie wielkich kodeksów może mieć związek z rozporządzeniem Konstantyna Wielkiego, z roku 332, kiedy polecił Euzebiuszowi szybkie sporządzenie pięćdziesięciu egzemplarzy Biblii (De vita Constantini, IV, 37)[6]. Do naszych czasów zachowały się następujące wielkie greckie kodeksy biblijne:

Przykład późnej majuskuły — Kodeks Cypryjski

Rozpowszechniły się kodeksy zawierające którąś z sekcji Nowego Testamentu: (Ewangelie, tzw. Apostolos czyli Dzieje Apostolskie i Listy powszechne, Listy Pawła). Skutkowało to omijaniem Apokalipsy.

Najpierw kształt uncjały był kwadratowy, później stopniowo się wydłużał i zawężał, aż przybrał kształt prostokątny. W wieku IX-X uncjała bizantyjska nieraz była lekko pochylona. W Aleksandrii, od wieku V uncjała nabiera kształtów uncjały koptyjskiej. W Konstantynopolu, w wieku X kształt uncjały przypominał głagolicę. W późnej uncjale litery Η Μ Ν Π miały kształt kwadratowy, natomiast litery Ε Θ Ο Σ Φ okrągły kształt[7].

Inny przykład późnej majuskuły, Codex Koridethi (IX wiek)

Po roku 800 pojawia się minuskuła, pismo małoliterowe, będące formą kursywy. W wiekach IX-X majuskuła utrzymywała się równolegle z minuskułą, jednak późna majuskuła nosi wiele cech pisma minuskułowego. Zanim została całkowicie wyparta, przez pewien czas pozostała jeszcze w nagłówkach i tytułach. Końcowa uncjała nosiła już cechy minuskuły. Kodeks Boernerianus w niektórych przypadkach stosuje minuskułę, litery α, κ, ρ przybierają w nim czasem postać minuskuły, jednak z zachowaniem rozmiarów uncjały. Uncjała Kodeksu Monachijskiego jest pochylona w prawo, a część liter uzyskuje prostokątny kształt.

Kodeks Sangalleński 48 pisany jest już semi-uncjałą. Kodeks 055 pisany jest pismem pośrednim pomiędzy uncjałą a minuskułą. Gregory a następnie Aland zaklasyfikowali go do kodeksów majuskułowych.

Kodeks minuskułowy 1143 (IX wiek), znany jako Beratinus 2 w niektórych partiach pisany jest semi-uncjałą. Kodeks Moskiewski i Kodeks Monachijski stosują uncjałę w tekście biblijnym, a minuskułę w tekstach komentarzy, co dowodzi, że tym alfabetem skryba posługiwał się chętniej.

Kodeks minuskułowy 2615, powstały około 1500 roku, stosuje często majuskułę. Zazwyczaj są to litery pisane na początku wyrazu, w środku wyrazu majuskuła jest rzadkością[8].

Klasyfikacja[edytuj | edytuj kod]

Półuncjała – minuskuła[edytuj | edytuj kod]

Kodeks 053 początkowo był klasyfikowany wśród minuskułów pod numerem 429. Gregory widział go w 1887 roku i zaklasyfikował do majuskułów, dając mu siglum Xb[9]. W 1908 roku C. R. Gregory dał mu siglum 053[10]. Kodeksy 0150 i 0151 początkowo były klasyfikowane jako minuskuły (413p i 414p). W 1908 roku Gregory zaliczył je do majuskułów[11].

Kodeks 075 był klasyfikowany jako minuskuł pod numerem 382p[12]. Kodeks 0121b pisany jest uncjałą zbliżoną do minuskuły i o rozmiarach minuskuły, w XIX wieku bywał określany jako semi-minuskuł i klasyfikowany jako minuskuł, jednak w większości słów litery nie łączą się (łączą się jedynie w niektórych słowach) i wedle opinii czołowych XIX paleografów (Tregelles, Scrivener) nie zasługuje na miano semi-minuskułu i bliższy jest uncjale. Odtąd zaliczany jest do kodeksów majuskułowych.

Kodeks 056 i 0142 w przeszłości bywał klasyfikowany jako minuskuł. Za takie uznał je F. H. A. Scrivener. Gregory zaliczył je do majuskułów i od tej pory są obecne na liście uncjalnych kodeksów NT.

Swego czasu minuskuł 76 nazwany został przez Johna Milla (1645-1707) kodeksem uncjalnym[13].

Zmiana sigli[edytuj | edytuj kod]

Johann Jakob Wettstein (1693-1754) na oznaczenie majuskułów posłużył się dużymi literami alfabetu łacińskiego (A, B, C, D), natomiast na oznaczenie minuskułów użył cyfr arabskich. W XIX wieku odkryto cały szereg nowych kodeksów majuskułowych i wyczerpały się litery alfabetu łacińskiego, więc Konstanty Tischendorf (1815-1874) i F. H. A. Scrivener (zm. 1891) sięgnęli do alfabetu greckiego (Δ, Γ, Λ, Π, Σ, Ψ, Ω) i hebrajskiego (א ב ג ד)[14]. Wkrótce zaczęto stosować takie oznakowania: Oa — Og, I1 — I7. Niektóre z nich mogły wprowadzać w błąd, np. Oc, w którym c sugerować może korektora. Ponieważ liczba kodeksów majuskułowych w dalszym wzrastała Caspar René Gregory (1846-1917) zaproponował cyfry arabskie poprzedzone zerem (01, 02, 03, 04), by odróżnić je od minuskułów (1, 2, 3, 4)[15].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Frederic G. Kenyon, The palaeography of Greek papyri, Clarendon Press: Oxford 1899, s. 115.
  2. Bruce M. Metzger, Bart D. Ehrman: The Text of the New Testament: Its Transmission, Corruption, and Restoration. New York, Oxford: Oxford University Press, 2005, s. 17. ISBN 978-0-19-516122-9.
  3. G. W. H. Lampe: The Cambridge History of the Bible (Vol.2 - The West From the Fathers to the Reformation). T. 2. Cambridge University Press, 2008, s. 78. ISBN 0-521-04255-0.
  4. Marvin R. Vincent, A History of the Textual Criticism of the New Testament (MacMillan & Co.: London 1899), s. 8.
  5. Marvin R. Vincent, A History of the Textual Criticism of the New Testament (MacMillan & Co.: London 1899), s. 9.
  6. Bruce M. Metzger, Bart D. Ehrman: The Text of the New Testament: Its Transmission, Corruption, and Restoration. Wyd. 4th. New York – Oxford: Oxford University Press, 2005, s. 15–16.
  7. Bernard de Montfaucon, Palaeoraphia Graeca, Paris 1708, p. 230
  8. Patrz: Minuskuł 2615 at the Kenneth Willis Clark Collection of Greek Manuscripts
  9. Caspar René Gregory: Textkritik des Neuen Testaments. T. 1. Leipzig: J.C. Hinrichs, 1900, s. 189.
  10. Caspar René Gregory: Die griechischen Handschriften des Neuen Testament. Leipzig: J. C. Hinrichs'sche Buchhandlung, 1908, s. 37.
  11. Caspar René Gregory: Die griechischen Handschriften des Neuen Testament. Leipzig: J. C. Hinrichs'sche Buchhandlung, 1908, s. 42.
  12. Caspar René Gregory: Textkritik des Neuen Testaments. T. 1. Leipzig: J.C. Hinrichs, 1900, s. 309.
  13. Frederick Henry Ambrose Scrivener: A Plain Introduction to the Criticism of the New Testament. Edward Miller. T. 1. London: George Bell & Sons, 1894 (reprint 2005), s. 204.
  14. Caspar René Gregory: Die griechischen Handschriften des Neuen Testament. Leipzig: J. C. Hinrichs'sche Buchhandlung, 1908, s. 172-175.
  15. Caspar René Gregory: Die griechischen Handschriften des Neuen Testament. Leipzig: J. C. Hinrichs'sche Buchhandlung, 1908. (niem.)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • C. R. Gregory: Textkritik des Neuen Testaments. T. Bd. 1-3. Leipzig: J.C. Hinrichs, 1900-1909.
  • D. Diringer: The Book Before Printing: Ancient, Medieval and Oriental. New York: Dover Publications, 1982.
  • C. H. Roberts – T. C. Skeat, "The Birth of the Codex, Oxford University Press", New York – Cambridge 1983.
  • K. Aland, B. Aland: Der Text des Neuen Testaments. Wyd. 2. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 1989, s. 113-137. ISBN 3-438-06011-6.
  • B. M. Metzger: Manuscripts of the Greek Bible: An Introduction to Palaeography. Oxford: Oxford University Press, 1981. ISBN 978-0-19-502924-6.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]