Ewangelia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Nowy Testament
Karolingischer Buchmaler um 820 001.jpg
 PortalKategoria
Symbole ewangelistów, Kościół św. Katarzyny ze Sieny, Columbus, Ohio, Stany Zjednoczone

Ewangelia (z gr. εὐαγγέλιον, euangelion, dosł. dobra nowina) – termin pochodzący z Biblii, oznaczający w pierwszym znaczeniu przepowiadanie, kerygmat o śmierci i zmartwychwstaniu Chrystusa, o tajemnicy paschalnej głoszonej i celebrowanej w liturgii przez Kościół Chrystusa. W drugim podstawowym używanym dziś znaczeniu jest nazwą techniczną czterech ksiąg Nowego Testamentu: Ewangelii synoptycznych (Mateusza, Marka, Łukasza) oraz Ewangelii Jana. Słowo to występowało także w Grece pozabiblijnej, jako dobra wiadomość (Luc.). U Homera zostało użyte w sensie nagrody dla osoby przynoszącej dobrą wieść: „niech mi to będzie ewangelion” (ἐυαγγέλιον δέ μοι ἔστω)[1].

Ewangelia jako przepowiadanie[edytuj | edytuj kod]

Najstarszym znaczeniem greckiego słowa „ewangelia” (pol. „dobra nowina”) w Nowym Testamencie jest głoszenie zbawiennego wydarzenia. Termin ten stosował już prorok Izajasz w rozdz. 40,9 oraz 61,1.

W całym Nowym Testamencie jest tożsame z głoszeniem, kerygmatem o śmierci i zmartwychwstaniu Chrystusa. W ujęciu ewangelii Marka jest przekazywaniem wiadomości, nauczaniem o nowym sensie – poznanym już po zmartwychwstaniu – wydarzenia historycznego jakim było spotkanie Jezusa dla tych, którzy Go znali podczas Jego ziemskiego życia. Śmierć i zmartwychwstanie, czyli misterium paschalne było wydarzeniem konstytutywnym dla wspólnoty apostolskiej pierwotnego Kościoła. Przepowiadanie o pokonaniu śmierci przez Jezusa, ustanowionego – zgodnie z pierwotnym nauczaniem chrześcijańskim – „Panem i Mesjaszem” (Dzieje Apostolskie 2,36) było ukazywaniem dobra, które wynikło ostatecznie z cierpienia, niepewności i zamieszania doświadczanych przez uczniów Jezusa, gdy chodzili za nim w czasie jego publicznej działalności. Takie znaczenie, tożsame z tym jakie miało w pierwotnym głoszeniu apostolskim, w Ewangelii Marka ma słowo „ewangelia” w pierwszym zdaniu:

Początek Ewangelii Jezusa Chrystusa, Syna Bożego

Ponownie w tym znaczeniu słowo to pojawia się w Mk 1,14. Jak zauważył Louis Bouyer, termin ewangelia jako dobra nowina w różnych pismach Nowego Testamentu jest ekwiwalentem znaczenia nadanego „Słowu”, Słowu Bożemu. „Słowo Boże” w najstarszych pismach Nowego Testamentu oznacza, że ​​Jezus Chrystus w swej śmierci oraz zmartwychwstaniu – a także we wszystkich wydarzeniach, które związane były z Jego pojawieniem się, i które można uznać za zbawienne – sam jest ostatecznym głoszeniem eschatologicznego Królestwa samego Boga przybywającego, aby ustanowić swoje panowanie[2][3].

Ewangelie jako księgi Nowego Testamentu[edytuj | edytuj kod]

Termin Ewangelia jest także określeniem gatunku literatury stosowanej, pisma chrześcijańskiego opisującego życie, śmierć i zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa. Ewangelie kanoniczne wchodzą w skład Nowego Testamentu. Współczesne kościoły chrześcijańskie za natchnione uznają cztery ewangelie, powstałe prawdopodobnie w następujących latach[a]:

Skład ten ukształtował się prawdopodobnie w pierwszej połowie II wieku. W pismach patrystycznych po raz pierwszy określenie ewangelia w stosunku do utworu pojawia się w pismach Justyna[7]. Ok. 170 r. Tacjan napisał „Harmonię czterech Ewangelii” zwaną „Diatessaron”, po nim harmonie ewangelii tworzyli też inni autorzy. W drugiej połowie II wieku cztery ewangelie wymienia tzw. kanon Muratoriego oraz Tertulian, a Ireneusz z Lyonu ok. 180 r. jest przekonany o świętości jedynie czterech ewangelii.

Istnieje wiele teorii dotyczących czasu powstania poszczególnych ewangelii oraz zależności między nimi. Powszechnie uznaje się, że trzy ewangelie – według św. św. Łukasza, Marka i Mateusza (tzw. ewangelie synoptyczne) – są ze sobą bliżej związane niż z Ewangelią według św. Jana: często używają podobnych sformułowań, mówią o podobnych wydarzeniach i stosują podobną aranżację tekstu. Wnioskuje się zatem, że ewangeliści ci korzystali ze wspólnego źródła, albo autorzy późniejszych ewangelii synoptycznych wykorzystywali wcześniejsze z nich.

Według hipotezy dwuźródłowej powstania ewangelii, jako pierwsza z trójki powstała Ewangelia według św. Marka, pozostali dwaj ewangeliści korzystali z niej oraz z innego wspólnego źródła (to hipotetyczne źródło jest nazywane Ewangelią Q – od niemieckiego Quelle – źródło). Najpoważniejszym problemem tej hipotezy jest fakt, że Ewangelia Q, jeśli istniała, zaginęła bardzo wcześnie, gdyż nie ma żadnych zapisów wczesnochrześcijańskich odnoszących się do dokumentu z wyjątkiem dość enigmatycznego stwierdzenia Papiasza z II wieku, które może być w ten sposób interpretowane. Kontrowersyjnym dokumentem uważanym przez niektórych za potwierdzenie tej hipotezy jest Ewangelia Tomasza, która zawiera wiele sformułowań wspólnych dla Łukasza i Mateusza, nie występujących w Ewangelii według św. Marka. Interpretowane jest to na dwa sposoby – albo pismo to powstało bardzo wcześnie i Tomasz również korzystał z Q, co byłoby silnym argumentem za istnieniem Q, albo też powstał bardzo późno i korzystał z ewangelii według św. Łukasza i według św. Mateusza. Obie te hipotezy mają swoich zwolenników.

Istnieje wiele innych hipotez, które z grubsza można pogrupować według liczby dodatkowych dokumentów, których istnienie postulują. Te które tworzą najmniej lub nie tworzą ich wcale, nie wyjaśniają wszystkich zależności między ewangeliami synoptycznymi; te które tworzą kilka lub nawet kilkanaście takowych wchodzą w trudne do zweryfikowania spekulacje.

Każda z ewangelii przeprowadza własną myśl teologiczną i liczy się z potrzebami środowiska, dla którego jest przeznaczona[8], troszcząc się bardziej o objaśnienie zasad wiary chrześcijańskiej niż o historyczne szczegóły.

Apokryfy[edytuj | edytuj kod]

Pozostałe pisma starożytne, przedstawiające życie Jezusa, określa się jako ewangelie apokryficzne. Spośród nich najbardziej znana jest Ewangelia Tomasza. W latach 70. XX w. w Egipcie odnaleziony został tekst Ewangelii Judasza. Rękopis, datowany metodą radiowęglową na III-IV w., został napisany w języku koptyjskim, jednej z późnych odmian języka egipskiego, którą posługiwali się egipscy chrześcijanie. Ewangelia opisuje Judasza jako wysłannika bożego, który miał wydać Jezusa na jego własne życzenie. O ewangelii tej pisał w II wieku pierwszy biskup Lyonu, święty Ireneusz, określając ją jako fałszywą. Rękopis po odnalezieniu przez pewien czas znajdował się w Szwajcarii, potem przez 20 lat w USA. Dopiero w 2001 r. rozpoczęto jego odczytywanie. Źródła wspominają także o ewangeliach: Andrzeja, Bazylidesa i Cerynta, jednak tekst żadnej z nich nie zachował się do naszych czasów.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Szacunki dotyczące dat spisania ewangelii są mocno rozbieżne. Dowody na taką lub inną datę są nikłe. Najwcześniejsze kompletne kopie ewangelii datuje się na IV wiek; przed tym czasem są dostępne tylko fragmenty i cytowania. Podane daty odzwierciedlają poglądy większości badaczy Biblii; nie ma wśród nich jednak konsensusu co do takiego datowania.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Abramowiczówna 1960 ↓, s. 326.
  2. por. G. Kittel, „Logos” w: Theologisches Wörterbuch zum Neuen Testament
  3. Bouyer 2000 ↓, s. 267-268 (wydanie angielskie).
  4. a b c Raymond E. Brown. An Introduction to the New Testament.
  5. a b c d Harris, Stephen L., Understanding the Bible. Palo Alto: Mayfield. 1985.
  6. M. in. C. K. Barrett.
  7. IRENEUSZ Z LYONU I GNOSTYCY. Zdemaskowanie i odparcie fałszywej gnozy, 978-83-7030-994-7, Wstęp s 11.
  8. Manfred Uglorz: Introdukcja do Nowego Testamentu. Cz. I. Warszawa: Chrześcijańska Akademia Teologiczna, 1994, s. 55. ISBN 83-901296-5-5.

Wybrana bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Anna Świderkówna: Rozmowy o Biblii. Warszawa: PWN, 2003.
  • Louis Bouyer: Syn Przedwieczny. Wiesława Dzieża, Piotr Rak (przekład). Kraków: Wydawnictwo M, 2000.
  • ἐυ-αγγέλιον. W: Z. Abramowiczówna: Słownik grecko-polski. T. 2. PWN, 1960, s. 326.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]