Przejdź do zawartości

Konstantyn I Wielki

Edytuj linki
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Konstantyn I Wielki
Gaius Flavius Valerius Constantinus
Ilustracja
Głowa z kolosalnego posągu cesarza (ok. 312)
cesarz rzymski
Okres

od 25 lipca 306
do 22 maja 337

Poprzednik

Konstancjusz I Chlorus

Następca

Konstantyn II, Konstancjusz II i Konstans

Dane biograficzne
Dynastia

konstantyńska

Data i miejsce urodzenia

27 lutego 272
Naissus

Data i miejsce śmierci

22 maja 337
Nikomedia

Ojciec

Konstancjusz I Chlorus

Matka

Helena

Konkubina

Minerwina
od 303
do 307

Dzieci

Kryspus

Żona

Fausta
od 307
do 326

Dzieci

Konstantyn II,
Konstancjusz II,
Konstans,
Konstantyna,
Helena

Moneta
moneta
Solid Konstantyna I
Multimedia w Wikimedia Commons
Cytaty w Wikicytatach
Święty
Konstantyn Wielki
Κωνσταντῖνος ὁ Μέγας
cesarz rzymski
równy apostołom
Ilustracja
Konstantyn Wielki
(mozaika w Hagia Sophia, Stambuł)
Data i miejsce urodzenia

27 lutego 272
Naissus

Data i miejsce śmierci

22 maja 337
Nikomedia

Czczony przez

Cerkiew prawosławna

Wspomnienie

21 maja (kal. jul.)
3 czerwca (kal. greg.)

Szczególne miejsca kultu

Konstantynopol

Pomnik Konstantyna I Wielkiego w Yorku

Konstantyn I Wielki (łac. Gaius Flavius Valerius Constantinus; ur. 27 lutego ok. 272 w Naissus, zm. 22 maja 337) – cesarz rzymski od 306 do 337 roku, święty Cerkwi prawosławnej.

W drodze do jedynowładztwa w cesarstwie pokonał w wojnach domowych Maksencjusza i Licyniusza. Z sukcesami walczył przeciwko plemionom barbarzyńskim: Frankom, Alamanom, Wizygotom i Sarmatom. Przekształcił dawną grecką kolonię Byzantion w nową siedzibę cesarza – Konstantynopol, który przez ponad tysiąc lat pozostał stolicą cesarstwa wschodniorzymskiego. Przeprowadził liczne reformy, które ukształtowały nowe formy ustroju społecznego, ekonomicznego i politycznego w państwie, za jego rządów cesarstwo przeżywało krótkotrwały okres świetności[1].

Był pierwszym cesarzem, który przeszedł na chrześcijaństwo. Miało to miejsce na kilka dni przed jego śmiercią w 337 roku. Wiele lat wcześniej zakończył prześladowania chrześcijan wszczęte przez Dioklecjana i Galeriusza, a w 313 roku wydał edykt mediolański, proklamując swobodę wyznawania tej religii.

Źródła

[edytuj | edytuj kod]

Informacje o życiu Konstantyna pochodzą między innymi z dzieł: „Historia kościelna”[2] czy „Żywot Konstantyna” Euzebiusza z Cezarei[3]. Pisali o nim także Sokrates Scholastyk, Atanazy Aleksandryjski, Filostorgiusz, Rufin z Akwilei[4], Laktancjusz, Hermiasz Sozomen, Teodoret z Cyru, Zosimos i Praksagoras z Aten[5].

Życiorys

[edytuj | edytuj kod]

Młodość i kariera

[edytuj | edytuj kod]

Konstantyn urodził się 27 lutego, najprawdopodobniej w 272 roku w mieście Naissus, jako syn Konstancjusza I i Heleny[6]. Jego ojciec był władcą w ramach tetrarchii, odpowiedzialnym za prowincje Galii i Brytanii[6]. Matka była właścicielką zajazdu i konkubiną Konstancjusza, który porzucił ją około 293 roku i ożenił z Teodorą[6]. Krótko potem Konstantyn został wysłany na dwór Dioklecjana, na około dwanaście lat i otrzymał tytuł tribunus primi ordinis[6]. W 306 roku opuścił Nikomedię i udał się do Gessoriacum, by dołączyć do swojego schorowanego ojca[7]. Towarzyszył mu podczas wyprawy przeciwko Piktom w Brytanii[7]. 27 sierpnia 306 roku, po śmierci ojca, podległe mu wojska ogłosiły go augustem[7]. Pierwszy august, Galeriusz, zaakceptował jego władzę, ale przyznał mu jedynie tytuł cezara[7].

Panowanie

[edytuj | edytuj kod]

Wojna domowa

[edytuj | edytuj kod]

Pod koniec 307 roku były august Maksymian i jego syn Maksencjusz zawarli sojusz z Konstantynem, obawiając się zbrojnej interwencji ówczesnego augusta Sewera II[7]. Wynikiem tego porozumienia było zawarcie małżeństwa z córką Maksymiana – Faustą i ogłoszenie się augustem[8]. Jednak na zjeździe tetrachów w Carnuntum w listopadzie 308 roku Dioklecjan, Maksymian i Galeriusz ponownie przyznali mu jedynie tytuł cezara[7]. Tytuł augusta Konstatnyn otrzymał dwa lata później[9]. W 309 roku Maksymian chciał wrócić do władzy i rozpoczął rebelię przeciw Konstantynowi w południowej Galii[9]. Został jednak pokonany pod Massalią, a następnie zabity (według innej teorii popełnił samobójstwo)[9]. Spowodowało to wrogość Maksencjusza, który, po zajęciu przez Konstantyna prowincji iberyjskich, wszedł w sojusz z Maksyminem Dają, przygotowując się do wojny[10]. Jednak w 312 roku Konstantyn zaatakował jego siły w Turynie, Mediolanie, Segusii i Weronie, rozpoczynając wojnę domową[10]. 28 października 312 roku miała miejsce bitwa przy moście Mulwijskim, w której wojska Maskencjusza zostały pokonane, a on sam utonął[11]. Według legendy, w przeddzień bitwy Konstantyn miał widzenie, w którym Jezus nakazał mu namalować na tarczach rycerzy Chrystogram[11]. Inny przekaz mówił o wizji świetlistego krzyża z napisem in hoc signo vinces („pod tym znakiem zwyciężysz”), z którego potem powstało labarum[12]. Po pokonaniu Maksencjusza został ogłoszony przez Senat najwyższym cesarzem[13].

W lutym 313 roku Konstantyn porozumiał się z Licyniuszem w sprawie podziału cesarstwa (elementem sojuszu był ślub Licyniusza z siostrą Konstantyna – Konstancją) i postanowił zwrócić Kościołowi skonfiskowane dobra, przez wprowadzenie edyktu mediolańskiego[14]. Dokument ten potwierdzał także wcześniejszy edykt tolerancyjny Galeriusza, zezwalający chrześcijanom na wyznawanie religii[13].

W 316 roku wybuchł konflikt między Konstantynem a Licyniuszem i w wyniku bitwy pod Cibalae Konstantyn zagarnął prowincje bałkańskie z wyjątkiem Mezji i Tracji[15]. Rok później współcesarze zawarli porozumienie, na mocy którego obaj mianowali cezarami swoich synów: Konstantyn – Kryspusa i Konstantyna II, a Licyniusz – Licyniusza II[15]. Konflikt jednak nie został zażegnany i w 321 roku sojusz został zerwany[15]. Trzy lata później walki zostały wznowione, a armia Konstantyna odniosła zwycięstwa w bitwach pod Adrianopolem, podczas oblężenia Bizancjum i w cieśninie Hellespontu[15]. 18 września 324 roku miało miejsce ostateczne starcie pod Chryzopolis, podczas którego Licyniusz został pokonany i się poddał[16]. Początkowo Konstantyn zezwolił mu osiąść w Tesalonice, jednak potem kazał go zamordować, oskarżając o kontakty z barbarzyńcami[16]. Od tego momentu Konstantyn rządził samodzielnie[16].

Polityka wewnętrzna i zagraniczna

[edytuj | edytuj kod]

Od połowy drugiej dekady IV wieku zaczął walczył z plemionami sarmackimi i wizygockimi[16]. W 334 roku szach perski Szapur II najechał Armenię, pokonując Chosroesa II, wobec czego cesarz mianował nowym królem swojego krewnego Hannibaliana[17]. Nowy władca odbił zajęte tereny po dwóch latach, co miało przyczynić się do wznowienia wojny między cesarstwem a Persją, jednak nie doszło do tego ze względu na podjęcie pertraktacji i śmierć cesarza w 337 roku[18].

Aby bronić się przed najazdami, zreformował armię i umocnił tereny pograniczne[19]. Aby zwiększyć liczebność wojsk, zezwolił na rekrutację wśród barbarzyńców, a na terenach zniszczonych przez wojny i wyludnionych osiedlał całe plemiona[20]. W 324 roku, po pokonaniu Licyniusza, przemianował miasto Bizancjum na Konstantynopol, czterokrotnie powiększył jego obszar i przeznaczył pokaźne środki na rozbudowę[21]. Ceremonia inauguracyjna odbyła się w 330 roku (tradycyjnie 11 maja)[22]. Konstantynopol stał się rezydencją cesarską i otrzymał własny senat[23].

Ponieważ Konstantyn uważał się za władcę powołanego przez Boga, którego zadaniem jest upodobnienie cesarstwa do Królestwa Niebieskiego, twierdził że powinien nadzorować wszystkich którzy są poza wspólnotą Kościoła[24]. Jednym z jego celów było nawrócenie heretyków oraz żydów[25].

Rozdzielił władzę cywilną i wojskową aby zapobiec kolejnym wojnom domowym i podzielił cesarstwo na prefektury: Galii, Ilirii, Italii oraz Orientu[25]. Przeprowadził reformę monetarną, wprowadzając do obiegu nową monetę: solid o masie 4,54 g czystego złota[26]. Ponadto powstały również srebrne monety miliarens (4,54 g) i silikwa (3,41 g), jednak nie były rozpowszechnione ze względu na brak srebra[26]. Brązową monetą był follis (<2 g)[26].

Polityka religijna

[edytuj | edytuj kod]

Mimo sprzyjania chrześcijaństwu przez większość życia interesował się kultami pogańskimi[27]. Do swojej śmierci posiadał pogański tytuł pontifex maximus, choć nie sprawował związanych z nim czynności[27]. Był fundatorem wielu kościołów, między innymi bazyliki Zbawiciela na Lateranie, bazyliki św. Piotra na Watykanie, kościoła Apostołów przy Via Appia, pierwotnych Hagii Sophii i Hagii Eirene oraz bazyliki Zmartwychwstania w Jerozolimie[28].

Jego głównym doradcą był Hozjusz z Kordoby, który pomógł mu rozstrzygnąć kwestię schizmy donacjańskiej, kwestionującej wybór Cecyliana na biskupa Kartaginy[29]. Cesarz stanął po stronie Cecyliana, wobec czego donatyści odwołali się od tej decyzji[30]. Konstantyn poprosił wówczas papieża Milcjadesa, aby wyznaczył komisję złożoną z biskupów Galii i wysłuchał biskupa Kartaginy[31]. Werdykt z 313 roku był korzystny dla Cecyliana, wobec czego donatyści domagali się kolejnego procesu, który odbył się rok później w Arles[32]. Z inicjatywy Konstantyna, na synod przybyła większa liczba biskupów, którzy potwierdzili ustalenia komisji z poprzedniego roku[33]. Wobec takiej sytuacji donatyści poprosili cesarza, aby on sam rozsądził tę kwestię[34]. Spowodowało to złość Konstantyna, który odmówił, a następnie nakazał sprowadzić na ich swój dwór[35]. Na przełomie 314 i 315 roku zlecił prokonsulowi Afryki Aelienusowi przeprowadzić śledztwo w sprawie Feliksa z Aptungi[35]. Mimo, że zarzuty wobec niego zostały odrzucone, donatyści nadal domagali się zmiany decyzji, wobec czego Konstantyn wezwał ich oraz Cecyliana do siebie, aby skonfrontować wzajemne oskarżenia[36]. Ostatecznie do tego nie doszło, gdyż biskup nie przybył, a jego adwersarze powrócili do Afryki[36]. Kolejne próby złagodzenia konfliktu zostały podjęte na przełomie 315 i 316 roku, lecz nie przyniosły rezultatu[37]. W 316 roku w Mediolanie, cesarz wydał kolejny werdykt, korzystny dla Cecyliana, a wobec oporu donatystów, wiosną 317 roku postanowił wydać edykt nakazujący odebrać im kościoły i ich wygnać[38]. Ponieważ nie przyniosło to pokoju, w 321 roku zrezygnował z rozwiązań siłowych[38], zachowując jednak krytyczną opinię[39].

W trakcie jego panowania rozwinęła się także schizma ariańska i melecjańska[40]. Pierwsza z nich (kontrowersja ariańska) dotyczyła natury Jezusa i jego równości z Bogiem – tezy głoszonej przez aleksandryjskiego prezbitera, Ariusza[40]. Druga polegała na działalności Melecjusza z Lykopolis, który zarzucał tchórzostwo Piotrowi Aleksandryjskiemu podczas prześladowań chrześcijan za czasów Dioklecjana[40]. Konstantyn wysłał do Egiptu Hozjusza, który miał doprowadzić do pojednania z arianami, jednak misja zakończyła się niepowodzeniem[41]. Aby uniknąć rozwoju schizmy, cesarz zwołał do Nicei Bityńskiej sobór powszechny i pokrył koszty podróży i pobytu wszystkim uczestnikom[41]. Podczas obrad brał udział w pracy nad credo[42]. Po soborze Ariusz i kilku innych duchownych ariańskich zostało wygnanych, lecz dzięki wstawiennictwu Eutokiosa, cesarz zezwolił na powrót Ariusza[43]. Decyzja ta została potwierdzona przez synod w Jerozolimie w 335 roku[44].

Możliwości powrotu arian i melecjan stanowczo sprzeciwiał się biskup Aleksandrii Atanazy Wielki[44]. Ci ostatni oskarżyli go przed cesarzem o nakładanie nielegalnych podatków, jednak Konstantyn oddalił zarzuty[45]. Wkrótce potem biskup został ponownie oskarżony o morderstwo Arseniusza z Hypseles, wobec czego wszczęto śledztwo, które oczyściło go z zarzutu[45]. W 334 roku w Cezarei Palestyńskiej miał odbyć się synod w sprawie Atanazego, lecz ten się na nim nie pojawił[46]. Cesarz przeniósł synod na kolejny rok do Tyru[46]. Biskup Aleksandrii stwierdził, że sądzący go duchowni są stronniczy, wobec czego udał się na dwór cesarski[47]. Konstantyn chciał wezwać uczestników synodu do siebie, jednak zgromadzenie zakończyło pracę, z niekorzystnym dla Atanazego wyrokiem[48]. Biskup zagroził wówczas zablokowaniem dostaw zboża do Konstantynopola, wobec czego cesarz zesłał go na wygnanie do Trewiru[49]. Taki sam los spotkał wkrótce potem przywódcę melecjan, Jana Archafa[49].

Śmierć i sukcesja

[edytuj | edytuj kod]

Konstantyn zmarł z przyczyn naturalnych 22 maja 337 w cesarskiej willi w Ancyronie niedaleko Nikomedii[50]. Na kilka dni przed śmiercią przyjął chrzest z rąk ariańskiego biskupa Euzebiusza z Nikomedii[51]. Po śmierci Konstantyna żołnierze ze straży umieścili jego ciało w złotej trumnie, przybrali ją w cesarską purpurę i przewieźli ją do Konstantynopola, gdzie została umieszczona w cesarskim pałacu[50]. Kiedy do stolicy z Antiochii przybył drugi syn zmarłego cesarza, Konstancjusz, przejął on kontrolę nad uroczystościami pogrzebowymi i trumna cesarza została przeniesiona do niedawno ukończonego mauzoleum, gdzie rytuały kontynuowali duchowni chrześcijańscy[50]. Mimo że Euzebiusz z Cezarei, który przekazał potomności szczegóły pogrzebu Konstantyna, opiewał uroczystości jako stricte chrześcijańskie w charakterze, to jego opis wskazuje, że ceremonie miały charakter mieszany z widocznymi wpływami pogańskimi spotykanymi przy pogrzebach wcześniejszych cesarzy rzymskich[52].

Plany Konstantyna dotyczące jego sukcesji obejmowały zarówno jego trzech żyjących synów (Konstantyna II, Konstancjusza i Konstansa), jak i wnuka jego macochy, Teodory, Dalmacjusza (noszącego od 335 r. tytuł cezara, obok synów Konstantyna). Wnuczka Teodory została w 336 roku żoną Konstancjusza, a brat Dalmacjusza, Hannibalian, otrzymał tytuł króla Pontu i Armenii i poślubił córkę Konstantyna, Konstantynę, co wskazuje, że w planach cesarza obie rodziny miały razem rządzić imperium[53]. Tymczasem latem 337 z rąk żołnierzy stacjonujących w Konstantynopolu i okolicach zginęła większość członków klanu Teodory; ocalał sześcioletni wówczas, przyszły cesarz Julian (i jego starszy przyrodni brat, Gallus), ale zabito m.in. jego ojca, wuja, sześciu kuzynów (w tym Dalmacjusza i Hannibaliana)[54]. Prawdopodobnie na poczynania żołnierzy miał wpływ Konstancjusz, który wtedy przebywał w pobliskiej stolicy i przejął inicjatywę po śmierci ojca, a Juliana i Gallusa być może ocalił fakt, że byli braćmi jego żony[55]. Po zniknięciu pozostałych kandydatów do władzy armia przysięgła wierność synom Konstantyna, którzy we wrześniu 337 na spotkaniu w Panonii podzielili cesarstwo między siebie i przyjęli tytuły augustów[55].

Życie prywatne

[edytuj | edytuj kod]

Jego konkubiną była Minerwina, z którą miał syna Kryspusa[56]. Około 307/308 roku ożenił się z Faustą[7] (której nadał tytuł augusty, podobnie jak matce)[56]. Miał z nią trzech synów: Konstantyna II, Konstancjusza II, Konstansa i dwie córki: Konstantynę i Helenę[57].

Kult

[edytuj | edytuj kod]
XIX-wieczna ikona św. Konstantyna w cerkwi Wszystkich Świętych w Piotrkowie Trybunalskim

W Cerkwi prawosławnej Konstantyn Wielki jest czczony jako święty równy apostołom[58]. Jego wspomnienie liturgiczne obchodzone jest 21 maja (kalendarz juliański) lub 3 czerwca (kalendarz gregoriański)[a][58].

Zobacz też

[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ podwójne datowanie

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ Jaczynowska, Musiał i Stępień 2008 ↓, s. 608.
  2. ↑ Bralewski 2001 ↓, s. 35.
  3. ↑ Bralewski 2001 ↓, s. 51.
  4. ↑ Bralewski 2001 ↓, s. 53-55.
  5. ↑ Bralewski 2001 ↓, s. 67-69.
  6. ↑ a b c d Bralewski 2001 ↓, s. 7.
  7. ↑ a b c d e f g Bralewski 2001 ↓, s. 8.
  8. ↑ Bralewski 2001 ↓, s. 8-9.
  9. ↑ a b c Bralewski 2001 ↓, s. 9.
  10. ↑ a b Bralewski 2001 ↓, s. 10.
  11. ↑ a b Bralewski 2001 ↓, s. 11.
  12. ↑ Bralewski 2001 ↓, s. 11-12.
  13. ↑ a b Bralewski 2001 ↓, s. 13.
  14. ↑ Bralewski 2001 ↓, s. 12-13.
  15. ↑ a b c d Bralewski 2001 ↓, s. 15.
  16. ↑ a b c d Bralewski 2001 ↓, s. 16.
  17. ↑ Bralewski 2001 ↓, s. 17-18.
  18. ↑ Bralewski 2001 ↓, s. 18.
  19. ↑ Bralewski 2001 ↓, s. 18-19.
  20. ↑ Bralewski 2001 ↓, s. 19-20.
  21. ↑ Bralewski 2001 ↓, s. 20-21.
  22. ↑ Bralewski 2001 ↓, s. 21.
  23. ↑ Bralewski 2001 ↓, s. 22.
  24. ↑ Bralewski 2001 ↓, s. 22-23.
  25. ↑ a b Bralewski 2001 ↓, s. 23.
  26. ↑ a b c Bralewski 2001 ↓, s. 24.
  27. ↑ a b Bralewski 2001 ↓, s. 29.
  28. ↑ Bralewski 2001 ↓, s. 30-31.
  29. ↑ Bralewski 2001 ↓, s. 31-32.
  30. ↑ Bralewski 2001 ↓, s. 32-33.
  31. ↑ Bralewski 2001 ↓, s. 33.
  32. ↑ Bralewski 2001 ↓, s. 33-34.
  33. ↑ Bralewski 2001 ↓, s. 35-36.
  34. ↑ Bralewski 2001 ↓, s. 36-37.
  35. ↑ a b Bralewski 2001 ↓, s. 37.
  36. ↑ a b Bralewski 2001 ↓, s. 39.
  37. ↑ Bralewski 2001 ↓, s. 40.
  38. ↑ a b Bralewski 2001 ↓, s. 41.
  39. ↑ Bralewski 2001 ↓, s. 43.
  40. ↑ a b c Bralewski 2001 ↓, s. 48.
  41. ↑ a b Bralewski 2001 ↓, s. 49.
  42. ↑ Bralewski 2001 ↓, s. 53.
  43. ↑ Bralewski 2001 ↓, s. 59.
  44. ↑ a b Bralewski 2001 ↓, s. 60.
  45. ↑ a b Bralewski 2001 ↓, s. 61.
  46. ↑ a b Bralewski 2001 ↓, s. 62.
  47. ↑ Bralewski 2001 ↓, s. 63.
  48. ↑ Bralewski 2001 ↓, s. 64.
  49. ↑ a b Bralewski 2001 ↓, s. 65.
  50. ↑ a b c Hunt 1998 ↓, s. 1.
  51. ↑ Bralewski 2001 ↓, s. 66.
  52. ↑ Hunt 1998 ↓, s. 1-2.
  53. ↑ Hunt 1998 ↓, s. 2-3.
  54. ↑ Hunt 1998 ↓, s. 3.
  55. ↑ a b Hunt 1998 ↓, s. 3-4.
  56. ↑ a b Bralewski 2001 ↓, s. 26.
  57. ↑ Bralewski 2001 ↓, s. 26-27.
  58. ↑ a b Jarosław Charkiewicz: Konstantyn, cesarz (337). cerkiew.pl. [dostęp 2025-11-16]. [zarchiwizowane z tego adresu]. (pol.).

Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]
Cesarze rzymscy
Dynastia julijsko-klaudyjska
Rok czterech cesarzy
Flawiusze
Dynastia Antoninów
Bez dynastii
Sewerowie
Kryzys wieku III
Tetrarchia i Dynastia konstantyńska
Dynastia walentyniańska
Dynastia teodozjańska
Cesarstwo zachodniorzymskie
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Konstantyn_I_Wielki&oldid=79246527”