Krokuta cętkowana

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Krokuta cętkowana
Crocuta crocuta[1]
(Erxleben, 1777)
Ilustracja
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

zwierzęta

Typ

strunowce

Podtyp

kręgowce

Gromada

ssaki

Podgromada

żyworodne

Infragromada

łożyskowce

Rząd

drapieżne

Podrząd

kotokształtne

Rodzina

hienowate

Podrodzina

hieny

Rodzaj

krokuta

Gatunek

krokuta cętkowana

Synonimy
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[27]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania
Na czerwono współczesne występowanie, na pomarańczowo plejstoceńskie występowanie gamy z rodzaju Crocuta

Krokuta cętkowana[28], hiena cętkowana[29], hiena plamista[29] (Crocuta crocuta) – gatunek drapieżnego ssaka z podrodziny hien (Hyaeninae) w obrębie rodziny hienowatych (Hyaenidae), największa ze współcześnie żyjących hien.

Taksonomia[edytuj | edytuj kod]

Gatunek po raz pierwszy zgodnie z zasadami nazewnictwa binominalnego opisał w 1777 roku niemiecki przyrodnik Johann Christian Polycarp Erxleben nadając mu nazwę Canis crocuta[2]. Jako miejsce typowe odłowu holotypu Erxleben wskazał Gwineę w Etiopii (łac. „Guinea, Aethiopia, ad caput bonae spei in terrae rupiumque caueis”)[2], ograniczone w 1911 roku przez Cabrarę do Senegambii[30][31]. Jedyny żyjący współcześnie przedstawiciel rodzaju krokuta[28] (Crocuta)[32][33].

Obecnie nie jest rozpoznawany żaden podgatunek pomimo znacznych różnic w kolorze i masie ciała w całej Czarnej Afryce (np. osobniki z południowej Afryki są większe niż te z wschodniej Afryki)[33]. Autorzy Illustrated Checklist of the Mammals of the World uznają ten gatunek za monotypowy[33].

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Crocuta i crocuta: gr. κροκωτός krokōtos „koloru szafranu”, od κροκος krokos „żółty, szafran”; od przeważającego koloru w ubarwieniu sierści krokuty cętkowanej[34].

Zasięg występowania[edytuj | edytuj kod]

Krokuta cętkowana występuje w większości Afryki na południe od Sahary, z wyjątkiem nizinnych tropikalnych lasów deszczowych[33]. Wytępiona na wielu obszarach południowej Afryki[33].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Szkielet

Długość ciała (bez ogona) 125–160 cm, długość ogona 22–27 cm, wysokość w kłębie 77,3–80,7 cm; masa ciała 45–55 kg, czasami do 85 kg[32]. Samice są o około 10% większe od samców, chociaż rozkłady rozmiarów dla samców i samic pokrywają się[32]. Stopień dymorfizmu płciowego w wielkości ciała różni się geograficznie, przy czym najbardziej widoczny jest w Afryce Południoweję[32]. Sierść gęsta, od szarej do brązowej z ciemnymi cętkami, które bledną wraz z wiekiem. Młode hieny rodzą się czarne, z wiekiem jaśnieją i pojawiają się u nich cętki.

Ekologia[edytuj | edytuj kod]

Tryb życia[edytuj | edytuj kod]

Krokuta cętkowana egzystuje na sawannach i pustyniach. Krokuty cętkowane żyją w stadach (klanach), w których przewodniczką jest zwykle najstarsza samica. Wielkość klanu i jego rewiru zależą od zamieszkiwanego środowiska. Zazwyczaj w klanie jest od 15 do 80 osobników. Terytorium zajmuje zazwyczaj około 50 kilometrów kwadratowych. Zdarzają się osobniki żyjące samotnie lub w parach. Stado wspólnie broni terytorium lub pożywienia przed wrogami.

Dużą rolę w życiu tych zwierząt odgrywa kontakt fizyczny, jak i sygnały zapachowe i wzrokowe. Hierarchia w klanie jest najlepiej zauważalna podczas jedzenia. Dominująca samica je pierwsza. Następnie inne samice i ich młode, a na końcu samce. Wszystkie krokuty muszą reagować na gniew przywódczyni zgodnie z ich pozycją. Inaczej załamie się porządek społeczny klanu. Nieposłuszeństwo przewodniczka stada karze gryzieniem.

Pokarm[edytuj | edytuj kod]

Krokuty cętkowane żywią się nie tylko padliną, lecz także aktywnie polują na antylopy, zebry i inne średniej wielkości zwierzęta, a czasami na młode żyrafy, słonie i nosorożce. Potrafi wyczuć pożywienie z odległości wielu kilometrów. Krokuta zjada wszystko, co się da strawić. Ma bardzo silne szczęki zdolne skruszyć kość słonia.

Często odganiają od zdobyczy inne drapieżniki. Może biec za pożywieniem nawet 68 km/h. Strategia polowania krokut polega na ściganiu ofiary aż do całkowitej utraty przez nią sił. Chwytają za kark i żebra i powalają na ziemię. Potrafią one całkowicie ogołocić szkielet z mięsa w ciągu godziny.

Rozród[edytuj | edytuj kod]

Młode krokuty.

Samice gotowe są do zapłodnienia tylko kilka dni i powtarza się to co pół roku. Kopulacja trwa od 4 do 12 minut. Po około 100 dniach samica rodzi w norze jednego młodego (bardzo rzadko 2), które mają otwarte oczy. Małe hieny już po urodzeniu walczą ze sobą. Okres laktacji trwa około jednego roku.

Wrogowie[edytuj | edytuj kod]

Do głównych wrogów krokuty cętkowanej należą lwy. Innymi naturalnymi wrogami krokuty cętkowatej są lamparty lub inne hieny. O padlinę zazwyczaj walczą z sępami[35].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Niepoprawna późniejsza pisownia Canis crocuta Erxleben, 1777.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Crocuta crocuta, [w:] Integrated Taxonomic Information System [online] (ang.).
  2. a b c J.Ch.P. Erxleben: Systema regni animalis per classes, ordines, genera, species, varietates: cvm synonymia et historia animalivm. Classis I. Mammalia. Lipsiae: Impensis Weygandianis, 1777, s. 578. (łac.)
  3. C.P. Thunberg. Mammalia Capensia, recensita et illustrata. „Mémoires de l’Académie impériale des sciences de Saint-Pétersbourg”. 5e série. 3, s. 302, 1811 (łac.). 
  4. a b A. Desmarest: Hyene, Hyœna, Storr., Briss., Cuv., Geoff., Dum., Illig. W: Nouveau dictionnaire d’histoire naturelle, appliquée aux arts, à l’agriculture, à l’économie rurale et domestique, à la médecine, etc.. Wyd. Nouv. éd. presqu’ entièrement refondue et considérablement angmentée. T. 15. Paris: Chez Deterville, 1817, s. 499. (fr.)
  5. S. Ödmann. Tillagg om Slägtet Hyæna. „Kunglika Svenska vetenskapsakademiens handlingar”. Fỏr år 1820, s. 70, 1820 (szw.). 
  6. G.A. Goldfuss. Osteologische Beiträge zur Kenntniss verschiedener Säugthiere der Vorwelt. „Nova Acta Physico-medica Academiae Caesareae Leopoldino-Carolinae Naturae Curiosorum”. 11 (3), s. ryc. 57, fig. 3, 1823 (niem.). 
  7. A. Smith: A descriptive catalogue of the South African Museum. Cz. 1: Of Mammalia. Cape Town: W. Bridekirk, 1828, s. 12. (ang.)
  8. A. Smith. Descriptions of two Quadrupeds inhabiting the South of Africa, about the Cape of Good Hope. „Transactions of the Linnean Society of London”. 15, s. 461, 1827 (ang.). 
  9. P. Boitard: Le Jardin des plantes: description et murs des mammifères de la Ménagerie et du Muséum d’histoire naturelle. Paris: J.J. Dubochet et Ce, Éditeurs, 1842, s. 233. (fr.)
  10. H.M.D. de Blainville: Ostéographie, ou, Description iconographique comparée du squelette et du système dentaire des Mammifères récents et fossiles: pour servir de base à la zoologie et à la géologie. Cz. 2. Paris: J.B. Baillière et fils, 1839–1864, s. 82. (fr.)
  11. H. Falconer & Ch. Murchison (red.): Palaeontological memoirs and notes of H. Falconer, with a biographical sketch of the author. Cz. 1: Fauna Antiqua Sivalensis. London: Robert Hardwicke, 1868, s. 548. (ang.)
  12. Matschie 1900 ↓, s. 22.
  13. Matschie 1900 ↓, s. 25.
  14. Matschie 1900 ↓, s. 26.
  15. Matschie 1900 ↓, s. 30.
  16. Matschie 1900 ↓, s. 31.
  17. P. Matschie. Ueber die Flecken-Hyaene des Hinterlandes von Kamerun. „Sitzungsberichte der Gesellschaft Naturforschender Freunde zu Berlin”. Jahrgang 1900, s. 211, 1900 (niem.). 
  18. K.A. Satunin. Eine meue Hyäne aus Abessinien. „Zoologischer Anzeiger”. 29, s. 556, 1906 (niem.). 
  19. Lönnberg 1908 ↓, s. 16.
  20. Lönnberg 1908 ↓, s. 18.
  21. Á. Cabrera. Las hienas manchadas del África Oriental Inglesa. „Boletín de la Real Sociedad Española de Historia Natural”. 11, s. 199, 211 (hiszp.). 
  22. Cabrera 1911 ↓, s. 97.
  23. Cabrera 1911 ↓, s. 98.
  24. Cabrera 1911 ↓, s. 99.
  25. E. Heller. Four new subspecies of large mammals from Equatorial Africa. „Smithsonian miscellaneous collections”. 61 (22), s. 5, 1914 (ang.). 
  26. J.A. Allen. Carnivora collected by the American Museum Congo Expedition. „Bulletin of the American Museum of Natural History”. 47, s. 214, 1924 (ang.). 
  27. T. Bohm, O.R. Höner, Crocuta crocuta, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2016 [online], wersja 2015-4 [dostęp 2016-04-10] (ang.).
  28. a b W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska, A. Jasiński, W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 146. ISBN 978-83-88147-15-9.
  29. a b K. Kowalski (red.), A. Krzanowski, H. Kubiak, B. Rzebik-Kowalska & L. Sych: Ssaki. Wyd. IV. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1991, s. 104, seria: Mały słownik zoologiczny. ISBN 83-214-0637-8.
  30. Cabrera 1911 ↓, s. 95.
  31. D.E. Wilson & D.M. Reeder (redaktorzy): Species Crocuta crocuta. W: Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2022-04-30].
  32. a b c d K.E. Holekamp & J.M. Kolowski: Family Hyaenidae (Hyenas). W: D.E. Wilson & R.A. Mittermeier (redaktorzy): Handbook of the Mammals of the World. Cz. 1: Carnivores. Barcelona: Lynx Edicions, 2009, s. 254–256. ISBN 978-84-96553-49-1. (ang.)
  33. a b c d e C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 2: Eulipotyphla to Carnivora. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 424. ISBN 978-84-16728-35-0. (ang.)
  34. T.S. Palmer. Index Generum Mammalium: a List of the Genera and Families of Mammals. „North American Fauna”. 23, s. 204, 1904 (ang.). 
  35. Geneviève Warnau, Encyklopedia zwierząt, Grzegorz Wójcik, Elżbieta Kiernicka (tłum.), Zielona Góra: Elżbieta Jarmołkiewicz, 2003, ISBN 83-7117-638-4, OCLC 749604677.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]