Lobelia jeziorna

Lobelia jeziorna
	; Lobelia jeziorna
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Klad	rośliny naczyniowe
Klad	Euphyllophyta
Klad	rośliny nasienne
Klasa	okrytonasienne
Klad	astrowe
Rząd	astrowce
Rodzina	dzwonkowate
Rodzaj	lobelia
Gatunek	lobelia jeziorna
	Nazwa systematyczna
	Lobelia dortmanna L.; Sp. Pl.: 929 (1753)
Synonimy
	Dortmanna lacustris G.Don; Lobelia lacustris Salisb.; Rapuntium dortmanna (L.) Chaz.;
	Dortmanna lacustris G.Don; Lobelia lacustris Salisb.; Rapuntium dortmanna (L.) Chaz.;
	Kategoria zagrożenia (CKGZ)
	; najmniejszej troski
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons

Lobelia jeziorna (Lobelia dortmanna L.), zwana też stroiczką wodną lub jeziorną – gatunek roślin z rodziny dzwonkowatych.

Rozmieszczenie geograficzne

Gatunek ma zasięg borealno-atlantycki – występuje w północnej Europie sięgając na południu do Francji, Niemiec, Polski, Białorusi i północnej Rosji. Rośnie także w północno-wschodniej i północno-zachodniej Ameryce Północnej na południu sięgając po Oregon i Pensylwanię^[2].

W Polsce występuje wyłącznie w północno-zachodniej części kraju na Pojezierzu Zachodniopomorskim, Wschodniopomorskim i Południowopomorskim oraz na Wysoczyźnie Żarnowieckiej w obrębie Pobrzeża Południowobałtyckiego. Przez Polskę przebiega południowa granica zasięgu gatunku^[4].

Morfologia

Pokrój: Zimozielona, wodna roślina zielna, z kłączem, rozetą liści i wzniesionym pędem kwiatonośnym^[4]. Łodyga kwiatonośna zwykle do 50 cm^[5], maksymalnie do 1,5 m^[4]. Zazwyczaj jest nierozgałęziona, płytko bruzdowana – niemal obła, wewnątrz pusta^[5].
Liście: Równowąskie zebrane w rozetę i wzniesione, na szczycie odgięte. Osiągają długość do kilku cm i szerokość do 5 mm. Blaszki są grubawe, zawierają dwa kanały powietrzne. Wierzchołek blaszki jest zaokrąglony. W dolnej części pędu kwiatonośnego wyrastają poza tym nieliczne liście łuskowate i drobne^[5].
Kwiaty: Zebrane w grono na szczycie łodygi kwiatonośnej^[5] wystającej nad powierzchnią wody. Na łodydze pod powierzchnią wody powstają kwiaty zamknięte (klejstogamiczne)^[6]. Kwiaty wyrastają pojedynczo, wsparte łuskowatymi przysadkami, osadzone na cienkich i osiągających do 2 cm długości szypułkach. Działki kielicha drobne (o długości do 2 mm), wzniesione, trójkątnie lancetowate. Korona bladoniebieska w całości lub z białymi łatkami. U nasady zrośnięta w rurkę o długości 8 mm i średnicy do 3 mm. Łatki boczne i zwrócona w dół są eliptyczne, nieco krótsze od rurki. Dwie łatki zwrócone ku górze są krótsze i węższe. Pręciki zrośnięte są w rurkę. Szczyty pylników z pęczkami włosków. Zalążnia w dole obrośnięta dnem kwiatowym, wąska. Część górna szeroko stożkowata zwieńczona jest szyjką przechodzącą przez rurkę ze zrośniętych pręcików wystawiając na zewnątrz kwiatu dwułatkowe znamię^[5].
Owoce: Torebki otwierające się dwiema klapkami^[5], zawierające po ok. 250 drobnych nasion^[4].

Biologia i ekologia

Bylina. Kwitnie w lipcu i sierpniu^[5]. Rozmnaża się zarówno generatywnie za pomocą nasion, jak i wegetatywnie. Owoce z nasionami powstają z kwiatów otwierających się (chasmogamicznych), jak zamkniętych i samopylnych (klejstogamicznych)^[4]. Kwiaty otwarte są przedprątne i zapylane przez owady^[6]. Nasiona są wysokokaloryczne i dobrze kiełkują. Rozmnażanie wegetatywne następuje za pomocą rozmnóżek powstających w liczbie 2 lub 3 na kłączu, które po kwitnieniu rozpada się na rośliny potomne^[4].

Roślina zawiera sok mleczny^[7]. Z powodu obecności alkaloidu – lobeliny jest trująca.

Ekologia

Rośnie w strefie przybrzeżnej jezior oligotroficznych^[6], które z tego powodu alternatywnie nazywane są też lobeliowymi^[5]. Preferuje zbiorniki o wodzie kwaśnej, rzadko rośnie w wodzie obojętnej lub zasadowej, ubogiej w sole mineralne, unika zwłaszcza wód z solami wapnia. Może występować do głębokości 2 m. Zwykle rośnie na dnie piaszczystym o różnej zawartości materii organicznej^[4].

W zbiornikach tworzy agregacje jednogatunkowe lub rośnie wspólnie z poryblinem jeziornym Isoetes lacustris i brzeżycą jednokwiatową Littorella uniflora^[6], sporadycznie w innych zbiorowiskach^[4]. Gatunek charakterystyczny związku Lobelion dortmannae i zespołu Lobelietum dortmannae^[8].

W optymalnych warunkach siedliskowych występuje na rozległych powierzchniach z zagęszczeniem do kilkudziesięciu roślin na m², rozmnażając się wegetatywnie i generatywnie^[4].

Zagrożenia i ochrona

W ciągu XX wieku gatunek stracił około 1/4 stanowisk w Polsce^[4], podobne, a nierzadko większe tempo zanikania obserwowane jest w dużej części zasięgu gatunku^[9]. Zagrożenie dla niego stanowi przekształcanie zlewni i brzegów jezior oraz właściwości fizyko-chemicznych ich wód (eutrofizacja, dystrofizacja i zakwaszanie)^[4], przy czym bezpośrednią przyczyną jest wynikająca z ww. przemian nasilona konkurencja silniej i wyżej rosnących roślin wodnych i bagiennych, korzystających zwłaszcza z eutrofizacji, przy braku zdolności do konkurencyjności nisko i wolno rosnących rozet lobelii^[9].

Gatunek objęty jest w Polsce ścisłą ochroną prawną od 1983 roku^[10]^[11].

Kategorie zagrożenia gatunku:

Kategoria zagrożenia w Polsce według Czerwonej listy roślin i grzybów Polski (2006)^[12]: V (narażony na wyginięcie); 2016: EN (zagrożony)^[13].
Kategoria zagrożenia w Polsce według Polskiej Czerwonej Księgi Roślin^[4]: EN (endangered, zagrożony).

Siedliska tego gatunku tj. jeziora lobeliowe, stanowią siedlisko przyrodnicze o kodzie 3110, stanowiące przedmiot ochrony w europejskiej sieci Natura 2000^[14].

Obecność w kulturze

Gatunek ten wzmiankowany jest pod nazwą ludową „car” w balladzie Świteź Adama Mickiewicza^[5].

Przypisy

↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-04-14] (ang.).
↑ ^a ^b ^c Lobelia dortmanna L., [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens Kew [dostęp 2025-06-10] .
↑ Lobelia dortmanna, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).
↑ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g ^h ⁱ ^j ^k ^l Zarzycki K., Kaźmierczakowa R., Mirek Z.: Polska Czerwona Księga Roślin. Paprotniki i rośliny kwiatowe. Wyd. III. uaktualnione i rozszerzone. Kraków: Instytut Ochrony Przyrody PAN, 2014, s. 506-507. ISBN 978-83-61191-72-8.
↑ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g ^h ⁱ TadeuszT. Tacik TadeuszT., Rodzina: Lobeliaceae, Lobeliowate, [w:] BogumiłB. Pawłowski, AdamA. Jasiewicz (red.), Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych, t. XII, Warszawa, Kraków: PAN, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1971, s. 100-101 .
↑ ^a ^b ^c ^d ZbigniewZ. Podbielkowski ZbigniewZ., HenrykH. Tomaszewicz HenrykH., Zarys hydrobotaniki, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1982, s. 179, ISBN 83-01-00566-1 .
↑ JakubJ. Mowszowicz JakubJ., Rośliny wodne krajowe, Łódź: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1973, s. 391 .
↑ WładysławW. Matuszkiewicz WładysławW., Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001, ISBN 83-01-13520-4, OCLC 749271059 .
↑ ^a ^b Sune RingsingS.R. Nielsen Sune RingsingS.R., Kenneth ThorøK.T. Martinsen Kenneth ThorøK.T., OleO. Pedersen OleO., LarsL. Baastrup-Spohr LarsL., Reasons for the dramatic loss of Lobelia dortmanna, a keystone plant species of softwater lakes in the Northern Hemisphere, „Freshwater Biology”, 68 (10), 2023, s. 1673-1684, DOI: 10.1111/fwb.14149 [dostęp 2025-09-13] .
↑ Dz. U. z 1983 r. Nr 27, poz. 134 – Rozporządzenie Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 30 kwietnia 1983 r. w sprawie wprowadzenia gatunkowej ochrony roślin
↑ Dz. U. z 2014 r. poz. 1409 – Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin
↑ Red list of plants and fungi in Poland. Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Zbigniew Mirek, Kazimierz Zarzycki, Władysław Wojewoda, Zbigniew Szeląg (red.). Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera, Polska Akademia Nauk, 2006. ISBN 83-89648-38-5.
↑ Kaźmierczakowa R., Bloch-Orłowska J., Celka Z., Cwener A., Dajdok Z., Michalska-Hejduk D., Pawlikowski P., Szczęśniak E., Ziarnek K.: Polska czerwona lista paprotników i roślin kwiatowych. Polish red list of pteridophytes and flowering plants. Kraków: Instytut Ochrony Przyrody Polskiej Akademii Nauk, 2016. ISBN 978-83-61191-88-9.
↑ Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 13 kwietnia 2010 r. w sprawie siedlisk przyrodniczych oraz gatunków będących przedmiotem zainteresowania Wspólnoty, a także kryteriów wyboru obszarów kwalifikujących się do uznania lub wyznaczenia jako obszary Natura 2000 (Dz. U. z 2010 r. Nr 77, poz. 510)

[apweb-1] Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-04-14] (ang.).

[powo-2] Lobelia dortmanna L., [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens Kew [dostęp 2025-06-10] .

[iucn-3] Lobelia dortmanna, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).

[czerw-4] ↑ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g ^h ⁱ ^j ^k ^l Zarzycki K., Kaźmierczakowa R., Mirek Z.: Polska Czerwona Księga Roślin. Paprotniki i rośliny kwiatowe. Wyd. III. uaktualnione i rozszerzone. Kraków: Instytut Ochrony Przyrody PAN, 2014, s. 506-507. ISBN 978-83-61191-72-8.

[tacik-5] ↑ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g ^h ⁱ TadeuszT. Tacik TadeuszT., Rodzina: Lobeliaceae, Lobeliowate, [w:] BogumiłB. Pawłowski, AdamA. Jasiewicz (red.), Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych, t. XII, Warszawa, Kraków: PAN, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1971, s. 100-101 .

[podbiel-6] ZbigniewZ. Podbielkowski ZbigniewZ., HenrykH. Tomaszewicz HenrykH., Zarys hydrobotaniki, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1982, s. 179, ISBN 83-01-00566-1 .

[7] JakubJ. Mowszowicz JakubJ., Rośliny wodne krajowe, Łódź: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1973, s. 391 .

[8] WładysławW. Matuszkiewicz WładysławW., Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001, ISBN 83-01-13520-4, OCLC 749271059 .

[sune-9] Sune RingsingS.R. Nielsen Sune RingsingS.R., Kenneth ThorøK.T. Martinsen Kenneth ThorøK.T., OleO. Pedersen OleO., LarsL. Baastrup-Spohr LarsL., Reasons for the dramatic loss of Lobelia dortmanna, a keystone plant species of softwater lakes in the Northern Hemisphere, „Freshwater Biology”, 68 (10), 2023, s. 1673-1684, DOI: 10.1111/fwb.14149 [dostęp 2025-09-13] .

[rozp1983-10] Dz. U. z 1983 r. Nr 27, poz. 134 – Rozporządzenie Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 30 kwietnia 1983 r. w sprawie wprowadzenia gatunkowej ochrony roślin

[rozp2014-11] Dz. U. z 2014 r. poz. 1409 – Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin

[12] Red list of plants and fungi in Poland. Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Zbigniew Mirek, Kazimierz Zarzycki, Władysław Wojewoda, Zbigniew Szeląg (red.). Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera, Polska Akademia Nauk, 2006. ISBN 83-89648-38-5.

[13] Kaźmierczakowa R., Bloch-Orłowska J., Celka Z., Cwener A., Dajdok Z., Michalska-Hejduk D., Pawlikowski P., Szczęśniak E., Ziarnek K.: Polska czerwona lista paprotników i roślin kwiatowych. Polish red list of pteridophytes and flowering plants. Kraków: Instytut Ochrony Przyrody Polskiej Akademii Nauk, 2016. ISBN 978-83-61191-88-9.

[rozp-14] Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 13 kwietnia 2010 r. w sprawie siedlisk przyrodniczych oraz gatunków będących przedmiotem zainteresowania Wspólnoty, a także kryteriów wyboru obszarów kwalifikujących się do uznania lub wyznaczenia jako obszary Natura 2000 (Dz. U. z 2010 r. Nr 77, poz. 510)

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]