Manieczki

Manieczki

osada
Kościół Narodzenia Najświętszej Marii Panny
Państwo	Polska
Województwo	wielkopolskie
Powiat	śremski
Gmina	Brodnica
Liczba ludności (2022)	917
Strefa numeracyjna	61
Kod pocztowy	63-112
Tablice rejestracyjne	PSE
SIMC	0580871
Położenie na mapie gminy Brodnica Manieczki
Położenie na mapie Polski Manieczki
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego Manieczki
Położenie na mapie powiatu śremskiego Manieczki
52°06′50″N 16°55′50″E

Widok dworu przed 1912

Widok dworu w 2025 r.

Zjazd okolicznych ziemian w majątku Manieczki 1 lipca 1938 r. Piąty od lewej Witold Prus-Głowacki. Z tyłu dwór w Manieczkach.

Manieczki (niem. Mansfeld, 1943-1945 Manshof) – osada (tzw. agromiasteczko) w Polsce położona w województwie wielkopolskim, w powiecie śremskim, w gminie wiejskiej Brodnica. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa poznańskiego.

Położenie

Wieś położona jest 6 km na południe od siedziby gminy w Brodnicy i 6 km na zachód od miasta powiatowego Śrem, przy drodze wojewódzkiej nr 310 (Śrem – Czempiń – Głuchowo).

Historia

Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z 1368 roku. Wówczas właścicielem był Sędziwój z Głębocka herbu Łodzia. Następnie Manieczki zostały podzielone na kilka działów, które należały do Manieckich, Grabianowskich, Chaławskich, Przylepskich, czyli do okolicznej szlachty. Kolejnym właścicielem był Maciej Kołaczkowski herbu Abdank. 21 czerwca 1781 roku majątek został sprzedany Józefowi Wybickiemu, który do Manieczek dołączył później Przylepki i Boreczek. Wybicki zamieszkiwał Manieczki z długoletnimi przerwami do swojej śmierci w 1822 r., łącznie przez około 18 lat. Przez dłuższe okresy przebywał w Warszawie oraz we Francji i Włoszech, gdzie angażował się w organizację polskich formacji wojskowych. W Manieczkach powstało wiele jego utworów literackich. Zmarł w 1822 roku w nieistniejącym już drewnianym dworku. Po jego śmierci majątkiem zarządzały jego żona Estera oraz córka Teresa.

W latach 1823–1833, na mocy prawa pruskiego, przeprowadzono w Manieczkach uwłaszczenie chłopów. Obok folwarku dworskiego zaczęły wówczas prosperować gospodarstwa chłopskie, m.in. Mateusza Banaszaka, Andrzeja Jankowiaka, Jana Marciniaka i inne.

Przez kolejne lata XIX i początku XX w. Manieczki często zmieniały właścicieli – znanych ziemian. Od 1834 r. majątek przejął Edward Rożnowski – wnuk Józefa Wybickiego, który w 1842 sprzedał majątek generałowi Dezyderemu Chłapowskiemu. W 1864 r. Chłapowscy odsprzedali go Cezaremu hr. Platerowi (ziemianin litewski, powstaniec listopadowy, kuzyn Emilii Plater). W 1871 r. Manieczki nabył Bronisław Grodzicki, który w 1894 r. pobudował obecny mansardowy dwór przeznaczony na siedzibę. Drewniany dworek Wybickiego spłonął ok. 1835 r. Grodzicki wzniósł wpierw niewielki budynek na skraju parku, blisko szosy. Z czasem rozbudowywał go w stylu barokowego staropolskiego dworu. Pod koniec XIX w. zmienił się układ zabudowy wsi. Droga, która wcześniej łączyła się z aleją dojazdową do dworu, oddzielona została od założenia dworskiego szosą i linią kolejową Czempiń – Jarocin. Sprawy rodzinne Grodzickiego spowodowały, że sprzedał Manieczki w 1905 r. Antoniemu von Graeve z Borku. W 1908 r. majątek nabył Zdzisław Okrza-Brzeski.

Częste zmiany właścicieli przerwał, kupując podupadający już majątek Manieczki, w 1918 r. Wincenty Głowacki herbu Prus (1864–1926). Głowacki był wtedy doświadczonym zarządcą dóbr hr. Żółtowskich w Godurowie i dzierżawcą w Strzelcach Wielkich oraz Zbrudzewie. Majątek Manieczki liczył wtedy ok. 570 ha (oprócz samych Manieczek obejmował również Szymanowo i Boreczek).

Wincenty z żoną Zofią z Echaustów, a następnie ich syn Witold Prus-Głowacki (1902–1955), gospodarzyli w Manieczkach do 1939 r. Zorganizowali nowoczesne wielobranżowe przedsiębiorstwo rolne, na miarę XX w. Wprowadzili badanie gleb, płodozmian, współpracę z uczelniami rolniczymi w zakresie nasiennictwa i hodowli zwierząt, nowoczesne nawożenie, melioracje, umaszynowienie itp. W majątku działały gorzelnia i cegielnia.

Konie z Manieczek (tzw. „remonty”) zasilały armię w wojnie polsko-bolszewickiej i w latach następnych. Witold Prus-Głowacki uczestniczył w powstaniu wielkopolskim i kampanii 1919 w 15 Pułku Ułanów Poznańskich. Był prezesem kółka rolniczego w Brodnicy, organizował praktyki rolnicze, szkolenia z hodowli i doświadczalnictwa. Był instruktorem paramilitarnych członków śremskiej organizacji „Krakusów”.

Gdy 26 lutego 1927 r. Sejm ustanowił „Mazurek Dąbrowskiego” Hymnem Polski, stało się to okazją do corocznych upamiętnień w kaplicy Wybickiego i parku.

Po wybuchu II wojny światowej w 1939 r. Głowaccy zostali wysiedleni przez Niemców do Generalnej Guberni. Witold znalazł się na liście Gestapo do rozstrzelania, ale przypadkiem uniknął egzekucji. Uczestniczył w kampanii wrześniowej, m.in. w bitwie nad Bzurą.

Manieczki dostały się w ręce barona Wolfganga von Fircks, który otrzymał je w darze od Himmlera za zasługi na froncie polsko-niemieckim oraz za zasługi jego syna, Ottona von Fircksa. Otto von Fircks był szefem powiatowego sztabu SS ds. wysiedleń w Gnieźnie, a następnie zajmował się akcją kolonizacyjną Heim ins Reich z ramienia Centrali Przesiedleńczej w Łodzi (niem. SS-Ansiedlungsstab Litzmannstadt).

W 1945 r. w wyniku politycznie motywowanej nacjonalizacji, gospodarstwo Manieczki – jak tysiące innych majątków prywatnych – wraz z parkiem i dworem przekształcono bez żadnych odszkodowań w państwowe gospodarstwo rolne. Dawnemu właścicielowi nie wolno było pojawiać się bliżej niż 50 km od swego majątku. W lipcu 1960 roku utworzono tu pierwszy w Polsce kombinat PGR – „Kombinat Państwowych Gospodarstw Rolnych »Manieczki«”, obejmującego kilkadziesiąt majątków o łącznej powierzchni ok. 4700 ha. Kombinat, dzięki ministerialnym dotacjom oraz zarządzaniu dyrektora, inż. Jana Baiera i jego kadry, od 1978 r. uznawany był za jeden z dwóch wzorowych dla pozostałych PGR-ów (także w innych krajach socjalistycznych). Jednocześnie wieś się rozbudowywała: powstały liczne nowe bloki mieszkalne oraz budynki użyteczności publicznej (szkoła, dom kultury, placówki handlowe). W 1993 roku na skutek bankructwa PGR-ów, zasoby kombinatu wraz z parkiem i dworem w Manieczkach przejęła Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa, która przekształciła je w „Gospodarstwo Rolne Skarbu Państwa »Manieczki«”, a w 1994 roku zostały sprywatyzowane pod nazwą „Kombinat Rolno-Przemysłowy »Manieczki «Sp. z o.o.”. Za mit uznano tzw. „Dworek Wybickiego” w którym – jak przez wiele lat głosiła tablica – „autor Hymnu żył i tworzył”. Do 2006 r. w dworku funkcjonowało Muzeum Wybickiego oraz Stowarzyszenie Mazurka Dąbrowskiego.

Po ponad 20 latach spraw sądowych w 2012 r. sąd orzekł, że przejęcie parku i dworu na cele tzw. reformy rolnej przez państwo, było niezgodne z samym prawem tej reformy i nieruchomość zwrócono spadkobiercom Głowackich. Jednak użytkowanie popadających w ruinę obiektów (bez dochodów z użytkowania ziemi) wiązało się z irracjonalnymi kosztami i odsprzedali oni park i dwór w 2014 r. rozwijającemu się rolnemu przedsiębiorstwu prywatnemu, z założeniem na powolną rewitalizację. Natomiast większość zasobów gospodarczych przejęła na własność lub dzierżawi spółka „Kombinat Rolno-Przemysłowy »Manieczki« Sp. z o.o.”.

Zabytki

Zabytkiem prawnie chronionym jest zespół dworski, składający się z:

• dworu z 1894 (nr rej.: 2187/A z 17.04.1990), z mansardowym dachem i nowszym przedsionkiem z 1912, w latach 1978–2006 mieściło się w nim Muzeum Józefa Wybickiego oraz Oddział Wielkopolski Miłośników Tradycji Mazurka Dąbrowskiego; przed wejściem znajduje się głaz z tablicą z okazji 205. rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 maja,
• kaplicy pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny z 1786 (nr rej.: 849/A z 16.02.1970), w kształcie rotundy, wystawionej przez Józefa Wybickiego,
• parku krajobrazowego z połowy XVIII w. (nr rej.: 347/A z 29.10.1968), o obecnej powierzchni 6,51 ha, w nim: dwie lipy drobnolistne o obwodzie 290 i 300 cm, głaz z tablicą z okazji 218. rocznicy urodzin twórcy hymnu narodowego, popiersie Wybickiego projektu Grzegorza Kowalskiego, dwie kolumny z tablicą z 1766 upamiętniają pojedynek o dziewczynę dwóch braci Kołaczkowskich.

Przy drodze do Krzyżanowa położony jest kopiec zwieńczony słupem z figurą Matki Boskiej, według tradycji kryje on prochy powstańców z 1848 i 1863.

Religia

Od co najmniej XVII w. Manieczki należały do parafii w Brodnicy. Od 2010 r. należą do parafii św. Barbary Jaszkowo - Manieczki. We wsi znajduje się kościół Narodzenia Najświętszej Marii Panny z 1990 r., nawiązujący do pobliskiej kaplicy-rotundy, projektu Zygmunta Lutomskiego i Henryka Wiercińskiego. Msze św. są w dni powszednie o 18:00, w niedziele i święta o 8:00 i 11:00.

Szkolnictwo

W Manieczkach funkcjonuje Zespół Szkolno-Przedszkolny w skład którego wchodzą: Szkoła Podstawowa im. gen. J. Wybickiego przy ul. Szkolnej 6 i Przedszkole przy ul. Działkowej 2.

Transport

Manieczki leżą przy drodze wojewódzkiej nr 310 (Śrem – Czempiń – Głuchowo). We wsi znajduje się skrzyżowanie z drogą powiatową nr 4064P do Przylepek oraz lokalnymi do Krzyżanowa i Boreczka.

Dawniej przez wieś przebiegała linia kolejowa nr 369 Mieszków – Czempiń powstała w 1885 r. Obecnie odcinek Śrem – Mieszków jest nieczynny i nieprzejezdny od 1995 r. Pozostał nieczynny przystanek kolejowy Manieczki.

Rozrywka i kultura

W miejscowości znajduje się klub muzyczny Ekwador.

Bibliografia

• MariaM. Strzałko MariaM., PawełP. Anders PawełP., Manieczki, Poznań: Wydawnictwo WBP, 1997, ISBN 978-83-85811-46-6, ISBN 83-85811-46-X, OCLC 68650686 [dostęp 2025-12-01] [zarchiwizowane]  (pol.).
• AgnieszkaA. Łuczak AgnieszkaA., Utracone decorum: grabież dóbr kultury z majątków ziemiaństwa polskiego w Wielkopolsce w czasie okupacji niemieckiej w latach 1939-1945, Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2011, ISBN 978-83-7629-246-5, ISBN 83-7629-246-3, OCLC 802147015 [dostęp 2025-12-04] [zarchiwizowane]  (pol.).
• AgnieszkaA. Łuczak AgnieszkaA., Polscy ziemianie. Szkice o losach i dziedzictwie., Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej - Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2020, ISBN 978-83-8229-055-4, ISBN 83-8229-055-8, OCLC 1284865819  (pol.).

Linki zewnętrzne

• Dwór w Manieczkach
• Dwór w Manieczkach (UAM). staff.amu.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-05-06)].
• Zespół Szkolno-Przedszkolny w Manieczkach