Czempiń

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Czempiń
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Kościół pw. św. Michała Archanioła
Herb
Herb
Państwo  Polska
Województwo  wielkopolskie
Powiat kościański
Gmina Czempiń
Prawa miejskie przed 1399
Burmistrz Konrad Malicki
Powierzchnia 3,32[1] km²
Wysokość 71 m n.p.m.
Populacja (30.06.2016)
• liczba ludności
• gęstość

5321[2]
1602,7 os./km²
Strefa numeracyjna (+48) 61
Kod pocztowy 64-020
Tablice rejestracyjne PKS
Położenie na mapie gminy Czempiń
Mapa lokalizacyjna gminy Czempiń
Czempiń
Czempiń
Położenie na mapie powiatu kościańskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu kościańskiego
Czempiń
Czempiń
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa wielkopolskiego
Czempiń
Czempiń
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Czempiń
Czempiń
Ziemia52°08′34,20″N 16°45′32,94″E/52,142833 16,759150
TERC (TERYT) 3011024
SIMC 0970537
Urząd miejski
ul. 24 Stycznia 25
64-020 Czempiń
Strona internetowa
Rynek, pierzeja północna

Czempiń (niem. Tschempin, 1940–1945 Karlshausen) – miasto w woj. wielkopolskim, w powiecie kościańskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Czempiń.

Czempiń uzyskał lokację miejską przed 1399 rokiem[3]. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. poznańskiego. Przez gminę przebiegają ważne szlaki komunikacyjne między innymi linia kolejowa łącząca Poznań z Wrocławiem i droga krajowa nr 5 z Gdańska przez Poznań, Wrocław do Pragi. Na terenie Czempinia ma swoją siedzibę jedyna tego rodzaju w Polsce stacja badawcza Polskiego Związku Łowieckiego. Jego działalność opiera się na hodowli i leczeniu ptaków drapieżnych. Prowadzone są tutaj również zakrojone na szeroką skalę badania nad zwierzyną. Związek ten zajmuje się również organizacją szkoleń dla myśliwych.

Według danych z 31 marca 2011 miasto liczyło 5232 mieszkańców[4].

Na szczególną uwagę w Czempiniu zasługują: zespół pałacowy wraz z parkiem krajobrazowym (z 1729) oraz kościoły – pw. Apostołów Szymona i Judy (z 1782 r.) oraz parafialny pw. św. Michała Archanioła (z 1899).

Klub Sportowy Helios Czempiń rok zał. 1922. Sekcja piłkarska (A klasa oraz juniorzy Starsi) oraz sekcja tenisa stołowego – 2 liga.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Nazwa miejscowości pochodzi od nazwiska kmiecego Czempa. Czempiń pierwotnie był osadą targową założoną wokół owalnego placu na gruntach wsi Wielki Piechanin (Piechynin), którą kroniki wymieniają w 1387. Data lokacji miasta nie jest znana, w 1401 Piechanino jest wymieniane już jako miasto z którego pochodziła Stachna, mieszczka piechynińska[5].

W 1403 po raz pierwszy równolegle pojawiła się nazwa Czempiń (Czempino), od 1459 stała się oficjalną nazwą miasta. Jako miasto prywatne w I połowie XV w. stanowiło własność Szamotulskich, w latach 1446-1470 Bnińskich, a od 1470 do 1575 Górków[6]. W 1458 Czempiń wystawił 3 pieszych na wyprawę krzyżacką. W 1510 w mieście było osiem karczm i dwa młyny. W 1561 ówczesny starosta wałecki i wojewoda poznański Stanisław Górka ostatecznie potwierdził prawa miejskie Czempinia. Ze względu na urodzajne ziemie miasto od początków swego istnienia miało charakter rolniczy.

Nadany Czempiniowi przywilej urządzania targów w każdy czwartek i 4 jarmarków rocznie zatwierdzony przez króla Zygmunta Augusta w dokumencie z 10 stycznia 1562 w Łomży, wpłynął pozytywnie na rozwój handlu i rzemiosła. W 1580 powstał pierwszy cech rzemieślniczy, był to cech piwowarów, w 1607 powstał cech kuśnierzy, a w 1611 szewski. Do 1601 właścicielami byli Malechowscy, następnie klucz czempiński nabyli Szołdrscy. Z 1662 pochodzi zapis o istnieniu szpitala. W 1697 znaczną część miasta zniszczył pożar, w latach 1708, 1709 i 1710 liczbę mieszkańców dziesiątkowały zarazy. W II połowie XVIII w. w Czempiniu rozwija się przemysł płócienniczy, powstają cechy kołodziejów, stelmachów, stolarzy, bednarzy i cieśli (1739), płócienników (1748), rzeźników (1754), krawców (1766) oraz młynarzy (1784). W 1793 miasto znalazło się pod panowaniem pruskim, liczyło 608 mieszkańców zamieszkujących 101 domów[5].

Od początku istnienia miasto przez kilka wieków był posiadłością rodu Górków. Po śmierci ostatniego potomka rodziny wojewody poznańskiego Stanisława Górki miejscowość nabyli Szołdrscy. Ostatnim posiadaczem był Wiktor Szołdrski, który był właścicielem miasta aż do roku 1820 kiedy splajtował utraciwszy 3 milionowy majątek przejęty przez rodzinę niemiecką von Delhaes[7]. Do końca XVIII wieku miejscowość leżała początkowo w Królestwie Polskim, a po Unii lubelskiej w Rzeczpospolitej Obojga Narodów.

Okres zaborów[edytuj | edytuj kod]

W wyniku rozbiorów Polski miejscowość włączona została do zaboru pruskiego. Na terenie zaboru utworzono Wielkie Księstwo Poznańskie. W 1811 roku w miejscowości znajdowało się 113 domostw z 820 mieszkańcami, w 1837 liczba ludności wzrosła do 1175[7]. W 1846 klucz czempiński nabyła niemiecka rodzina von Delhaes[6].

W 1840 w mieście miał miejsce drugi ogromny pożar, który zniszczył m.in. ratusz i kramy rzeźnicze zajmujące środek rynku. Po pożarze miasto zostało odbudowane jako ośrodek rzemiosła, powstał duży zakład kotlarski, fabryka cykorii i mleczarnia[6].

W 1856 wybudowano linię kolejową łączącą Poznań z Kościanem, natomiast w 1885 Czempiń zyskał połączenie drogą kolejową ze Śremem. Było to początkiem rozwoju przemysłu tak w Czempiniu, jak i na terenach przylegających do niego.

W drugiej połowie XIX wieku miejscowość wymienia Słownik geograficzny Królestwa Polskiego podając, że w mieście znajdowały się: siedziba komisarza obwodowego policji, apteka, stacja telegraficzna i pocztowa, gościniec (hotel) oraz miejska kilkuklasowa szkoła elementarna. W mieście była również stała obecność lekarska, a do Śremu regularnie kursował omnibus. Istniała tu także stacja poznańsko-wrocławskiej kolei żelaznej biegnącej z Poznania do Wrocławia. W Czempiniu znajdowało się wówczas 139 domostw, w których mieszkało 1997 mieszkańców w tym: 1357 wyznania katolickiego i narodowości polskiej, a także 410 ewangelików oraz 230 osób wyznających judaizm. Mieszkańcy zajmowali się rolnictwem, hodowlą bydła oraz handlem, a w mieście organizowano 4 jarmarki rocznie[7]. W latach 1895–1899 na miejscu wcześniejszego, neoromańskiego kościoła z wysoką wieżą zostaje wybudowany kościół pw. św. Michała Archanioła, natomiast w 1906 w Czempiniu powstał Bank Ludowy, obecnie Bank Spółdzielczy.

Okres II RP[edytuj | edytuj kod]

W latach 1918-1919 mieszkańcy służyli ochotniczo w powstaniu wielkopolskim. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości Czempiń wszedł w skład II Rzeczpospolitej. Stał się wówczas miastem usługowo-handlowym, działała tu fabryka tlenu i młyn elektryczny.

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Podczas II wojny światowej miasto zostało włączone do III Rzeszy. Na terenie Wielkopolski niemieccy naziści urządzili tzw. Kraj Warty. Polacy mieszkający w miejscowości zostali wysiedleni do Generalnego Gubernatorstwa, a hitlerowcy urządzili w mieście obóz pracy przymusowej dla ok. 4000 więźniów.

Okres powojenny[edytuj | edytuj kod]

Po 1945 powstało osiem zakładów przemysłowych i czterdzieści jeden warsztatów rzemieślniczych[5]. W 1959 powstała Stacja Doświadczalna Polskiego Związku Łowieckiego prowadząca doświadczenia w zakresie hodowli kuropatw, saren i zajęcy w gospodarstwie łowieckim o powierzchni 15 tys. ha[8].

Herb Czempinia[edytuj | edytuj kod]

Nie ma dokumentu, który mógłby zaświadczyć skąd on się wziął. Według jednej z hipotez, znak pnia mógł się znaleźć w herbie wzięty ze słów pieśni ludowej Koło Czempinia rosła brzezina, a trzy łucznicze strzały z faktu historycznego, że miasto zobowiązane było wysłać trzech zbrojnych na wojnę z Krzyżakami w 1458. Natomiast znak łodzi może pochodzić stąd, że wieloletni właściciele Czempinia – Szołdrscy – mieli w herbie łódź. Według jeszcze innej hipotezy herb Czempinia składa się z dwóch elementów; drzewa symbolizującego życie oraz trzech strzał nawiązujących do czasów wojen z Zakonem Krzyżackim. Podczas okupacji niemieckiej w październiku 1939 Niemcy wprowadzili dla miasta okupacyjną nazwę nazistowską Karlshausen.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

  • Piramida wieku mieszkańców Czempinia w 2014 roku[2].


Piramida wieku Czempin.png

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Pałac Ludwika Szołdrskiego
  • Barokowy pałac wybudowany na planie prostokąta o bogatym wystroju architektonicznym, który od ok. 1698 był własnością rodziny Szołdrskich. Zbudował go kasztelan biechowski Andrzej Szołdrski przypuszczalnie z powodu ślubu swojego syna Ludwika z Marianną Unrużanką z Kargowej w 1698 roku. Powstanie pałacu datowane jest na początek XVIII wieku. W 1709 pałac został spalony przez wojska szwedzkie. W latach 1729–1739 wyremontowany przez Ludwika Szołdrskiego i rozbudowany o nowa klatkę schodową i pilastrowanie na elewacji oraz nowe szczyty. Na attyce umieszczono wtedy rzeźby symbolizujące cztery strony świata oraz dodano kolumny przy wejściu głównym. Budynek główny od północy połączony był galerią z oficyną. Po południowej stronie symetryczna galeria prowadziła do niezachowanej wieży z bramą wychodzącą w kierunku folwarku. Po śmierci Wiktora Szołdrskiego (wnuka Władysława) zaborczy rząd pruski nie dopuścił do dziedziczenia majątku przez rody polskie, dlatego drogą licytacji zakupił pałac w 1847 roku August Delhaes. W 1900 roku dodano taras od frontu i balkon od ogrodu, a w 1904 roku przebudowano wnętrza pałacu w stylu secesyjnym[9]. W latach 1975–1986 pałac został gruntownie odnowiony. W dobrze utrzymanym parku krajobrazowym z XVIII w. liczne pomniki przyrody. Obecnie pałac jest własnością prywatną.
  • Kościół pw. św. Michała Archanioła (1895–1899).
  • Barokowo-klasycystyczna kaplica pałacowa Apostołów Szymona i Judy oraz Najświętszej Marii Panny Częstochowskiej z 1782, wieża z XIX w.

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Ludzie związani z Czempiniem[edytuj | edytuj kod]

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Dane Głównego Urzędu Statystycznego: Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2008 r.). [dostęp 3.10.2009].
  2. a b Czempiń polskawliczbach.pl, w oparciu o dane GUS.
  3. Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 26-27.
  4. Ludność w gminach. Stan w dniu 31 marca 2011 r. – wyniki spisu ludności i mieszkań 2011 r.. GUS. [dostęp 2012-08-07].
  5. a b c Miasta polskie w Tysiącleciu, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich Wrocław–Warszawa–Kraków 1967, t. II, s. 217-218
  6. a b c „Dawny powiat kościański” Katalog zabytków sztuki w Polsce tom V pod redakcją Teresy Ruszczyńskiej i Anieli Sławskiej Zeszyt 10 Polska Akademia Nauk Instytut Sztuki Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe Warszawa 1980 s. 24-25 ​ISBN 83-221-0120-1
  7. a b c Czempin w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. T. I: Aa – Dereneczna. Warszawa 1880.
  8. Słownik geograficzno-krajoznawczy Polski, Elżbieta Bajkiewicz-Grabowska (red.), Iwona Swenson (red.), Zofia Aleksandrowicz, Warszawa: PWN, 1998, s. 112, ISBN 83-01-12677-9, OCLC 830195866.
  9. Ewa Kręglewska-Foksowicz „Barokowe Rezydencje w Wielkopolsce”, Poznań 1982, s.40-45
  10. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2018-10-08].
  11. Umowa o współpracy partnerskiej. Urząd Gminy Czempiń, 14 czerwca 2008. [dostęp 6 czerwca 2014].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]