Michaił Arcybaszew

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Michaił Arcybaszew
Михаил Петрович Арцыбашев
Michaił Arcybaszew
Data i miejsce urodzenia 5 listopada 1878
Izjum, gubernia charkowska, Imperium Rosyjskie
Data i miejsce śmierci 3 marca 1927
Warszawa, Polska
Zawód pisarz, dramaturg, publicysta
Narodowość rosyjska

Michaił Piotrowicz Arcybaszew, ros. Михаил Петрович Арцыбашев (ur. 5 listopada 1878 w Izjumie lub w chutorze Dobrosławowka w guberni charkowskiej, zm. 3 marca 1927 w Warszawie) – rosyjski, a następnie emigracyjny pisarz, dramaturg i publicysta.

Życie i twórczość[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w zubożałej rodzinie szlacheckiej. Wcześnie stracił matkę, w dzieciństwie wiele chorował (m.in. na gruźlicę), co wpłynęło zapewne na próbę samobójstwa w wieku 16 lat. Od 1895 r. pracował jako kancelista w urzędzie ziemskim. W latach 1897-1898 uczył się w Szkole Malarstwa i Rysunku w Charkowie. W 1898 r. przeprowadził się do Petersburga, gdzie bez powodzenia próbował wstąpić na Akademię Sztuk Pięknych, gdyż nie ukończył nauki w gimnazjum. Pozostał w mieście, zarabiając na życie rysowaniem karykatur do bulwarowej prasy i pisaniem krótkich opowiadań satyrycznych. Uprawiał też hazard.

W 1901 r. miał miejsce jego debiut literacki. Napisał opowiadanie pt. Pasza Tumanow, przesiąknięte ideami głoszonymi przez Lwa Tołstoja. W kolejnych opowiadaniach M.P. Arcybaszewa (m.in. Подпрапорщик Гололобов, Кровь, Смерть Ланде) również zaznaczył się silny wpływ późnej twórczości L.N. Tołstoja. Pod wpływem wystąpień rewolucyjnych 1905 r. w twórczości M.P. Arcybaszewa pojawiły się wątki katastroficzne – człowiek jest w zamyśle pisarza jednocześnie twórcą historii i jej ofiarą (m.in. opowiadania pt. На белом снегу, Кровавое пятно, Мужик и барин, В деревне, powieść pt. Человеческая волна).

W 1907 r. M.P. Arcybaszew wydał pierwszą większą powieść pt. Sanin. Powieść ta wywołała żarliwe polemiki – przeciwnicy zarzucali jej aspołeczność, nieobyczajność, nadmierny hedonizm, bulwarowość, a wręcz oskarżali o „pornografię”. Zarzuty te, z dzisiejszego punktu widzenia mało zrozumiałe, odzwierciedlają nastroje społeczeństwa rosyjskiego początków XX wieku. Chodziło głównie o konflikt indywiduum i społeczeństwa – główny bohater ma prawo do podporządkowania sobie interesów społecznych w imię „wyższych” interesów osobistych. Podobne kontrowersje wzbudzały atakujące tradycyjną moralność i stosunki społeczne sztuki teatralne M.P. Arcybaszewa.

Po 1910 r. opracacował on koncepcję „eklezjaztyzmu”, czyli syntezy idei biblijnej Księgi Koheleta z ideami Fryderyka Nietzschego, Arthura Schopenhauera, Karla Roberta Eduarda von Hartmanna i Henri Bergsona. Według M.P. Arcybaszewa cel życiowy człowieka jest pozorny; życie – cykl cierpień, kończy się „czarną dziurą”, czyli niebytem. Znalazło to odbicie w jego artykułach publikowanych w czasopismach rosyjskich. Koncepcja „eklezjaztyzmu” uwidoczniła się w powieści pt. У последней черты.

Szczytowym osiągnięciem literackim tego okresu była powieść pt. Женщина, стоящая посреди, która została opublikowana w 1915 roku. Stanowiła ona gorzko ironiczne pożegnanie z jednym z ulubionych „motywów” literatury rosyjskiej XIX w. – „turgieniewskim” dziewczęciem. Pisarz jak gdyby powrócił w niej do pierwocin swojej twórczości literackiej, tj. potwierdzenia najwyższego moralnego prawa wszechświata.

Okres I wojny światowej i rewolucję bolszewicką 1917 r. M.P. Arcybaszew uznał za katastrofę. Latem 1923 r. opuścił Rosję i wyjechał do Warszawy, gdzie mieszkał aż do śmierci. Na emigrację wybrał Polskę, gdyż jego matka była pochodzenia polskiego. W okresie warszawskim zajmował się publicystyką, w której m.in. pisał o kulisach rewolucji w Rosji. Pisał artykuły do gazety „За свободу!”, które zostały zebrane w książce pt. Записки писателя. Pośmiertnie wyszła jego kolejna powieść pt. Черемуха. Pochowany został na cmentarzu prawosławnym na warszawskiej Woli.

Dzieła wydane po polsku[edytuj | edytuj kod]

  • 1908Nowele, przeł. Wanda Bruner i Władysław Wróblewski
  • 1909Śmierć Landego, przeł. Wacława Kiślańska
  • 1914Życie a śmierć, przeł. anonim (M.Ś.)
  • 1920Sanin, przeł. Stanisław Lack
  • 1927Robotnik Szewyrew, przeł. Wacław Kietlicz-Wojnacki
  • 1930 (około) – Miljony, przeł. Julian Tuwim

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • M.P. Lepiochin, A.W. Czancew, Арцыбашев Михаил Петрович, [w:] Русские писатели 1800–1917. Биографический словарь, t. 1: А-G, 1992
  • Русская литература XX века. Прозаики, поэты, драматурги. Биобиблиографический словарь, t. 1, 2005

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]