Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Российская Советская Федеративная Социалистическая Республика

Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka

Republika Rosyjska 1917-1991 Rosja
Flaga Rosyjskiej FSRR
Godło Rosyjskiej FSRR
Flaga Rosyjskiej FSRR Godło Rosyjskiej FSRR
Dewiza: Пролетарии всех стран, соединяйтесь!
(Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się!)
Hymn: Robotnicza Marsylianka (1917-1918)
Międzynarodówka (1918-1944)
Hymn ZSRR (1944-1990)
Pieśń Patriotyczna (1990-1991)
Stolica Moskwa
Powierzchnia
 • całkowita

17 075 200 km²
Liczba ludności ()
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia

147 386 000
8,6 osób/km²
Data powstania 7 listopada 1917
Data likwidacji 12 grudnia 1991
Mapa Rosyjskiej FSRR

Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka, RFSRR (ros. Российская Советская Федеративная Социалистическая Республика, РСФСР); potocznie Rosja Radziecka – w latach 1917-1922 niepodległe państwo; w latach 1922-1991 jedna z 15 republik Związku Radzieckiego, największa powierzchniowo i ludnościowo.

Rosja Radziecka powstała jako państwo w 1917 roku, 10 lipca 1918 jej najwyższa władza – V Wszechrosyjski Zjazd Rad przyjęła konstytucję[1]. W wyniku porozumienia z 30 grudnia 1922 stała się jedną z czterech części składowych ZSRR i pozostała nią aż do rozwiązania Związku umową z 8 grudnia 1991 roku.

Związek republik radzieckich w skład której weszła Rosyjska FSRR oraz wcześnie kontrolowane, lecz formalnie niepodległe: Kazaska SRR, Kirgiska SRR, Białoruska SRR, Zakaukaska FSRR i Ukraińska SRR, powołano do życia 30 grudnia 1922. Wraz z tym momentem RFSRR przestała być suwerennym podmiotem prawa międzynarodowego. Stała się jedną z wielu republik Związku Radzieckiego, na którego to organy przeszła większość władzy państwowej.

W grudniu 1991 roku RFSRR weszła w skład Federacji Rosyjskiej, która zachowała ciągłość prawną z ZSRR (przykładem tego jest chociażby stałe miejsce w Radzie Bezpieczeństwa ONZ czy własność obiektów dyplomatycznych).

Stolicą RFSRR był przez parę miesięcy Piotrogród, w 1918 roku przeniesiono ją do Moskwy.

Formalnym szefem państwa było Prezydium Rady Najwyższej RFSRR, funkcję szefa rządu pełnił przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych RFSRR (do 1946 roku), a później przewodniczący Rady Ministrów RFSRR. Faktyczna władza była skupiona w rękach sekretarza generalnego RKP(b), WKP(b) i KPZR.

Jako odrębne państwo[edytuj | edytuj kod]

Rewolucja październikowa[edytuj | edytuj kod]

Gdy 24 rząd podjął próby zamknięcia pism bolszewickich, bolszewicy pośpiesznie zorganizowali naradę na której zdecydowano o wcześniejszym wybuchu szykowanej już wcześniej rewolucji. Sygnałem do zrywu miał być wystrzał artyleryjski z krążownika Aurora[2]. Z 24 na 25 lutego oddziały Gwardii Czerwonej i wojskowi, którzy opowiedzieli się po stronie bolszewików zajęli m.in. dworzec i elektrownię centralną w Piotrogrodzie. Na wieść o rewolucji z miasta z pomocą Stanów Zjednoczonych uciekł premier Rządu Tymczasowego[3]. 25 października wydano odezwę „Do robotników, żołnierzy i chłopów” w której bolszewicy poinformowali o likwidacji Rządu Tymczasowego[4].

26 utworzono Radę Komisarzy Ludowych składającą się tylko z działaczy bolszewickich. Pozostałe ugrupowania socjalistów – mienszewicy i prawicowi eserzy oskarżyli bolszewików o hipokryzję, twierdzili oni iż kryzys w Rosji rozwiązać należy metodami pokojowymi. W proteście przeciwko radykalnym działaniom leninistów, mienszewicy i eserowcy wycofali się z obrad II Zjazdu Rad i wraz z kadetami utworzyli Komitet Ocalenia Ojczyzny i Rewolucji. Za sojuszem z bolszewikami opowiedzieli się tylko lewicowi eserowcy którzy w grudniu założyli nową partię która zdobyła swoich reprezentantów w Radzie Komisarzy Ludowych[5]. Na Zjeździe zniesiono karę śmierci na froncie i przekazano władzę w terenie w ręce rad. Bolszewicy i lewicowi eserowcy utworzyli wspólny Ogólnorosyjski Centralny Komitet Wykonawczy składający się z 101 członków (62 bolszewików i 29 eserowców lewicowych)[6].

W ciągu jednego roku czerwoni wydali szereg dekretów, wprowadzały one kontrolę robotniczą (nad przedsiębiorstwami), ośmiogodzinny dzień pracy, proklamowały suwerenność narodów dawnego Imperium, nacjonalizowały banki, znosiły rangi cywilne i stany, wprowadzały rozwody, oddzielały państwo i edukację od cerkwi. Utworzono również Armię Czerwoną[7].

Bolszewicy próbowali zawrzeć blok z lewicą eserowską. Próby zawarcia sojuszu ostatecznie załamało powstanie lewicowych eserowców.

 Osobny artykuł: Traktat brzeski.

3 marca 1918 w Brześciu podpisano traktat pokojowy między między Trójprzymierzem a RFSRR kończący wojnę światową na wschodzie.

Wojna domowa[edytuj | edytuj kod]

 Osobne artykuły: Wojna domowa w RosjiBiali (Rosja).

Głównym przeciwnikiem bolszewików, czyli czerwonych byli biali[8]. Biała Armia reprezentowała rosyjski nacjonalizm[9]. Biali zwalczali separatystów którzy chcieli utworzyć państwa narodowe i domagali się odbudowy carstwa i imperium[10].

W 1921 roku RFSRR przeprowadziła interwencje w w Gruzji, Armenii i Azerbejdżanie.

W 1921 roku Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka pomogła mongolskim rewolucjonistom walczącym przeciwko siłom Bogda Chana, białogwardzistom barona Ungerna-Sternberga i wojskom Republiki Chińskiej. Rewolucjoniści wsparci przez Rosjan powołali Tymczasowy Rząd Ludowy na czele którego stanął Damdin Suche Bator. W czerwcu 1921 siły bolszewickie w sile 10 100 żołnierzy, 20 dział i 4 samolotów wkroczyły do kraju. Oddziały barona zmuszone zostały do wycofania się z kraju[11]. Zwycięzcy rewolucjoniści utworzyli Mongolską Republikę Ludową na czele z Mongolską Partią Ludowo-Rewolucyjną.

W 1921 roku z kolei powstała Tuwińska Republika Ludowa.

Wojna polsko-bolszewicka[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Wojna polsko-bolszewicka.

Przywódca Polski, Józef Piłsudski podjął się zajęcia Wilna co było równoznaczne z wypowiedzeniem wojny Rosji. Do walk doszło w lutym 1919[12].

W 1920 roku Piłsudski nakazał zająć Kijów, tym razem Polskę wsparła Armia Czynna URL[13]. Z początkiem czerwca kontrofensywa rosyjska zmusiła wojska polskie do wycofania się z Kijowa, którego niewielkie oddziały ukraińskie Petlury nie były w stanie same utrzymać. Wojska polskie opuściły Kijów w dniu 13 czerwca. W odpowiedzi na wyprawę bolszewicy zorganizowali kontrofensywy w stronę Warszawy.

Bitwa warszawska 1920 trwała od 13 do 25 sierpnia. Bitwa zakończyła się pełnym powodzeniem Polski. Decydującą bitwą okazała się bitwa nad Niemnem które okazała się zwycięstwem Polski. Wojna zakończyła 12 października tego samego roku. Stan wojny między zakończył traktat ryski z 1921 roku[14].

Polityka ekonomiczna RFSRR[edytuj | edytuj kod]

Pierwszą koncepcją gospodarki przyjętej przez RFSRR był komunizm wojenny który zakładał nacjonalizację i likwidację prywatnej własności środków produkcji. Komunizm wojenny miał pełnić jedynie funkcję tymczasową[15]. Sam W. Lenin uważał że w Rosji funkcjonować powinien kapitalizm państwowy[16]. Zaprojektowany przez skrajną lewicę partii komunizm wojenny nie przyniósł spodziewanych korzyści[17].

W 1921 roku, komunizm wojenny zastąpiono dość liberalną Nową Polityką Ekonomiczną (NEP), w ramach której wprowadzono wolny handel i prywatną własność firm. NEP poskutkował szybką odbudową kraju[18]. Rząd odszedł od nacjonalizacji. W rezultacie inwestycje NEP-u w części wsparte zostały przez inwestorów zagranicznych[19].

Powstanie ZSRR[edytuj | edytuj kod]

Początkowo bolszewicy sądzili, że rewolucja rosyjska jest tylko wstępem do rewolucji światowej. Po stłumieniu ruchów rewolucyjnych (którym udało się przejściowo, zwłaszcza na Węgrzech i częściowo w Niemczech przejąć władzę), nieudanej wyprawie na Zachód (tzw. wojna polsko-bolszewicka) oraz załamaniu gospodarki rosyjskiej wskutek eksperymentów komunizmu wojennego, a także zniszczeń wojennych, bolszewicy zostali zmuszeni do zmiany kursu.

W 1921 roku wybuchł głód na Powołżu, który pochłonął 5,1 miliona ofiar. Była to największa katastrofa humanitarna w Europie od czasów czarnej śmierci[20]. Herbert Hoover, amerykański sekretarz handlu jako przewodniczący Amerykańskiej Organizacji Pomocy (American Relief Organisation) udzielił pomocy finansowej 11 milionom głodujących. Rząd bolszewicki zaoszczędzone w ten sposób fundusze przeznaczył na zakup broni za granicą[21].

Bolszewicy siłą stłumili bunty chłopskie, w tym powstanie w guberni tambowskiej pod wodzą Aleksandra Antonowa oraz powstanie marynarzy w Kronsztadzie. W czasie walk z tymi przeciwnikami Armia Czerwona straciła w latach 1921–1922 237 908 żołnierzy[22].

W 1921 wprowadzono w życie nową gospodarkę rynkową (tak zwany NEP – Nowa Polityka Ekonomiczna), ograniczono terror, zachowując jednak zasadę dyktatury partii (zwanej dyktaturą proletariatu). Jednocześnie postanowiono dokonać umocnienia państwowości. 16 kwietnia 1922 Rosja podpisała z Republiką Weimarską układ w Rapallo, co zapoczątkowało intensywną współpracę niemiecko-rosyjską[23].

Lenin wymógł przekształcenie czterech republik radzieckich: Ukrainy, Białorusi, Rosji i Federacji Zakaukaskiej w konfederację, występując przeciwko planowi Stalina włączenia pozostałych republik do RSFSR jako republik autonomicznych. Związek republik w skład której weszła Federacja Rosyjska, Kazaska ZSRR, Kirgiska SRR, Białoruska SRR, Federacja Zakaukaska i Ukraińska SRR powołano do życia 30 grudnia 1922. Pierwszym szefem rządu ZSRR został Lenin, a funkcje nominalnej głowy państwa sprawować mieli rotacyjnie przedstawiciele wszystkich republik[24].

Terytorium[edytuj | edytuj kod]

Republika objęła ziemie dawnego Imperium Rosyjskiego, z wyjątkiem terenów, które uzyskały niepodległość i tym samym niezależność od Rosji (Polska, Litwa, Łotwa, Estonia i Finlandia), przyłączone zostały do innych państw (Besarabia) lub innych republik ZSRR (Ukraina, Białoruś, Transkaukazja). Narodom mieszkającym na terenie republiki przyznano autonomię, w zależności od liczebności grupy był to status: republiki, obwodu autonomicznego, okręgu narodowościowego (w latach 70. przemianowanych na okręgi autonomiczne) lub rejonu narodowego. Autonomię otrzymali m.in. mieszkańcy Karelii (Karelska Autonomiczna Socjalistyczna Republika Radziecka, KASRR), Tatarzy z Kazania i Krymu, Czerkiesi, Czeczeni, Dagestańczycy i Kałmucy.

W latach 1924, 1926 i 1929 sukcesywnie odłączano od RFSRR ziemie białoruskie, wcielone w skład Rosji w 1920 roku. Były to obszary guberni witebskiej, mohylewskiej oraz części smoleńskiej. RFSRR utraciła wówczas tak ważne miasta jak Połock, Witebsk, Homel i Mohylew. Nie doszły do skutku plany Stalina ponownego włączenia Połocka do RFSRR po II wojnie światowej.

W 1924 roku na terenie RFSRR utworzono Turkiestańską Autonomiczną Socjalistyczną Republikę Radziecką (TASRR), która obejmowała ziemie zamieszkane przez muzułmanów pochodzenia tureckiego, a więc m.in. dawne chanaty Buchary i Chiwy, jak również Kazachstan. Stopniowo, aż do 1936 roku ziemie te odpadały od RFSRR i przyznawano im status niezależnych republik w ramach ZSRR. Do 1936 roku utworzono 5 takich tworów terytorialnych: Turkmeńska SRR, Tadżycka SRR, Uzbecka SRR, Kirgiska SRR i Kazachska SRR.

W 1940 roku, po aneksji znacznej części wschodniej Finlandii, w Pietrozawodsku powołano do życia kolejną, 12 republikę radziecką: Karelo-Fińską SRR. Tym samym od Rosji na 16 lat odłączyła się Karelia, którą wcielono do RFSRR z powrotem w 1956 roku, tym razem wraz z miastem Wyborg, które do 1940 roku było częścią Finlandii. Po 1945 roku w skład RFSRR wszedł też jedyny fiński port na Morzu Barentsa, Pieczenga (Petsamo).

Po zwycięstwie nad Niemcami w 1945 roku do ZSRR przyłączono północną część Prus Wschodnich, z których utworzono Obwód kaliningradzki wchodzący w skład RFSRR. Jego stolicą stał się Królewiec, którego nazwę zmieniono wkrótce na Kaliningrad. Nie zrealizowano natomiast planów Stalina, by włączyć do RFSRR Kłajpedę, która pozostała przy LSRR.

Po 1945 RFSRR wzbogaciła się także o niektóre okręgi Łotwy i Estonii, oderwane od tych państw decyzją Rady Najwyższej. Chodziło wówczas o ziemie wokół miasteczka Pytałowo na Łotwie, oraz tereny wokół Narwy (Iwangorod) w Estonii, zamieszkane w większości przez ludność prawosławną.

W 1954 roku od RFSRR odłączony został Krym i przekazany przez Chruszczowa Ukraińskiej SRR, jako symbol jedności Rosji i Ukrainy w trzechsetną rocznicę ugody perejasławskiej.

Po 1955 roku zmiany terytorium RFSRR w szerszym zakresie nie były dokonywane. Doszło jedynie do niewielkich lokalnych korekt granicznych.

Flaga przyjęta na początku lat 90.

Republiki autonomiczne[edytuj | edytuj kod]

W skład Rosyjskiej FSRR wchodziły liczne republiki autonomiczne. Ich liczba zmieniała się w czasie w związku z likwidowaniem i przekształcaniem tych republik w republiki związkowe.

W latach 1962-1990 – na terenie RFSRR istniały republiki autonomiczne:

W okresach wcześniejszych w skład Rosyjskiej FSRR wchodziły także:

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Конституция (Основной Закон) Российской Социалистической Федеративной Советской Республики
  2. Paweł Chmielewski, Marian Wilk Zarys dziejów ZSRR s. 50-52.
  3. Paweł Chmielewski, Marian Wilk Zarys dziejów ZSRR s. 50-52.
  4. Paweł Chmielewski, Marian Wilk Zarys dziejów ZSRR s. 50-52.
  5. Paweł Chmielewski, Marian Wilk Zarys dziejów ZSRR s. 50-52.
  6. Paweł Chmielewski, Marian Wilk Zarys dziejów ZSRR s. 52-53.
  7. Paweł Chmielewski, Marian Wilk Zarys dziejów ZSRR s. 57-60.
  8. Kenez, Peter, „The Ideology of the White Movement,” Soviet Studies, 1980, no. 32. s. 58-83.
  9. Kenez, Peter, „The Ideology of the White Movement,” Soviet Studies, 1980, no. 32. s. 58-83.
  10. Kenez, Peter, „The Ideology of the White Movement,” Soviet Studies, 1980, no. 32. s. 58-83.
  11. Leksykon bitew świata, Wyd. Almapress, Warszawa 2004.
  12. Grzegorz Nowik, Zanim złamano Enigmę: Polski radiowywiad podczas wojny z bolszewicką Rosją 1918–1920. Wojskowe Biuro Badań Historycznych. Warszawa 2004, wyd. Oficyna Wydawnicza RYTM ISBN 83-7399-099-2.
  13. Władysław Pobóg-Malinowski: op. cit. s. 6.
  14. (Dz. U. z 1921 r. Nr 49, poz. 300)
  15. Kenez P.: Odkłamana historia Związku Radzieckiego. Warszawa: Bellona, 2006, s. 61. ISBN 9788311110311.
  16. Pipes R.: Rewolucja rosyjska. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1994, s. 535. ISBN 978-83-233-2615-1.
  17. Pipes R.: Rewolucja rosyjska. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1994, s. 562-563. ISBN 978-83-233-2615-1.
  18. Gregory, Paul R. (2004). The Political Economy of Stalinism: Evidence from the Soviet Secret Archives. Cambridge University Press. s. 218–220. ISBN 0-521-53367-8.
  19. Fitzpatrick, The Russian Revolution, s. 96.
  20. Richard Pipes, Rosja bolszewików, Warszawa 2005, s. 440-448.
  21. Tamże s. 446-448.
  22. Tamże, 399-405.
  23. Tamże, s. 459-460.
  24. WIEM, darmowa encyklopedia.