Mielerz

Mielerz (dawn. limierz, milerz; od mhd: mīler)^[1] – stos drewna gorszej jakości technicznej ułożony w kształcie kopuły, przykryty gliną, ziemią lub darnią.

W mielerzach spalano drewno z małym, kontrolowanym dostępem powietrza w celu wytworzenia węgla drzewnego w procesie suchej destylacji. Metoda ta zaczęła tracić na znaczeniu w XIX wieku. Wypalanie węgla drzewnego w mielerzach stosuje się sporadycznie do dziś, choć z ekonomicznego punktu widzenia wydajniejsze są retorty.

Wypalanie w mielerzach znane było już w okresie wpływów rzymskich I-IV w n.e., a rozpowszechniło się w czasach nowożytnych wraz z rozwojem metalurgii, która potrzebowała dużych jego ilości do wytopu metali z rud. Ze względu na użycie pochodzącego ze spalania drewna i węgla drzewnego potażu w produkcji szkła oraz konieczność opalania pieców szklarskich węglem drzewnym, huty szkła rozmieszczane były w lasach z przewagą buka^[2].

Najodpowiedniejszym gruntem pod mielerz jest grunt gliniasty z domieszką żwiru i piasku. Często nowe mielerze zakładano na wcześniejszym miejscu. Budowę mielerza rozpoczyna się przez postawienie „duszy”, czyli słupka, obok którego umieszcza się trzy u góry związane żerdzie. „Duszę” obkłada się smolnymi (przeżywiczonymi) drzazgami, korą brzozową i suchymi gałązkami. Następnie układa się drewno najczęściej jednego gatunku i zbliżonej grubości dla zapewnienie jednorodności produktu^[3]. Polana stawia się tak, by jak najszczelniej do siebie przylegały i były pochylone w stronę środkowego słupa pod kątem około 70°. Drobne luki i szczeliny wypełnia się gałęziami lub wiórami. Przy układaniu powinno się uzyskać kopulasty kształt mielerza. Następnie całość obkłada się gałęziami i wykonuje się „oponę”, czyli powłokę z darni, mchu czy liści paproci i całość przysypuje się ziemią, gliną na grubość około 30 cm, celem utrudnienia dostępu powietrza, pozostawiając jednak kilka otworów, aby pierwszy ogień objął odpowiednio dużo drewna i wytworzył wysoką temperaturę. Na koniec wyjmuje się „duszę” i pochodnią na długiej tyczce zapala się środek mielerza. Po uzyskaniu właściwego obłożenia ogniem – według oceny doświadczonego węglarza (budnika) – zasypuje się wszystkie otwory w mielerzu. Wypał musi być kontrolowany w dzień i w nocy. Dostęp powietrza reguluje się poprzez przebijanie w oponie otworów lub zasypywanie spękanych miejsc. Mielerz pracuje w zależności od wielkości i gatunku zwęglanego drewna od tygodnia do miesiąca. Drewno suche zwęgla się szybciej i daje lepszy produkt, wypalanie staranne i powolne skutkuje większą masą węgla. Miejsce po wygaszonym mielerzu nazywano mielerzyskiem^[4]. Mielerz czasem bywał zarazem smolarnią – wtedy, gdy kopułę układano z polan żywicznej sośniny.