Carstwo Rosyjskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Русское царьство
Russkoje carstwo

Carstwo Rosyjskie
Wielkie Księstwo Moskiewskie 1547–1721 Imperium Rosyjskie
Flaga Carstwa Rosyjskiego
Godło Carstwa Rosyjskiego
Flaga Carstwa Rosyjskiego Godło Carstwa Rosyjskiego
Położenie Carstwa Rosyjskiego
Konstytucja bd.
Język urzędowy rosyjski
Stolica Moskwa
Ustrój polityczny monarchia stanowa (1547-1683)
monarchia absolutna (1683-1721)
Typ państwa monarchia dziedziczna
Ostatnia głowa państwa car¹
Piotr I Wielki
Powierzchnia
 • całkowita

1547 r. - 3 mln km²,
1700 r. - 14,5 mln km²
Jednostka monetarna rubel
Utworzenie koronacja wielkiego księcia Iwana IV Groźnego na cara (wszystkiej Rusi)
16 stycznia 1547
Koronacja cara Piotra I Wielkiego na cesarza (Rosji) koronacja cara Piotra I Wielkiego na cesarza (Rosji)
22 października 1721
Religia dominująca prawosławie
Strefa czasowa UTC +3 (Moskwa)
do +12
¹ carowie rosyjscy nadal tytułowali się wielkimi książętami włodzimierskimi, twerskimi, moskiewskimi etc.
Godło Rosji
Historia Rosji
Monografie
Państwo rosyjskie
Pozostałe
Portale
Rosja • Historia
Iwan IV Groźny
Kozacy pod wodzą Jermaka zdobywają Syberię. Obraz pędzla Wasilija Surikowa namalowany w 1895
Piotr I Wielki

Carstwo Rosyjskie (ros. Русское царство[1][2][3][4], Carstwo Ruskie) – oficjalna nazwa Rosji w latach 15471721. Carstwo Rosyjskie obejmowało tereny od wschodniej Europy poprzez północną część Azji po Ocean Spokojny. Carstwo było kontynuacją Wielkiego Księstwa Moskiewskiego, istniejącego w latach 12631547. W 1547 roku odbyła się koronacja wielkiego księcia moskiewskiego Iwana IV Groźnego na „cara Wszechrusi”, co dało początek Carstwu Rosyjskiemu. W 1721 Piotr I przyjął tytuł cesarza-imperatora, dając tym samym początek Imperium Rosyjskiemu. Carowie rosyjscy nadal jednak używali (do 1917 roku) tytułów m.in. wielkich książąt włodzimierskich, twerskich i moskiewskich.

Po upadku Bizancjum i podboju Bałkanów oraz Kaukazu przez Turków Wielkie Księstwo Moskiewskie, a później Carstwo Rosyjskie stało się jedynym niepodległym państwem prawosławnym. Moskwa, jako spadkobierczyni Bizancjum aspirowała wówczas do roli stolicy świata prawosławnego, co wyrażono m.in. w teorii trzech Rzymów. W XVI w. Moskwa przezwyciężyła całkowicie rozdrobnienie feudalne Rusi trwające od XI w. W 1591 roku zostało zniesione ostatnie księstwo udzielne na Rusi.

Nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

Nazwa państwa Wielkie Księstwo Moskiewskie obowiązywała formalnie do 1547 roku, kiedy to wielki książę moskiewski Iwan IV Groźny został koronowany na cara, dając początek Carstwu Ruskiemu. Niemniej władca moskiewski Iwan III Srogi posługiwał się tytułem cara całej Rusi już w drugiej połowie XIV wieku. W 1503 roku, w traktacie kończącym wojnę litewsko-rosyjską, Wielkie Księstwo Litewskie uznało Iwana III Srogiego za władcę całej Rusi, jednak Rzeczpospolita Obojga Narodów w okresie późniejszym nie uznawała tytułu cara i cesarza Rosji. W nazewnictwie nadal używano nazwy Wielkie Księstwo Moskiewskie wobec całej Rosji. Uległo to zmianie na sejmie konwokacyjnym w 1764, gdy posłowie musieli ustąpić pod naciskiem Katarzyny II[5]. W okresie rozbiorów Rosja wykorzystała uznanie tych tytułów jako pretekst, do składania żądań terytorialnych wobec ziem ruskich należących do Rzeczypospolitej.

Historia Carstwa Ruskiego[edytuj | edytuj kod]

Polityka Wielkiego Księstwa Moskiewskiego[edytuj | edytuj kod]

W 1472 roku wielki książę moskiewski Iwan III Srogi poślubił Zofię Paleolog, bratanicę ostatniego cesarza bizantyjskiego, Konstantyna XI Dragazesa. Po upadku Cesarstwa Bizantyjskiego (1453) Wielkie Księstwo Moskiewskie zyskało na znaczeniu jako spadkobierca Bizancjum. Jako herb państwa przejęto bizantyjskiego dwugłowego orła oraz wprowadzono bizantyjski ceremoniał dworski. Aspiracje Księstwa Moskiewskiego sformułowano w tezie o Moskwie jako „trzecim Rzymie”. W 1478 roku Iwan III jako pierwszy władca posłużył się tytułem zarówno wielkiego księcia jak i cara wszystkiej Rusi, choć dopiero Iwan IV Groźny jako pierwszy rosyjski władca został koronowany na cara. Począwszy od Iwana III władcy dotychczasowego Wielkiego Księstwa dążyli do ponownego zjednoczenia całej Rusi, uważali się za spadkobierców Bizancjum i posługiwali się tytułem bizantyjskich władców „carów-cesarzy”.

Rządy Iwana IV Groźnego[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Iwan IV Groźny.

Iwan IV wstąpił na tron w wieku 17 lat. 16 stycznia 1547 przyjął tytuł Cara Wszechrusi. Oficjalny tytuł brzmiał:

«Мы, великiй государь Иванъ, Божiею милостiю царь и великiй князь всеа Русiи, Владимирскiй, Московскiй, Новгородцкiй, Псковскiй, Резанскiй, Тверскiй, Югорскiй, Пермскiй, Вятцкiй, Болгарскiй и иныхъ», później dodano «Казанскiй, Астараханскiй», «и всеа Сибирскiе земли повелитель»[6][7].

«Мy, wielki hospodar Iwan, z bożej łaski car i wielki kniaź całej Rusi, Włodzimierski, Moskiewski, Nowogrodzki, Pskowski, Riazański, Twerski, Jugorski, Permski, Wiacki, Bułgarski etc.», później dodano «Kazański, Аstrachański», «i władca całej Syberii»[6][7].

Władza carów rosyjskich do XVII wieku była ograniczona przez przywileje bojarskie, sudiebniki, Dumę bojarską i Sobór Ziemski, a w kwestiach cerkiewnych dodatkowo przez patriarchę i Święty Sobór. Rządy Iwana Groźnego doprowadziły do znacznego osłabienia pozycji bojarskiej względem monarchy i umożliwiły w okresie późniejszym wprowadzenie władzy absolutnej. W 1550 roku pod naciskiem Iwana IV Groźnego wydano nowy Sudiebnik. Zmiany polegały na wyjęciu spod jurysdykcji urzędników dzieci bojarskich, stanowiących podporę władzy carskiej. Potomkowie bojarów rosyjskich mieli odtąd podlegać jedynie carowi, który sprawował nad nimi władzę sądowniczą. W 1555 r. Iwan IV przeprowadził gruntowną reformę systemu prawnego i usprawnił administrację państwa. Rządy Iwana IV, mimo wielu reform wewnętrznych, wyniszczyły kraj. Szczególną rolę odegrała wprowadzona dla złamania opozycji bojarskiej tzw. opricznina – spowodowała ona ruinę gospodarczą znacznych obszarów Rosji.

Iwan IV prowadził politykę ekspansji. Za jego panowania Rosja zdobyła Kazań, Astrachań i zachodnią Syberię. Doprowadzono też do nawiązania kontaktów handlowych z Anglią, Holandią i innymi krajami zachodnioeuropejskimi. W 1552 zlikwidował Chanat Kazański. Uderzył też na państwo Zakonu Kawalerów Mieczowych w Inflantach zdobywając w 1558 Dorpat i Narwę, rozpoczynając wojny inflanckie. Kontynuował ekspansję Rosji na wschodnie ziemie Wielkiego Księstwa Litewskiego. W czasie wojny litewsko-rosyjskiej 1558-1570 wojska rosyjskie zdobyły m.in. Połock (1563). W 1582 zawarł rozejm w Jamie Zapolskim z królem Polski Stefanem Batorym, kończący wojnę o Inflanty toczoną z państwem polsko-litewskim.

Wielka smuta[edytuj | edytuj kod]

 Osobne artykuły: Wielka smutaDymitriady.

Po śmierci Iwana IV Groźnego carem Rosji został jego niepełnoletni syn Fiodor I. Formalnie rządy w jego imieniu sprawowała matka[8], jednakże faktyczną władzę sprawował Borys Godunow[9], który na Soborze Ziemskim został obrany carem. Po jego śmierci carem został Fiodor II Borysowicz[10]. Panował przez dwa miesiące. Został zamordowany razem z rodziną Godunowych przez agentów Dymitra Samozwańca[11]. Moskwę zajął rzekomy syn cara Dymitr Samozwaniec I. Panował przez rok, zginął na skutek antypolskiego powstania wznieconego przez ruskich bojarów. Jego następcą został Wasyl IV Szujski. Na skutek kryzysu gospodarczego w Rosji także za jego panowania doszło do wybuchu powstania chłopskiego Iwana Bołotnikowa[12]. Podczas rozruchów społecznych pojawił się Dymitr Samozwaniec II. Jego zwolennicy zbrojnie wystąpili przeciwko carowi Szujskiemu. Spowodowało to podpisanie paktu ze Szwecją i zrzeczenie się praw do Inflant. W 1609 roku Rzeczpospolita wypowiedziała wojnę Carstwu Ruskiemu. W dniu 4 lipca 1610 roku w bitwie pod Kłuszynem na drodze między Smoleńskiem a Moskwą, wojska polsko-litewskie hetmana Stanisława Żółkiewskiego rozbiły znacznie liczniejszą rosyjsko-szwedzką armię cara Szujskiego. W 1610 roku polsko-litewskie oddziały wkroczyły bez walki do Moskwy, bojarzy moskiewscy wydali obalonego wcześniej Wasyla Szujskiego Żółkiewskiemu i zaproponowali koronę carską Władysławowi IV Wazie wraz z listą warunków, m.in. przyjęciem prawosławia. Hetman Żółkiewski zawarł w imieniu królewicza umowę z bojarami i zaprzysiągł warunki elekcji pod Moskwą w dniu 27 sierpnia 1610 r. Niechęć Zygmunta III wobec przyjęcia przez syna prawosławia – co było jednym z rosyjskich warunków do objęcia tronu carskiego – przekreśliła plany powstania tzw. "unii troistej", czyli polsko-litewsko-rosyjskiej. Pomimo wcześniejszej detronizacji, 29 października 1611 roku były car Wasyl Szujski oraz jego bracia, Iwan i Dymitr byli nadal więzieni i zmuszeni do złożenia homagium, przysięgając na Zamku Królewskim w Warszawie przed Królem Polski i Wielkim Księciem Litewskim Zygmuntem III Wazą, posłuszeństwo i nienaruszalność granicy polsko-rosyjskiej oraz poddanie się po wsze czasy władzy polskiego króla.

Wydarzenia te spowodowały nasilenie się antypolskiego powstania w Rosji i zmuszenie wojsk polskich stacjonujących w Moskwie do kapitulacji. 8 grudnia idący z odsieczą król Zygmunt III Waza na wieść o poddaniu się odddziałów polsko-litewskich zawrócił swoje wojska.

W marcu 1613 r. Sobór Ziemski Carstwa Rosyjskiego, złożony z mieszczan i bojarów ruskich, a także z wolnych chłopów, wybrał na cara kniazia Michała Romanowa kończąc tym samym okres wielkiej smuty[13]. Panowanie Michała I Romanowa zapoczątkowało 304-letni okres panowania dynastii Romanowów[14]. Pod rządami Michała I Rosja zakończyła wojny ze Szwecją i wygrała wojnę moskiewską, zachowując niepodległość na mocy rozejmu w Dywilinie. W 1632 na skutek bezkrólewia w Polsce car rosyjski ponownie rozpoczął wojnę z Rzecząpospolitą, która zakończona została „pokojem wieczystym” w Polanowie.

Panowanie Aleksego I Romanowa[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Aleksy I Romanow.

Panujący w latach 1645-1676 Aleksy I Romanow doprowadził do wprowadzenia ulg podatkowych dla bojarów i kupców. Pod jego panowaniem doszło do buntu solnego. W 1654 podpisano ugodę perejasławską. Stała się ona przyczyną kolejnej wojny polsko-rosyjskiej, skutkiem której było zajęcie Smoleńska, obszaru Białorusi i części Litwy. Po zawarciu z Polską w 1656 rozejmu Carstwo Ruskie rozpoczęło wojnę ze Szwecją, zakończoną w 1658. Następnie car Rosji wznowił wojnę z Rzecząpospolitą, zakończoną w 1667 podpisaniem rozejmu w Andruszowie. W latach 16681671 miały miejsce w Rosji liczne bunty i powstania chłopskie. Największy, pod przywództwem Stiepana Razina, miał charakter wojny chłopskiej.

Zaprowadzenie rządów absolutnych[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Samodzierżawie.

Począwszy od roku 1550, w którym pod naciskiem Iwana Groźnego wydano nowy Sudiebnik, carowie rosyjscy zaczęli stopniowo umacniać swoją pozycję względem bojarów. W Ułożeniu soborowym z 1649 roku, car został po raz pierwszy w kodeksie prawnym określony jako "samodzierżca", a szlachta została upoważniona do sprawowania niemal absolutnej władzy nad swoimi poddanymi. W 1682 roku car Fiodor III zlikwidował miestniczestwo, co ostatecznie doprowadziło do ustanowienia absolutyzmu carskiego w kwestiach państwowych. Absolutyzm został utrwalony w okresie panowania Piotra Wielkiego. W latach 1718–1722 wprowadzono scentralizowany system administracji państwowej. Zreformowano Cerkiew, patriarchów zastąpił Świątobliwy Synod Rządzący, tj. kontrolowany przez państwo, kolegialny organ władzy na czele z carem. Reformy te zapewniły monarsze decydujący głos również w kwestiach cerkiewnych. Poprzez wprowadzenie tzw. czynu, tj. 14-stopniowej tabeli rang urzędniczych, hierarchię społeczną oparto na pozycji w służbie państwowej.

Kolonizacja Syberii, Dalekiego Wschodu i Azji Środkowej[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Rosyjska kolonizacja Azji.

W XI wieku zwierzchnictwo nad północno-zachodnią częścią Syberii przejął Nowogród Wielki, a w 1478 roku Wielkie Księstwo Moskiewskie. Dalszą rosyjską ekspansję na wschód umożliwił podbój Chanatu Kazańskiego w 1552 roku i Chanatu Astrachańskiego w 1554 roku. W 1581 roku wyruszyła syberyjska ekspedycja Kozaków Jermaka Timofiejewicza. Kozacy zwyciężyli Chanat Syberyjski i w październiku 1582 roku dotarli nad Irtysz. W 1648 roku dowódca Kozaków Siemion Dieżniew otworzył przejście pomiędzy Ameryką i Azją. Za panowania Michała I Romanowa skolonizowano obszary do rzeki Amur oraz Morza Ochockiego. Na obszarze Syberii założono m.in. Jakuck, Jenisejsk, Irkuck, Krasnojarsk, Ochock, Wierchojańsk. W 1708 utworzono gubernię syberyjską ze stolicą w Tobolsku. W 1717 Piotr I podjął ekspedycję wojskową do Azji Środkowej, a także rozpoczął wojnę z Persją, zdobywając dla Rosji pas terenów wzdłuż południowych brzegów Morza Kaspijskiego.

Panowanie Piotra I Wielkiego[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Piotr I Wielki.

W 1682 formalnie carem został Piotr I Wielki. Przez pierwszych 7 lat rządy sprawowała jego siostra Zofia. W 1689 na skutek przewrotu przejął pełnię władzy. Jego panowanie przyniosło Rosji rządy absolutystyczne, które odegrały znaczącą rolę w dostosowywaniu kraju do ówczesnego zachodnio-europejskiego systemu społeczno-politycznego[15]. Okres jego panowania to głównie reformy społeczno-gospodarcze[16]: wojska, administracji, gospodarki państwa, oświaty, kultury, kalendarza. Jedną z najważniejszych zmian był coroczny pobór wojskowy oraz nowy podział administracyjny na gubernie, prowincje i dystrykty. Za jego panowania Carstwo Rosyjskie uczestniczyło w wojnie północnej. Rosja stała się największym państwem w świecie, swoim obszarem trzykrotnie przewyższała pozostałe państwa Europy. Ówczesny obszar obejmował tereny Eurazjatyckie od Morza Bałtyckiego do Oceanu Spokojnego. Największa rozbudowa imperium rosyjskiego miała miejsce w XVII wieku. W 1711 car utworzył Senat Rządzący[17]. W 1712 Piotr I przeniósł stolicę Carstwa Ruskiego do Sankt Petersburga, a w 1721 zmienił nazwę państwa na Imperium Rosyjskie. Przez ostatnie cztery lata panowania nosił tytuł imperatora, który sobie przyznał.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Хорошкевич, А. Л. Символы русской государственности. -М. : Изд-во МГУ, 1993. — 96 с. : ил., фот. ISBN 5-211-02521-0
  2. Костомаров Н. И. Русская история в жизнеописаниях ее главнейших деятелей. Olma Media Group, 2004 [1]
  3. Internetowa encyklopedia Krugoswiet [2]
  4. Także Русское государство, Российское царство i in.
  5. Norman Davies: Boże igrzysko : historia Polski. Kraków: „Znak”, 2006, s. 363. ISBN 83-240-0654-0.
  6. a b http://eurulers.angelfire.com/muscovy.html Титулы Европейских монархов: Россия.
  7. a b Period Russian Scroll Introductions.
  8. Andrzej Andrusiewicz, Dzieje Dymitriad 1602-1614, t. I, II, Warszawa 1990.
  9. Andrzej Andrusiewicz Dzieje Dymitriad rozdział I str 75.
  10. Andrzej Andrusiewicz Dzieje Dymitriad rodział I str 73.
  11. Andrzej Andrusiewicz, Dzieje Wielkiej Smuty, Katowice 1999].
  12. # Tomasz Bohun, Moskwa 1612, Wydawnictwo Bellona 2005 ISBN 83-11-10644-4.
  13. Richard Pipes, Rosja carów, Warszawa 2006, str. 109-110
  14. Staffan Skott, Romanowowie wczoraj i dziś Wydawnictwo „Polczek”, Warszawa 1994 ISBN 83-85272-27-5.
  15. Marian Wilk Piotr I Reformator.
  16. Staffan Skott, Romanowowie wczoraj i dziś Wydawnictwo „Polczek”, Warszawa 1994 ISBN 83-85272-27-5.
  17. Marian Wilk Warszawa : „Książka i Wiedza”, 1975 str. 148.