Olsza

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy rośliny. Zobacz też: inne znaczenia tej nazwy.
Olsza
Ilustracja
Morfologia olszy czarnej
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Gromada okrytonasienne
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Rząd bukowce
Rodzina brzozowate
Rodzaj olsza
Nazwa systematyczna
Alnus Mill.
Gard. Dict. Abr. ed. 4. 28 Jan 1754[2]
Typ nomenklatoryczny
A. glutinosa (L.) Gaertn[2]

Olsza, olcha (Alnus Mill.) – rodzaj drzew i krzewów z rodziny brzozowatych (Betulaceae A. Gray). Według różnych źródeł zalicza się do niego od 25[3] do 44 gatunków[4]. Występują one naturalnie w strefie umiarkowanej i borealnej półkuli północnej, za wschodzie jej zasięg występowania dociera do indyjskiego stanu Asam i Azji Południowo-Wschodniej[5][3]. Gatunkiem typowym jest A. glutinosa (L.) Gaertn[2]. Wszystkie gatunki olszy mają brodawki korzeniowe, w których żyją bakterie promieniowce z rodzaju Actinomycetes, mające zdolność asymilowania wolnego (atmosferycznego) azotu. Dzięki temu poprawiają on jakość gleby (szczególnie olsza szara), w związku z czym często są uprawiane jako przedplon[6].

Morfologia[edytuj]

Pokrój olszy czarnej (A. glutinosa)
Pokrój
Zrzucające liście drzewa lub krzewy. Korzenie mają brodawki, które w symbiozie z bakteriami wiążą azot atmosferyczny do gleby[7] .
Liście
Naprzemianległe, pojedyncze. Blaszka liściowa jest piłkowana lub ząbkowana na brzegu, rzadko jest zacięta lub całobrzega. Mają opadające przylistki[7].
Kwiaty
Promieniste, jednopłciowe, zebrane w zwisające kotki o cylindrycznym kształcie. Kwiaty męskie zbudowane się z licznych segmentów, z których każdy składa się z 3–5 przysadek i 3 pojedynczy kwiatów. Kwiaty żeńskie są pojedyncze lub w parach, zebrane w kwiatostany przypominające wiechy lub grona, rozwijają się w kątach pędów, mają kształt od jajowatego do stożkowatego, z licznymi łuskowatymi i zdrewniałymi przylistkami, pięciokomorowymi przy wierzchołku, każdy mający po dwa kwiaty[7].
Owoce
Skompresowane orzeszki, z membranowymi lub papierowymi skrzydełkami[7].

Biologia i ekologia[edytuj]

Jest rośliną dwupienną[7].

Systematyka[edytuj]

Liść olszy szarej (A. incana)
Kora olszy japońskiej (A. japonica)
Kwiatostany meskie i żeńskie olszy czarnej (A. glutinosa)
Owoce olszy czerwonej (Alnus rubra)
Pozycja systematyczna według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG III z 2009)

Rodzaj z rodziny brzozowate z rzędu bukowców, należącego do kladu różowych w obrębie okrytonasiennych. W obrębie rodziny zaliczany do podrodziny Betuloideae Arnott, jako takson siostrzany rodzaju brzoza Betula[1].

Pozycja rodzaju w systemie Reveala (1993-1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa oczarowe (Hamamelididae Takht.), nadrząd Juglandanae Takht. ex Reveal, rząd leszczynowce (Corylales Dumort.), rodzina brzozowate (Betulaceae Gray), podrodzina Betuloideae Rich. ex Arn., plemię Alneae (Spach) Ledeb., rodzaj olsza (Alnus Mill.)[8].

Lista gatunków[4]
Gatunki flory Polski[9]

Zastosowanie[edytuj]

  • W przemyśle do produkcji sklejki. Jest to doskonałe drewno w obróbce.
  • W lutnictwie olszę nazywa się "olchą", jest to również potoczna nazwa rodzaju. Idealnie nadaje się do np. stworzenia afrykańskiego bębna djembe. Ma dobre właściwości akustyczne i dobrze się suszy (nie pęka). Stosowana w budowie korpusów gitar elektrycznych, przede wszystkim w gitarach Fendera.
  • Drewno używane jest do budowy stępek łodzi i jachtów drewnianych.
  • Olsza jest odpowiednim drzewem do zalesiania nieużytków o niskiej zawartości azotu w glebie.

Zagrożenia i ochrona[edytuj]

W Czerwonej księdze gatunków zagrożonych jest wymienionych 28 gatunków olszy – 19 z nich ma status gatunków najmniejszej troski, po jednym są uznane za bliski zagrożenia i krytycznie zagrożony[10].

Gatunek Status zagrożenia Tendencja populacji
Alnus acuminata Status iucn2.3 LC pl.svg Symbol question.svg nieznana
Alnus cordata Status iucn3.1 LC pl.svg Steady2.svg stabilna
Alnus cremastogyne Status iucn3.1 LC pl.svg Steady2.svg stabilna
Alnus fauriei Status none DD.svg Symbol question.svg nieznana
Alnus ferdinandi-coburgii Status iucn3.1 LC pl.svg Symbol question.svg nieznana
Alnus firma Status none DD.svg Symbol question.svg nieznana
Alnus formosana Status iucn3.1 LC pl.svg Steady2.svg stabilna
Alnus glutinosa Status iucn3.1 LC pl.svg Steady2.svg stabilna
Alnus hakkodensis Status none DD.svg Symbol question.svg nieznana
Alnus henryi Status iucn3.1 CR pl.svg Symbol question.svg nieznana
Alnus hirsuta Status iucn3.1 LC pl.svg Symbol question.svg nieznana
Alnus incana Status iucn3.1 LC pl.svg Steady2.svg stabilna
Alnus japonica Status iucn3.1 LC pl.svg Steady2.svg stabilna
Alnus jorullensis Status iucn3.1 LC pl.svg Steady2.svg stabilna
Alnus mandshurica Status iucn3.1 LC pl.svg Symbol question.svg nieznana
Alnus maritima Status iucn2.3 NT pl.svg Symbol question.svg nieznana
Alnus maximowiczii Status none DD.svg Symbol question.svg nieznana
Alnus nepalensis Status iucn3.1 LC pl.svg Steady2.svg stabilna
Alnus nitida Status iucn3.1 LC pl.svg Steady2.svg stabilna
Alnus oblongifolia Status iucn3.1 LC pl.svg Steady2.svg stabilna
Alnus orientalis Status none DD.svg Symbol question.svg nieznana
Alnus pendula Status iucn3.1 LC pl.svg Steady2.svg stabilna
Alnus rhombifolia Status iucn3.1 LC pl.svg Steady2.svg stabilna
Alnus rubra Status iucn3.1 LC pl.svg Steady2.svg stabilna
Alnus serrulata Status iucn3.1 LC pl.svg Steady2.svg stabilna
Alnus serrulatoides Status none DD.svg Symbol question.svg nieznana
Alnus sieboldiana Status none DD.svg Symbol question.svg nieznana
Alnus trabeculosa Status iucn3.1 LC pl.svg Steady2.svg stabilna

Obecność w kulturze i symbolice[edytuj]

  • W mitologii greckiej była drzewem poświęconym Foroneusowi – wynalazcy ognia.
  • W tradycji niemieckiej pojawia się Olchowa Kobieta (Else, Elsa, Elise), która najpierw kusi, a później karze mężczyzn zmieniając się we włochate stworzenie.
  • Ballada Johanna Wolfganga von Goethego zatytułowana jest "Król Olch", chociaż tytuł ten jest dyskusyjny, gdyż jej duński pierwowzór mówi o królu elfów.

Przypisy

  1. a b Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2009-06-01].
  2. a b c Alnus (ang.). W: Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 9 czerwca 2016].
  3. a b Alnus (ang.). W: Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2013-02-25].
  4. a b Alnus (ang.). The Plant List. [dostęp 9 czerwca 2016].
  5. D. J. Mabberley: The Plant-book: A Portable Dictionary of the Vascular Plants (Second Edition). Cambridge University Press, 1997, s. 26. ISBN 9780521414210. (ang.)
  6. Olsza szara (pol.). MojeDrzewa.pl. [dostęp 9 czerwca 2016].
  7. a b c d e Alnus (fr.). Plantes et botanique. [dostęp 9 czerwca 2016].
  8. Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Alnus (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-01-20].
  9. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland : a checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  10. Alnus (ang.). The IUCN Red List of Threatened Species. Version 2015-4. [dostęp 9 czerwca 2016].

Bibliografia[edytuj]

  1. Frank Hageneder: Magia drzew. Warszawa: Świat Książki, 2006. ISBN 978-83-247-0273-2.

Linki zewnętrzne[edytuj]